بهار عربي و روزهاي ناموزون جهان عرب
رفیقخوری . تحلیلگر جهان عرب
جهان عرب پس از اینکه در چند دهه گذشته شاهد اقتدارگرایی، رکود سیاسی و ترویج تبلیغات بود، در سالهای اخیر در مسیر تحولات سیاسی گستردهای قرار گرفت و به دنبال آنچه به نام «بهار عربی» یاد میشود، بار دیگر نیروهای خارجی به منطقه بازگشتند و زمینه استقرار پایگاههای نظامی قدرتهای جهانی در نقاط مختلف جهان عرب فراهم شد. طبق معمول دیدگاهها در مورد «بهار عربی» متفاوت است، برخی این تحول را چیزی جز فاجعه نمیبینند و برخی دیگر، پیامدهای آن را در دو بعد مثبت و منفی بررسی میکنند؛ درحالیکه گروه سوم، وضعیت دشوار و پیچیده کنونی جهان عرب را در چشمانداز وسیعی مورد مطالعه قرار میدهند که در یک محیط باز بینالمللی قرار گرفته و کشمکشهای قرن بیستویکم آن، یادآور سیاست قرن نوزدهم است.هرچند قیامهای مردمی که در بحبوحه بهار عربی آغاز شد، خیابانهای بسیاری از شهرهای عربی را پر کرد، اما این قیامها نتوانست خلأ موجود در صحنه سیاسی جهان عرب را پر کند و خلاف توقع و آرزوها، بهار عربی، باعث هموارشدن مسیر مداخلات منطقهای و بینالمللی به شماری از کشورهای عربی شد و بر میزان چالشها افزود. با آنکه قیامهای مردمی در تونس، مصر و سودان به پیروزی رسید اما نتوانست خواستهها و مطالبات موردنظر را برآورده کند. نظامهای پیشین سقوط کرد ولی نظامهای جدید قادر به تأمین عدالت اجتماعی، رشد اقتصادی، برچیدن بساط فقر، بیکاری و فساد نشد. البته هدف از راهاندازی انقلابها تنها برای تغییر نظامها نیست بلکه تلاش برای دگردیسی مثبت جوامع بشری است، در غیر این صورت انقلاب تبدیل به کودتایی میشود که ملت و ارتش نقش مشترکی در آن دارند. در لیبی، سوریه و یمن قیامهای مردمی با شکست روبهرو شد و آتش جنگهای داخلی متعددی را برافروخت که حمایت مستقیم منطقهای و بینالمللی و دخالت نظامی و مالی نیابتی را با خود دارد. افزون بر آن، درگیریهای داخلی، فرصتی را برای جریانهای تکفیری تروریستی که دموکراسی را «کفر» میدانند، فراهم کرد و آنها با سردادن شعارهای مذهبی درصدد تأسیس دولتهای فاشیستی شدند. در این میان، سوریه که وارد دهمین سال جنگ و درگیری میشود، از نظر جغرافیایی میان بشار اسد، ایران، ترکیه و کُردهای مورد حمایت آمریکا تقسیم شده و از نظر نظامی و سیاسی تحت تأثیر نفوذ روسیه و محاسبات مسکو در تعامل با واشنگتن، تهران، آنکارا، کُردها و دولت دمشق قرار گرفته است. این در حالی است که داعش تابهحال در «بادیه» فعالیت داشته و جنگجویان جبهه النصره وابسته به القاعده هنوز هم در استان ادلب و برخی دیگر از مناطق سوریه حضور دارند. لیبی در ورطه جنگ داخلی فرورفت و در معرض مداخلات منطقهای و بینالمللی قرار گرفت و ترکیه با استفاده از این فرصت، به لیبی لشکرکشی کرد و وارد عرصه تنشهای نفت و گاز شرق دریای مدیترانه شد. اما یمن در عمق جنگ داخلی بیپایانی فروافتاد و قلمرو آن میان شبهنظامیان حوثی و دولت یمن تقسیم شد. حتی در نقاط دور از جنگهای داخلی، جهان عرب با شرایط دشواری روبهروست. مصر درگیر نگرانیهای داخلی و مبارزه با اخوانالمسلمین است. عراق نیز واگذار شد و مصطفیالکاظمی، نخستوزیر آن کشور در تلاش برای بازگرداندن عراق به آغوش جهان عرب و بهدستآوردن جایگاه فراخور عراق در سطح منطقه است و هشدار میدهد اگر اصلاحات لازم ایجاد نشود، دولت عراق به دلیل «فساد و سوءاستفاده از پول و قدرت» سقوط خواهد کرد. در این میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در مسیر عادیسازی روابط با اسرائیل گام بر میدارند. اما الجزایر، پس از استقلال، نقش خود را از دست داد و ارتش آن کشور مانع انقلاب مسالمتآمیز مردمی برای تغییر رژیم شد و البته هیچیک از تحولات یادشده را نمیتوان بیارتباط به قدرتهای منطقهای و بینالمللی که چشم طمع به این پهنه دوختهاند، دانست. در دهه 80 قرن گذشته، لبنانیها پیشنهاد تأسیس دو پایگاه نظامی را به آمریکا دادند اما كاسپار واینبرگر، وزیر دفاع وقت آمریکا به جانب لبنانی گفت: «ما نیازی به ایجاد پایگاه نظامی نداریم». درحالیکه آمریکا پس از بهار عربی و حتی پیش از آغاز آن، درصدد ایجاد پایگاههای نظامی در شماری از کشورهای عربی، ترکیه، جیبوتی و جزیره کرت در یونان برآمد. فرانسه در شماری از کشورهای عربی و آفریقایی پایگاههای نظامی دارد. بریتانیا پایگاههای قدیمی در قبرس و پایگاههای جدیدی در کشورهای عربی دارد. روسیه پایگاههایی در سوریه و سودان دارد و سازمان القاعده درصدد گسترش نفوذ در مصر و لیبی است. چین در جیبوتی پایگاه نظامی دارد. ترکیه پایگاههایی در سوریه، عراق، لیبی و قطر دارد و درحال مذاکره با سودان بر سر ایجاد پایگاهی در یکی از جزایر سودان است. بااینحال، طبق گفته مالکوم هوبرکر، مورخ آمریکایی، قدرتهای مداخلهگر خارجی در کشورهای عربی در وضعیتی قرار گرفتهاند که نه توان پیروزی دارند و نه قادر به عقبنشینی هستند. رژیمهای حاکم، سیاست سرکوبی جامعه را ادامه میدهند؛ درحالیکه انقلابها، جوامع بشری را دچار آشفتگی و تفرقه میکنند. البته برخی از این اقدامات، تحت حمایت قدرتهای خارجی و برخی دیگر در نتیجه اشتباهات طرفهای داخلی انجام میشود، درحالیکه نابسامانیهای دیگر جهان عرب، ناشی از خشکاندیشی، فرقهگرایی و رؤیاهای احیای «خلافت» توسط سازمانهای تروریستی است.
منبع: ایندیپندنت
جهان عرب پس از اینکه در چند دهه گذشته شاهد اقتدارگرایی، رکود سیاسی و ترویج تبلیغات بود، در سالهای اخیر در مسیر تحولات سیاسی گستردهای قرار گرفت و به دنبال آنچه به نام «بهار عربی» یاد میشود، بار دیگر نیروهای خارجی به منطقه بازگشتند و زمینه استقرار پایگاههای نظامی قدرتهای جهانی در نقاط مختلف جهان عرب فراهم شد. طبق معمول دیدگاهها در مورد «بهار عربی» متفاوت است، برخی این تحول را چیزی جز فاجعه نمیبینند و برخی دیگر، پیامدهای آن را در دو بعد مثبت و منفی بررسی میکنند؛ درحالیکه گروه سوم، وضعیت دشوار و پیچیده کنونی جهان عرب را در چشمانداز وسیعی مورد مطالعه قرار میدهند که در یک محیط باز بینالمللی قرار گرفته و کشمکشهای قرن بیستویکم آن، یادآور سیاست قرن نوزدهم است.هرچند قیامهای مردمی که در بحبوحه بهار عربی آغاز شد، خیابانهای بسیاری از شهرهای عربی را پر کرد، اما این قیامها نتوانست خلأ موجود در صحنه سیاسی جهان عرب را پر کند و خلاف توقع و آرزوها، بهار عربی، باعث هموارشدن مسیر مداخلات منطقهای و بینالمللی به شماری از کشورهای عربی شد و بر میزان چالشها افزود. با آنکه قیامهای مردمی در تونس، مصر و سودان به پیروزی رسید اما نتوانست خواستهها و مطالبات موردنظر را برآورده کند. نظامهای پیشین سقوط کرد ولی نظامهای جدید قادر به تأمین عدالت اجتماعی، رشد اقتصادی، برچیدن بساط فقر، بیکاری و فساد نشد. البته هدف از راهاندازی انقلابها تنها برای تغییر نظامها نیست بلکه تلاش برای دگردیسی مثبت جوامع بشری است، در غیر این صورت انقلاب تبدیل به کودتایی میشود که ملت و ارتش نقش مشترکی در آن دارند. در لیبی، سوریه و یمن قیامهای مردمی با شکست روبهرو شد و آتش جنگهای داخلی متعددی را برافروخت که حمایت مستقیم منطقهای و بینالمللی و دخالت نظامی و مالی نیابتی را با خود دارد. افزون بر آن، درگیریهای داخلی، فرصتی را برای جریانهای تکفیری تروریستی که دموکراسی را «کفر» میدانند، فراهم کرد و آنها با سردادن شعارهای مذهبی درصدد تأسیس دولتهای فاشیستی شدند. در این میان، سوریه که وارد دهمین سال جنگ و درگیری میشود، از نظر جغرافیایی میان بشار اسد، ایران، ترکیه و کُردهای مورد حمایت آمریکا تقسیم شده و از نظر نظامی و سیاسی تحت تأثیر نفوذ روسیه و محاسبات مسکو در تعامل با واشنگتن، تهران، آنکارا، کُردها و دولت دمشق قرار گرفته است. این در حالی است که داعش تابهحال در «بادیه» فعالیت داشته و جنگجویان جبهه النصره وابسته به القاعده هنوز هم در استان ادلب و برخی دیگر از مناطق سوریه حضور دارند. لیبی در ورطه جنگ داخلی فرورفت و در معرض مداخلات منطقهای و بینالمللی قرار گرفت و ترکیه با استفاده از این فرصت، به لیبی لشکرکشی کرد و وارد عرصه تنشهای نفت و گاز شرق دریای مدیترانه شد. اما یمن در عمق جنگ داخلی بیپایانی فروافتاد و قلمرو آن میان شبهنظامیان حوثی و دولت یمن تقسیم شد. حتی در نقاط دور از جنگهای داخلی، جهان عرب با شرایط دشواری روبهروست. مصر درگیر نگرانیهای داخلی و مبارزه با اخوانالمسلمین است. عراق نیز واگذار شد و مصطفیالکاظمی، نخستوزیر آن کشور در تلاش برای بازگرداندن عراق به آغوش جهان عرب و بهدستآوردن جایگاه فراخور عراق در سطح منطقه است و هشدار میدهد اگر اصلاحات لازم ایجاد نشود، دولت عراق به دلیل «فساد و سوءاستفاده از پول و قدرت» سقوط خواهد کرد. در این میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در مسیر عادیسازی روابط با اسرائیل گام بر میدارند. اما الجزایر، پس از استقلال، نقش خود را از دست داد و ارتش آن کشور مانع انقلاب مسالمتآمیز مردمی برای تغییر رژیم شد و البته هیچیک از تحولات یادشده را نمیتوان بیارتباط به قدرتهای منطقهای و بینالمللی که چشم طمع به این پهنه دوختهاند، دانست. در دهه 80 قرن گذشته، لبنانیها پیشنهاد تأسیس دو پایگاه نظامی را به آمریکا دادند اما كاسپار واینبرگر، وزیر دفاع وقت آمریکا به جانب لبنانی گفت: «ما نیازی به ایجاد پایگاه نظامی نداریم». درحالیکه آمریکا پس از بهار عربی و حتی پیش از آغاز آن، درصدد ایجاد پایگاههای نظامی در شماری از کشورهای عربی، ترکیه، جیبوتی و جزیره کرت در یونان برآمد. فرانسه در شماری از کشورهای عربی و آفریقایی پایگاههای نظامی دارد. بریتانیا پایگاههای قدیمی در قبرس و پایگاههای جدیدی در کشورهای عربی دارد. روسیه پایگاههایی در سوریه و سودان دارد و سازمان القاعده درصدد گسترش نفوذ در مصر و لیبی است. چین در جیبوتی پایگاه نظامی دارد. ترکیه پایگاههایی در سوریه، عراق، لیبی و قطر دارد و درحال مذاکره با سودان بر سر ایجاد پایگاهی در یکی از جزایر سودان است. بااینحال، طبق گفته مالکوم هوبرکر، مورخ آمریکایی، قدرتهای مداخلهگر خارجی در کشورهای عربی در وضعیتی قرار گرفتهاند که نه توان پیروزی دارند و نه قادر به عقبنشینی هستند. رژیمهای حاکم، سیاست سرکوبی جامعه را ادامه میدهند؛ درحالیکه انقلابها، جوامع بشری را دچار آشفتگی و تفرقه میکنند. البته برخی از این اقدامات، تحت حمایت قدرتهای خارجی و برخی دیگر در نتیجه اشتباهات طرفهای داخلی انجام میشود، درحالیکه نابسامانیهای دیگر جهان عرب، ناشی از خشکاندیشی، فرقهگرایی و رؤیاهای احیای «خلافت» توسط سازمانهای تروریستی است.
منبع: ایندیپندنت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.