چرا عراق برای روسیه مهم است؟
احمد وخشیته. دانشیار دانشگاه ملی اوراسیا
روزهای آخر ژانویه ۲۰۱۸ بود که محمدعلی الحکیم، وزیر خارجه وقت عراق، بههمراه هیئتی به مسکو آمد تا علاوه بر دیدار با سرگئی لاوروف، با یوری بوریسف، معاون نخستوزیر و همچنین سناتورهای شورای فدراسیون و برخی از دیگر نمایندگان سازمانهای روسیه گفتوگو و مذاکره داشته باشد. مذاکراتی در آستانه هفتادوپنجمین سال روابط دیپلماتیک روسیه و عراق که خبر از گسترش همکاریهای دو کشور در حوزههای امنیتی و انرژی داشت. حکیم در آن زمان از کمک روسیه برای مبارزه با داعش تشکر کرد و از شکلگیری مشارکت استراتژیک در روابط مسکو- بغداد خبر داد. به دنبال این دیدار، سرگئی لاوروف نیز در اکتبر همان سال به بغداد سفر و با مقامات عراق و همچنین منطقه کردستان دیدار و گفتوگو کرد. موقعیت عراق در تراز تجاری روسیه و خاورمیانه اگرچه در سال ۲۰۱۸ تراز تجاری دو کشور رشد چندبرابری پیدا کرد و به ۷۶۵ میلیون ۵۴۲ هزار دلار رسید، اما در سال ۲۰۱۹ بار دیگر کاهش چشمگیری داشت و ۲۶۴ میلیون و ۴۶۷ هزار دلار را تجربه کرد که از این میزان ۲۶۴ میلیون و ۴۳۰ هزار دلار آن صادرات روسیه به عراق بود و تنها ۳۶ هزار دلار آن، سهم صادرات عراق به روسیه بوده است. در ۹ماهه نخست
امسال نیز حجم مبادلات تجاری آنها تنها ۸۳ میلیون و ۷۷۹ هزار دلار بود.
اگر نگاهی به تراز تجاری دیگر همسایههای عراق با روسیه داشته باشیم، در خواهیم یافت که تراز تجاری روسیه با همسایه غربی عراق (ایران) در سال ۲۰۱۹، یک میلیارد و ۵۸۸ هزار دلار بود که یک میلیارد و ۱۹۷ هزار دلار آن صادرات روسیه به ایران و ۵۳۳ میلیون دلار حجم صادرات ایران به روسیه را تشکیل داده است.
حالا شما تصور کنید که میزان تراز تجاری روسیه و ترکیه (همسایه شمالی عراق) در همین سال بیش از ۲۶ میلیون دلار بوده است؛ طبیعتا درخواهیم یافت که عراق جایگاه ویژهای در روابط تجاری روسیه با کشورهای خاورمیانه ندارد و حتی عربستان که شریک آمریکا در این منطقه بهشمار میآید نیز تراز تجاری نزدیک به یکمیلیاردی با مسکو دارد.
بازی ژئوپلیتیک آرام روسیه در عراق
اگرچه ایالات متحده صدها میلیارد دلار برای امنیت عراق سرمایهگذاری کرد اما همواره با رقیبی به نام روسیه روبهرو بود که بسیار آرام و گاهی حتی غیرمستقیم به دنبال افزایش نفوذ خود در عراق و گسترش بازی ژئوپلیتیک در خاورمیانه بود. به دنبال حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام، روابط مسکو و بغداد در سطح نامطلوبی قرار گرفت و کرملین موقعیت استراتژیک خود را در این کشور از دست داد؛ اما باوجوداین، برای مسکو سخت بود که از صنعت انرژی دومین کشور تولیدکننده نفت اوپک غافل شود و در رقابت با آمریکا و چین عقب بماند.
ازاینرو، روسیه در سال ۲۰۰۸، ۱۲ میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار بدهی بغداد به خودش را به ازای عقد یک قرارداد چهارمیلیارددلاری بخشید تا دوباره روابطی را که از سال ۲۰۰۳ به کما رفته بود، احیا کند. روسها، آرامآرام و ازطریق کردستان نیز ورود به حوزه انرژی عراق را آغاز کردند و دو شرکت بزرگ نفتی روسیه «لوک اویل» و «گاز پروم» در سال ۲۰۱۲ به موجب قراردادهای نفتی با دولت محلی اقلیم کردستان عراق، همکاریهای حوزه انرژی را با این منطقه کلید زدند.
روندی که در سفر هفته پیش وزیر خارجه عراق به مسکو ادامه یافت و به موجب آن قراردادی بین شرکت اکتشاف وزارت نفت عراق با شرکت روسی «باش نفت»، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فراوردههای نفتی روسیه امضا شد تا به دنبال آن، عملیات اکتشافی در محدوده جغرافیایی هشت کیلومتر مربعی در استانهای نجف اشرف و المثنی عراق از سوی این شرکت انجام شود. برای مسکو، انرژی در درجه اول یک ابزار سیاست خارجی است و کنترل خط لوله، پیامدهای ژئوپلیتیکی طولانیمدتی را میتواند به دنبال داشته باشد که این موضوع سبب افزایش علاقه مسکو برای کنترل منابع انرژی عراق میشود؛ باوجوداین، روابط مسکو و بغداد بسیار فراتر از انرژی است. ازاینرو به نظر میرسد که سفر چندروزه فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق به مسکو، بعد دیگری هم داشت که آن را باید در سفر قریبالوقوع وزیر دفاع عراق به روسیه جستوجو کرد و شاید این همان موضوعی است که سبب شد تا یوری بوریسوف، معاون نخستوزیر روسیه نیز در دیدار با فؤاد حسین، بر این گزاره تأکید کند که عراق یکی از شرکای کلیدی مسکو در خاورمیانه است؛ موضوعی که به نحوی دیگر میتوان در صحبتهای لئونید اسلوتسکی، رئیس کمیته بینالملل دومای
روسیه در دیدار با فؤاد حسین پی برد که به موجب آن، طرف روسی از پایبندی دولت عراق به چشمانداز متوازن در قبال مهمترین مسائل حساس منطقه و خاورمیانه تمجید و تأکید کرد که دولت روسیه از دولت عراق برای پاسداری از تصمیم مستقل خود بدون تندادن به سیاست کشورهای دیگر حمایت میکند.
روزهای آخر ژانویه ۲۰۱۸ بود که محمدعلی الحکیم، وزیر خارجه وقت عراق، بههمراه هیئتی به مسکو آمد تا علاوه بر دیدار با سرگئی لاوروف، با یوری بوریسف، معاون نخستوزیر و همچنین سناتورهای شورای فدراسیون و برخی از دیگر نمایندگان سازمانهای روسیه گفتوگو و مذاکره داشته باشد. مذاکراتی در آستانه هفتادوپنجمین سال روابط دیپلماتیک روسیه و عراق که خبر از گسترش همکاریهای دو کشور در حوزههای امنیتی و انرژی داشت. حکیم در آن زمان از کمک روسیه برای مبارزه با داعش تشکر کرد و از شکلگیری مشارکت استراتژیک در روابط مسکو- بغداد خبر داد. به دنبال این دیدار، سرگئی لاوروف نیز در اکتبر همان سال به بغداد سفر و با مقامات عراق و همچنین منطقه کردستان دیدار و گفتوگو کرد. موقعیت عراق در تراز تجاری روسیه و خاورمیانه اگرچه در سال ۲۰۱۸ تراز تجاری دو کشور رشد چندبرابری پیدا کرد و به ۷۶۵ میلیون ۵۴۲ هزار دلار رسید، اما در سال ۲۰۱۹ بار دیگر کاهش چشمگیری داشت و ۲۶۴ میلیون و ۴۶۷ هزار دلار را تجربه کرد که از این میزان ۲۶۴ میلیون و ۴۳۰ هزار دلار آن صادرات روسیه به عراق بود و تنها ۳۶ هزار دلار آن، سهم صادرات عراق به روسیه بوده است. در ۹ماهه نخست
امسال نیز حجم مبادلات تجاری آنها تنها ۸۳ میلیون و ۷۷۹ هزار دلار بود.
اگر نگاهی به تراز تجاری دیگر همسایههای عراق با روسیه داشته باشیم، در خواهیم یافت که تراز تجاری روسیه با همسایه غربی عراق (ایران) در سال ۲۰۱۹، یک میلیارد و ۵۸۸ هزار دلار بود که یک میلیارد و ۱۹۷ هزار دلار آن صادرات روسیه به ایران و ۵۳۳ میلیون دلار حجم صادرات ایران به روسیه را تشکیل داده است.
حالا شما تصور کنید که میزان تراز تجاری روسیه و ترکیه (همسایه شمالی عراق) در همین سال بیش از ۲۶ میلیون دلار بوده است؛ طبیعتا درخواهیم یافت که عراق جایگاه ویژهای در روابط تجاری روسیه با کشورهای خاورمیانه ندارد و حتی عربستان که شریک آمریکا در این منطقه بهشمار میآید نیز تراز تجاری نزدیک به یکمیلیاردی با مسکو دارد.
بازی ژئوپلیتیک آرام روسیه در عراق
اگرچه ایالات متحده صدها میلیارد دلار برای امنیت عراق سرمایهگذاری کرد اما همواره با رقیبی به نام روسیه روبهرو بود که بسیار آرام و گاهی حتی غیرمستقیم به دنبال افزایش نفوذ خود در عراق و گسترش بازی ژئوپلیتیک در خاورمیانه بود. به دنبال حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام، روابط مسکو و بغداد در سطح نامطلوبی قرار گرفت و کرملین موقعیت استراتژیک خود را در این کشور از دست داد؛ اما باوجوداین، برای مسکو سخت بود که از صنعت انرژی دومین کشور تولیدکننده نفت اوپک غافل شود و در رقابت با آمریکا و چین عقب بماند.
ازاینرو، روسیه در سال ۲۰۰۸، ۱۲ میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار بدهی بغداد به خودش را به ازای عقد یک قرارداد چهارمیلیارددلاری بخشید تا دوباره روابطی را که از سال ۲۰۰۳ به کما رفته بود، احیا کند. روسها، آرامآرام و ازطریق کردستان نیز ورود به حوزه انرژی عراق را آغاز کردند و دو شرکت بزرگ نفتی روسیه «لوک اویل» و «گاز پروم» در سال ۲۰۱۲ به موجب قراردادهای نفتی با دولت محلی اقلیم کردستان عراق، همکاریهای حوزه انرژی را با این منطقه کلید زدند.
روندی که در سفر هفته پیش وزیر خارجه عراق به مسکو ادامه یافت و به موجب آن قراردادی بین شرکت اکتشاف وزارت نفت عراق با شرکت روسی «باش نفت»، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فراوردههای نفتی روسیه امضا شد تا به دنبال آن، عملیات اکتشافی در محدوده جغرافیایی هشت کیلومتر مربعی در استانهای نجف اشرف و المثنی عراق از سوی این شرکت انجام شود. برای مسکو، انرژی در درجه اول یک ابزار سیاست خارجی است و کنترل خط لوله، پیامدهای ژئوپلیتیکی طولانیمدتی را میتواند به دنبال داشته باشد که این موضوع سبب افزایش علاقه مسکو برای کنترل منابع انرژی عراق میشود؛ باوجوداین، روابط مسکو و بغداد بسیار فراتر از انرژی است. ازاینرو به نظر میرسد که سفر چندروزه فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق به مسکو، بعد دیگری هم داشت که آن را باید در سفر قریبالوقوع وزیر دفاع عراق به روسیه جستوجو کرد و شاید این همان موضوعی است که سبب شد تا یوری بوریسوف، معاون نخستوزیر روسیه نیز در دیدار با فؤاد حسین، بر این گزاره تأکید کند که عراق یکی از شرکای کلیدی مسکو در خاورمیانه است؛ موضوعی که به نحوی دیگر میتوان در صحبتهای لئونید اسلوتسکی، رئیس کمیته بینالملل دومای
روسیه در دیدار با فؤاد حسین پی برد که به موجب آن، طرف روسی از پایبندی دولت عراق به چشمانداز متوازن در قبال مهمترین مسائل حساس منطقه و خاورمیانه تمجید و تأکید کرد که دولت روسیه از دولت عراق برای پاسداری از تصمیم مستقل خود بدون تندادن به سیاست کشورهای دیگر حمایت میکند.
