|

تأملی درباره نیم‌قرن تجربه دانشگاه در ایران

مقصود فراستخواه استاد مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی هفته پیش در نشست مجازی «اخلاق علمی، استقلال دانشگاهی و آزادی آکادمیک؛ تأملی درباره نیم‌قرن تجربه ایران» به سخنرانی پرداخت که در ادامه گزیده‌ای از آن را به نقل از ایبنا می‌خوانید:
دو متفکر را انتخاب کردم که بتوانم نسبت اخلاق علمی و استقلال آکادمیک را بیان کنم. کانت می‌گوید کار انسانیت درست نمی‌شود جز با اخلاق، یعنی باید انسان جرئت دانستن داشته باشد. او از اینجا به طرح عقل می‌رسد. برای اینکه این خردگرایی عملیاتی شود، باید به طرح علمی تبدیل شود. کانت می‌گوید برای اینکه این طرح پیش برود، لازمه‌اش این است که علم نهادینه شود و برای نهادینه‌شدن علم دانشگاه مهم می‌شود. علم از طریق دانشگاه است که نهادینه می‌شود. کانت دانشگاه را یک پارلمان تعریف می‌کند که لازمه‌اش آزادی است. یعنی همه چیز را آزادانه بیازماییم. برای اینکه این اتفاق بیفتد، در دانشمندان باید تعهد ذهنی به استدلال وجود داشته باشد، یعنی ما باید برای همه چیز یک استنتاج علمی و وفاداری به حقیقت علمی داشته باشیم. این وفاداری به حقیقت علمی مهم‌ترین پایه‌ای است که کانت روی آن ایستاده است. از نظر او دولت نمی‌تواند متولی حقیقت باشد و دانشگاهیان و متفکران‌اند که باید به دنبال حقیقت باشند. کانت به این نتیجه می‌رسد که دانشگاه‌ها باید قدرت علمی داشته باشند تا بتوانند به حقیقت علمی وفادار باشند. او می‌گوید دانشگاهیان با سه قدرت یعنی قدرت‌های ايدئولوژيك و حکومت و نهادهای اقتصادی مواجه‌اند و آن‌چیزی که برای دانشمندان مطرح است، مبنایش این قدرت‌ها نیستند بلکه استدلال است. این به این معناست که دانشگاه خودش باید خودش را تنظیم کند و خودگردان و خودتنظیم باشد و در اینجا به آزادی و استقلال آکادمیک می‌رسد. وبر هم همین مسیر را در بحث سیاست‌مدار و دانشمند و سخنرانی مهمش در دانشگاه مونیخ دنبال می‌کند. او می‌گوید زندگی انسان مرتب در حال لَختی و در معرض فساد و زوال است، برای اینکه بر آن فائق بیاییم، نیازمند شناخت موثق هستیم. این شناخت موثق باید مرتب تنظیم شود و با تعهد به عینیت و استدلال آنها را بازاندیشی کنیم.
طی پنج دهه گذشته در ایران شرایطی بوده که اخلاق علمی مخدوش شده است. مشکل علم در ایران از اینجا ناشی شده است که دانشگاه بخشی از مستعمره دولت شده است. در دهه 40 و 50 قبل از انقلاب، دانشگاه کنترل سیاسی و اداری می‌شد و این سبب شد که دانشگاهیان با سیاسیون ائتلاف کردند. بنابراین آنچه وبر گفت مخدوش شد و از این ائتلاف شرایطی در دانشگاه به‌ وجود آمد که بیش از اندازه سیاسی و حتی سیاست‌زده شد. جمله معروف شاه این بود که دانشگاه تهران لانه زنبوران شده است. از طرفی چون نهادهای مدنی ضعیف بودند، بار سیاسی بر دوش دانشگاه افتاد و از آنجا ایدئولوژی‌های سیاسی مختلفی وارد دانشگاه شد و اتفاقا قربانی اصلی این موضوع خود دانشگاه بود. بعد از انقلاب یک کنترل ایدئولوژیک هم بر کنترل‌های بوروکراتیک و سیاسی اضافه شد و نهادهایی وارد دانشگاه شدند که در کار دانشگاه دخالت کردند. اگر قبل از انقلاب اختیارات بیرونی دانشگاه نقض می‌شد در بعد از انقلاب هم اختیارات معرفتی دانشگاهیان زیر سؤال رفت. گویی مثلا اساسا یک جامعه‌شناس نمی‌تواند جامعه را توضیح دهد. اختیارات معرفتی‌ دانشگاهیان در این زمینه‌ها مخدوش شد و در نتیجه اخلاق دانشگاهی هم مخدوش شد. نتیجه این وضعیت این شده که دانشگاهیان پنج دسته شدند، یک طایفه گریزپایان دانشگاهی شدند و مهاجرت کردند، چون احساس کردند که اینجا نمی‌توانیم کاری کنیم و به همین دلیل مهاجرت کردند تا شاید بتوانند مفید واقع شوند. بخش دوم را رمزپردازان دانشگاه می‌نامم یعنی افرادی که در اینجا ماندند و در پشت تخصص‌شان پنهان شدند، چون آزادی علمی نبود پشت حرفه‌شان پنهان شدند و با یک زبان تخصصی ادامه کار دادند. اینجا اخلاق مسئولیت مخدوش می‌شود. سومین گروه عمل‌گرایی دانشگاهی است. این گروه به مشاوره به دولت و بازار و حتی حوزه علمیه پرداختند. اینها سعی می‌کردند از این طریق خدماتی عرضه کنند. اینجا هم نوعی از اخلاق فایده‌گرا داریم که می‌توان آن را اخلاق متوسط دانشگاهی نامید. چهارمین گروه کارمندان دانشگاهی هستند، بخش بزرگی از دانشگاهیان با شرایط به‌وجودآمده به کارمندان دانشگاهی تبدیل شدند و به نوعی اخلاق وظیفه‌گرای صوری انجام می‌دادند. نوعی اخلاق محتسبانه باب شد که این کارمندان تا همین حد توانستند کار کنند یعنی اخلاق متعارف دانشگاهی به وجود آمد. پنجمین گروه شهروندان دانشگاهی هستند. اینها کسانی‌اند که سعی می‌کردند روشنفکران حوزه عمومی هم باشند و وارد جامعه شوند و با نهادهای مدنی و مسائل اجتماعی ارتباط داشته باشند. این گروه با رویکرد انتقادی با سازمان‌ها و ادارات و قوانین و ... برخورد می‌کنند و سعی کنش ارتباطی با جامعه داشته باشند. اینها در مقابل تجاری‌سازی علم، اجتماعی‌شدن علم را مطرح می‌کنند. یعنی علم باید بیان اجتماعی داشته باشد و متعهد به مسئله‌های اجتماعی باشد و زندگی اجتماعی را مسئله‌مند کند. اخلاق در این گروه، اخلاق مسئولیت، اخلاق فضیلت و اخلاق فایده را پوشش می‌دهد.

مقصود فراستخواه استاد مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی هفته پیش در نشست مجازی «اخلاق علمی، استقلال دانشگاهی و آزادی آکادمیک؛ تأملی درباره نیم‌قرن تجربه ایران» به سخنرانی پرداخت که در ادامه گزیده‌ای از آن را به نقل از ایبنا می‌خوانید:
دو متفکر را انتخاب کردم که بتوانم نسبت اخلاق علمی و استقلال آکادمیک را بیان کنم. کانت می‌گوید کار انسانیت درست نمی‌شود جز با اخلاق، یعنی باید انسان جرئت دانستن داشته باشد. او از اینجا به طرح عقل می‌رسد. برای اینکه این خردگرایی عملیاتی شود، باید به طرح علمی تبدیل شود. کانت می‌گوید برای اینکه این طرح پیش برود، لازمه‌اش این است که علم نهادینه شود و برای نهادینه‌شدن علم دانشگاه مهم می‌شود. علم از طریق دانشگاه است که نهادینه می‌شود. کانت دانشگاه را یک پارلمان تعریف می‌کند که لازمه‌اش آزادی است. یعنی همه چیز را آزادانه بیازماییم. برای اینکه این اتفاق بیفتد، در دانشمندان باید تعهد ذهنی به استدلال وجود داشته باشد، یعنی ما باید برای همه چیز یک استنتاج علمی و وفاداری به حقیقت علمی داشته باشیم. این وفاداری به حقیقت علمی مهم‌ترین پایه‌ای است که کانت روی آن ایستاده است. از نظر او دولت نمی‌تواند متولی حقیقت باشد و دانشگاهیان و متفکران‌اند که باید به دنبال حقیقت باشند. کانت به این نتیجه می‌رسد که دانشگاه‌ها باید قدرت علمی داشته باشند تا بتوانند به حقیقت علمی وفادار باشند. او می‌گوید دانشگاهیان با سه قدرت یعنی قدرت‌های ايدئولوژيك و حکومت و نهادهای اقتصادی مواجه‌اند و آن‌چیزی که برای دانشمندان مطرح است، مبنایش این قدرت‌ها نیستند بلکه استدلال است. این به این معناست که دانشگاه خودش باید خودش را تنظیم کند و خودگردان و خودتنظیم باشد و در اینجا به آزادی و استقلال آکادمیک می‌رسد. وبر هم همین مسیر را در بحث سیاست‌مدار و دانشمند و سخنرانی مهمش در دانشگاه مونیخ دنبال می‌کند. او می‌گوید زندگی انسان مرتب در حال لَختی و در معرض فساد و زوال است، برای اینکه بر آن فائق بیاییم، نیازمند شناخت موثق هستیم. این شناخت موثق باید مرتب تنظیم شود و با تعهد به عینیت و استدلال آنها را بازاندیشی کنیم.
طی پنج دهه گذشته در ایران شرایطی بوده که اخلاق علمی مخدوش شده است. مشکل علم در ایران از اینجا ناشی شده است که دانشگاه بخشی از مستعمره دولت شده است. در دهه 40 و 50 قبل از انقلاب، دانشگاه کنترل سیاسی و اداری می‌شد و این سبب شد که دانشگاهیان با سیاسیون ائتلاف کردند. بنابراین آنچه وبر گفت مخدوش شد و از این ائتلاف شرایطی در دانشگاه به‌ وجود آمد که بیش از اندازه سیاسی و حتی سیاست‌زده شد. جمله معروف شاه این بود که دانشگاه تهران لانه زنبوران شده است. از طرفی چون نهادهای مدنی ضعیف بودند، بار سیاسی بر دوش دانشگاه افتاد و از آنجا ایدئولوژی‌های سیاسی مختلفی وارد دانشگاه شد و اتفاقا قربانی اصلی این موضوع خود دانشگاه بود. بعد از انقلاب یک کنترل ایدئولوژیک هم بر کنترل‌های بوروکراتیک و سیاسی اضافه شد و نهادهایی وارد دانشگاه شدند که در کار دانشگاه دخالت کردند. اگر قبل از انقلاب اختیارات بیرونی دانشگاه نقض می‌شد در بعد از انقلاب هم اختیارات معرفتی دانشگاهیان زیر سؤال رفت. گویی مثلا اساسا یک جامعه‌شناس نمی‌تواند جامعه را توضیح دهد. اختیارات معرفتی‌ دانشگاهیان در این زمینه‌ها مخدوش شد و در نتیجه اخلاق دانشگاهی هم مخدوش شد. نتیجه این وضعیت این شده که دانشگاهیان پنج دسته شدند، یک طایفه گریزپایان دانشگاهی شدند و مهاجرت کردند، چون احساس کردند که اینجا نمی‌توانیم کاری کنیم و به همین دلیل مهاجرت کردند تا شاید بتوانند مفید واقع شوند. بخش دوم را رمزپردازان دانشگاه می‌نامم یعنی افرادی که در اینجا ماندند و در پشت تخصص‌شان پنهان شدند، چون آزادی علمی نبود پشت حرفه‌شان پنهان شدند و با یک زبان تخصصی ادامه کار دادند. اینجا اخلاق مسئولیت مخدوش می‌شود. سومین گروه عمل‌گرایی دانشگاهی است. این گروه به مشاوره به دولت و بازار و حتی حوزه علمیه پرداختند. اینها سعی می‌کردند از این طریق خدماتی عرضه کنند. اینجا هم نوعی از اخلاق فایده‌گرا داریم که می‌توان آن را اخلاق متوسط دانشگاهی نامید. چهارمین گروه کارمندان دانشگاهی هستند، بخش بزرگی از دانشگاهیان با شرایط به‌وجودآمده به کارمندان دانشگاهی تبدیل شدند و به نوعی اخلاق وظیفه‌گرای صوری انجام می‌دادند. نوعی اخلاق محتسبانه باب شد که این کارمندان تا همین حد توانستند کار کنند یعنی اخلاق متعارف دانشگاهی به وجود آمد. پنجمین گروه شهروندان دانشگاهی هستند. اینها کسانی‌اند که سعی می‌کردند روشنفکران حوزه عمومی هم باشند و وارد جامعه شوند و با نهادهای مدنی و مسائل اجتماعی ارتباط داشته باشند. این گروه با رویکرد انتقادی با سازمان‌ها و ادارات و قوانین و ... برخورد می‌کنند و سعی کنش ارتباطی با جامعه داشته باشند. اینها در مقابل تجاری‌سازی علم، اجتماعی‌شدن علم را مطرح می‌کنند. یعنی علم باید بیان اجتماعی داشته باشد و متعهد به مسئله‌های اجتماعی باشد و زندگی اجتماعی را مسئله‌مند کند. اخلاق در این گروه، اخلاق مسئولیت، اخلاق فضیلت و اخلاق فایده را پوشش می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.