|

دانش‌آموز ایرانی: از حذف از طرح جلد تا بازماندگی از تحصیل

عطیه ملک‌زاهدی . کارشناس مؤسسه رحمان

زمانی که از خاطرات مدرسه و دوران دانش‌آموزی در جمع‌های خانوادگی صحبت می‌شود، اغلب از بازی و شیطنت‌های دانش‌آموزان، قوانین سفت‌و‌سخت مدرسه، معلمان سخت‌گیر و البته گاهی مهربان و بخشنده حرف زده می‌شود. این تصویر بزرگ‌سالان فعلی از دوران مدرسه خود است؛ تصاویری که اگر‌چه غیرواقعی نیست و در مدارس دهه‌های قبل رایج بود، اما واقعیت امروز جامعه ایران نشان می‌دهد که مسائل مدرسه و به‌طور‌کلی آموزش‌‌و‌پرورش ما بیشتر و عمیق‌تر از بازیگوشی‌های کودکانه یا سخت‌گیری‌های معلمان است. امروز و به مناسبت روز دانش‌آموز، می‌خواهیم نگاهی کلی به برخی از این مسائل داشته باشیم؛ سه خبری که در ماه‌های اخیر و به واسطه رسانه‌های اجتماعی بر سر زبان‌ها افتاد و جامعه را متأثر کرد.
رؤیای ازدواج دختران دانش‌آموز
روز اول خرداد سال جاری ماجرای قتل دختری 13‌ساله در کانال‌های تلگرامی خبری شد. در روزهای بعد و با مشخص‌شدن ابعاد این قتل، معلوم شد با قتلی فجیع روبه‌رو هستیم؛ پدری دختر نوجوانش را در خواب سر بریده است. قتل رومینا اشرفی ابعاد روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، حقوقی و... دارد، اما آنچه باعث شد به این اتفاق در این یادداشت اشاره کنیم، ربط این دانش‌آموز با درس و مدرسه است. می‌توان این سؤال را مطرح کرد که چرا دختری در سن‌و‌‌سال رومینا، به‌جای تحصیل، یادگرفتن مهارت‌های جدید و...، خوشبختی خود را در فرار از خانه و ازدواج می‌داند. در گزارشی که از روستای سفیدسنگان لمیر، روستای محل زندگی رومینا، منتشر شد، آمده است که نه فقط رومینا بلکه دیگر دانش‌آموزان دختر آن منطقه نیز علاقه‌ای به تحصیل در مقاطع بالا ندارند و سعادت و خوشبختی خود را در ازدواج می‌بینند: «‌دوستان و دخترخاله‌های رومینا می‌گویند مردان آن‌قدر به زنان ‏و دخترانشان در خانه سخت می‌گیرند که راهی جز فرار برای آنها نیست. یکی از هم‌کلاسی‌های رومینا ‏در کلاس هشتم تنها مدرسه روستا، یک ماه قبل از مردن رومینا با پسری فرار کرده بود. یکی از ‏دختران همسایه و یکی از دختران آشنایی دور هم همین‌طور. اما سرنوشت آنان پس از فرار مثل رومینا ‏نبود؛ یکی با سری پایین به خانه برگشت و روزها کتک خورد، یکی را دیگر خانواده نپذیرفتند و یکی ‏رفت که رفت. دختران سفیدسنگان را مثل برخی روستاهای ایران زود شوهر می‌دهند و هم رؤیای پوشیدن ‏لباس عروس، از دبستان در سرشان ریشه می‌کند و هم خوشبخت‌شدن با مردانی سخت‌گیر» (محمدی، ا . جعفرزاده، ز. (10،1399خرداد)، یک روستا اندوه، شهروند). این گزارش همچنین نشان می‌دهد پیش از وقوع این قتل فجیع، مدیر مدرسه‌ای که رومینا در آن درس می‌خوانده از کشمکش‌های او با خانواده‌اش خبر داشته است؛ «حمید رزمی، مدیر مدرسه، می‌گوید داستان را از هم‌کلاسی‌های رومینا شنیده بود و فکر ‏نمی‌کرد کار به اینجا برسد. او حالا و پس از مرگ رومینا از آموزش‌وپرورش می‌خواهد برای ‏بچه‌های مدرسه درباره سن ازدواج کلاس‌های آموزشی بگذارد تا آنها در برابر اجبار خانواده‌هایشان ‏برای ازدواج مقاومت کنند» (همان).
نه‌تنها در استان گیلان، بلکه در دیگر استان‌های کشور نیز ازدواج دختران در سن کم دیده می‌شود. مهدی بهلولی، معلم، معتقد است در مناطق محروم ازدواج دانش‌‌آموزان دختر، پس از فقر، دومین عامل ترک تحصیل دختران است؛ «در مناطق محروم، دختران در سنی یا مجبور به ازدواج می‎شوند یا مسائل فرهنگی اثرگذار است و خانواده‌ها اجازه رفت‌و‌آمد دخترانشان را از یک روستا به روستای دیگر برای ادامه تحصیل نمی‎دهند» (مهدی بهلولی؛ نشست بازماندگی و طرد از تحصیل، مؤسسه رحمان، مهر 1399). امروز پس از شش ماه از قتل رومینا می‌توان این پرسش را مطرح کرد که چرا مدرسه نمی‌تواند جذابیتی برای دختران نوجوان ما داشته باشد؟ آیا پس از این فاجعه، آموزش‌وپرورش فکری به حال این دانش‌آموزان کرده است؟ آیا مدارس ما برنامه‌ای برای پدرانی که مانند پدر رومینا اندیشه قتل دختر خود را دارند، تنظیم کرده است؟ یا باید باز هم شاهد اتفاقاتی مشابه با سرنوشت رومینا باشیم.
تغییر کتاب‌های درسی: شاید وقتی دیگر
اواسط شهریور سال جاری تصویر طرح جلد کتاب ریاضی پایه سوم دبستان در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد. مقایسه این جلد با جلد همان کتاب در سال تحصیلی گذشته، نشان می‌داد تصویر دانش‌آموزان دختر از طرح جلد حذف شده‌ است. این اتفاق آن‌قدر عجیب بود که به نظر می‌رسید شوخی است و با فتوشاپ شیطنتی رخ داده‌؛ اما چند ساعت بعد مشخص شد تصویر واقعی است و دختران به گفته سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌و‌پرورش، به دلیل شلوغی طرح جلد حذف شده‌اند. این خبر اعتراض‌هایی را در پی داشت و نقدهای بسیاری بر این طرح جلد نوشته شد. اما آیا مسئله فقط حذف تصویر دختران و این طرح جلد است یا رسانه‌ای‌شدن این خبر پرده از مشکلات جدی‌تری در محتواهای کتاب‌های درسی برمی‌دارد؟ سال‌هاست دختران و زنان ایرانی در عرصه‌های مختلف اجتماعی راه یافته‌اند، اما مؤلفان کتاب‌های درسی این حضور را نادیده می‌گیرند. نه‌فقط برای این طرح جلد، بلکه از مدت‌ها قبل معلمان آموزش‌و‌پرورش از محتوای کتاب‌های درسی انتقاد می‌کنند. آنها این کتاب‌ها را سیاست‌زده، جنسیت‌زده و... می‌دانند. مهدی بهلولی، معلم آموزش‌‌و‌پرورش معتقد است شکافی جدی بین آموزش‌وپرورش و جامعه وجود دارد: «فاصله و شکاف عظیم بین آموزش‌و‌پرورش و جامعه منجر شده جذابیت مطالب درسی کاهش یابد. اینکه کودک در خانه و رسانه با مسائل دیگری جامعه‌پذیر می‌شود و محتوای کتب درسی از جامعه فاصله دارد و هر روز مورد نقد قرار می‌گیرد، منجر به عدم علاقه دانش‌آموزان به یادگیری آن می‌شود» (همان). توقع معلمان و دغدغه‌مندان حوزه آموزش این است که محتوای کتاب‌های درسی متناسب با دانش‌آموزان امروز تنظیم شود؛ محتوایی که هم برای دانش‌آموزان امروز جذاب و خواندنی باشد و هم بر اساس عدالت جنسیتی باشد.
اما آیا رسانه‌ای‌شدن خبر حذف دختران از کتاب ریاضی باعث تغییری در محتوای کتاب‌های درسی می‌شود؟ آیا این اتفاق باعث می‌شود دفتر تألیف کتاب‌های درسی تغییر رویه داده و تغییراتی اساسی در محتوای کتاب‌های درسی بدهد یا خیر؟
کرونا، فقر و بازماندگی از تحصیل
ماه قبل خبر خودکشی محمد موسوی‌زاده منتشر شد. در این خبر آمده بود که این دانش‌آموز به علت نداشتن گوشی همراه، دست به این اقدام زده است؛ البته ادعاهایی نیز منتشر شد که علت خودکشی این مسئله نبوده. حتی اگر این ادعا درست باشد و این پسر دانش‌آموز موبایل داشته است، نمی‌توان منکر آن گروه از دانش‌آموزان که به موبایل و اینترنت دسترسی ندارند شد؛ مشکلی که باعث شده‌ این دانش‌آموزان از حق تحصیل محروم شوند. طبق صحبت‌های سید‌حسن الحسینی، مشاور وزیر آموزش‌و‌پرورش، «حدود سه‌میلیون‌و ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر معادل ۲۱ درصد از کل دانش‌آموزان فاقد دریافت‌کننده‌های هوشمند هستند یا در جایی هستند که دسترسی به نرم‌افزار ندارند» (خبرگزاری ایسنا، 13مهر 1399).
البته محرومیت از تحصیل فقط به کرونا و روزهای آموزش مجازی برنمی‌گردد؛ برای مثال فقط «در استان سیستان‌و‌بلوچستان 46 درصد دانش‌‌آموزان در مقطع متوسطه دوم بازمانده از تحصیل می‌‌شوند» (مریم آشور؛ نشست بازماندگی و طرد از تحصیل؛ مؤسسه رحمان مهر 1399). بنا بر اعلام آمارهای مربوط به بازماندگی از تحصیل در استان سیستان‌و‌بلوچستان، با استناد به گزارش سالانه آماری آموزش‌و‌پرورش، بازماندگی از تحصیل در هر مقطع تحصیلی به قرار زیر است: «در مقطع ابتدایی، از هر صد نفر، هفت نفر. در مقطع متوسطه اول از هر صد نفر، 24 نفر (دو نفر از 10 نفر) و بالاخره در مقطع متوسطه دوم از هر صد نفر، 46 نفر (تقریبا پنج نفر از هر 10 نفر) بازمانده از تحصیل هستند» (همان)؛ کودکان و نوجوانی که نه به دلیل علاقه‌نداشتن به تحصیل بلکه به دلیل نبود امکانات و فرصت‌های آموزشی در مدرسه ثبت‌نام نکرده‌اند.
تنها این سه اتفاق نشان می‌دهد دانش‌آموز ایرانی با مشکلات زیادی دست‌‌و‌پنجه نرم می‌کند؛ مشکلاتی که با توجه به محل زندگی، طبقه اقتصادی و... در هر دانش‌آموزی متفاوت است. جایی فقر مالی منجر به ترک تحصیل یا بدتر از آن خودکشی می‌شود و در جایی دیگر فقر فرهنگی منجر به ازدواج در سن کم، قتل ناموسی و... شده و در جایی نیز محتوای غیرمناسب کتاب‌هایی درسی برای دانش‌آموزان باعث بی‌رغبتی آنان برای ادامه تحصیل می‌شود. اگر مدیریت و برنامه‌ای برای حل این مشکلات وجود نداشته باشد، باز هم شاهد تکرار آن در بین کودکان و نوجوانان‌مان هستیم. واقعیت امروز مدارس ایران حاکی از آن است که دانش‌آموزان ایرانی به‌جز شیطنت‌های کودکانه و سرگرمی‌هایی که گاه در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم، درگیر مشکلاتی جدی هستند. روز دانش‌آموز می‌تواند فرصتی باشد تا به مسائل دانش‌آموز ایرانی نگاهی دوباره داشته باشیم.
منابع:
http://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/185054/
نشست بازماندگی و طرد از تحصیل، برگزارشده توسط مؤسسه رحمان مهر 1399
https://www.isna.ir/news/99071309460/

زمانی که از خاطرات مدرسه و دوران دانش‌آموزی در جمع‌های خانوادگی صحبت می‌شود، اغلب از بازی و شیطنت‌های دانش‌آموزان، قوانین سفت‌و‌سخت مدرسه، معلمان سخت‌گیر و البته گاهی مهربان و بخشنده حرف زده می‌شود. این تصویر بزرگ‌سالان فعلی از دوران مدرسه خود است؛ تصاویری که اگر‌چه غیرواقعی نیست و در مدارس دهه‌های قبل رایج بود، اما واقعیت امروز جامعه ایران نشان می‌دهد که مسائل مدرسه و به‌طور‌کلی آموزش‌‌و‌پرورش ما بیشتر و عمیق‌تر از بازیگوشی‌های کودکانه یا سخت‌گیری‌های معلمان است. امروز و به مناسبت روز دانش‌آموز، می‌خواهیم نگاهی کلی به برخی از این مسائل داشته باشیم؛ سه خبری که در ماه‌های اخیر و به واسطه رسانه‌های اجتماعی بر سر زبان‌ها افتاد و جامعه را متأثر کرد.
رؤیای ازدواج دختران دانش‌آموز
روز اول خرداد سال جاری ماجرای قتل دختری 13‌ساله در کانال‌های تلگرامی خبری شد. در روزهای بعد و با مشخص‌شدن ابعاد این قتل، معلوم شد با قتلی فجیع روبه‌رو هستیم؛ پدری دختر نوجوانش را در خواب سر بریده است. قتل رومینا اشرفی ابعاد روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، حقوقی و... دارد، اما آنچه باعث شد به این اتفاق در این یادداشت اشاره کنیم، ربط این دانش‌آموز با درس و مدرسه است. می‌توان این سؤال را مطرح کرد که چرا دختری در سن‌و‌‌سال رومینا، به‌جای تحصیل، یادگرفتن مهارت‌های جدید و...، خوشبختی خود را در فرار از خانه و ازدواج می‌داند. در گزارشی که از روستای سفیدسنگان لمیر، روستای محل زندگی رومینا، منتشر شد، آمده است که نه فقط رومینا بلکه دیگر دانش‌آموزان دختر آن منطقه نیز علاقه‌ای به تحصیل در مقاطع بالا ندارند و سعادت و خوشبختی خود را در ازدواج می‌بینند: «‌دوستان و دخترخاله‌های رومینا می‌گویند مردان آن‌قدر به زنان ‏و دخترانشان در خانه سخت می‌گیرند که راهی جز فرار برای آنها نیست. یکی از هم‌کلاسی‌های رومینا ‏در کلاس هشتم تنها مدرسه روستا، یک ماه قبل از مردن رومینا با پسری فرار کرده بود. یکی از ‏دختران همسایه و یکی از دختران آشنایی دور هم همین‌طور. اما سرنوشت آنان پس از فرار مثل رومینا ‏نبود؛ یکی با سری پایین به خانه برگشت و روزها کتک خورد، یکی را دیگر خانواده نپذیرفتند و یکی ‏رفت که رفت. دختران سفیدسنگان را مثل برخی روستاهای ایران زود شوهر می‌دهند و هم رؤیای پوشیدن ‏لباس عروس، از دبستان در سرشان ریشه می‌کند و هم خوشبخت‌شدن با مردانی سخت‌گیر» (محمدی، ا . جعفرزاده، ز. (10،1399خرداد)، یک روستا اندوه، شهروند). این گزارش همچنین نشان می‌دهد پیش از وقوع این قتل فجیع، مدیر مدرسه‌ای که رومینا در آن درس می‌خوانده از کشمکش‌های او با خانواده‌اش خبر داشته است؛ «حمید رزمی، مدیر مدرسه، می‌گوید داستان را از هم‌کلاسی‌های رومینا شنیده بود و فکر ‏نمی‌کرد کار به اینجا برسد. او حالا و پس از مرگ رومینا از آموزش‌وپرورش می‌خواهد برای ‏بچه‌های مدرسه درباره سن ازدواج کلاس‌های آموزشی بگذارد تا آنها در برابر اجبار خانواده‌هایشان ‏برای ازدواج مقاومت کنند» (همان).
نه‌تنها در استان گیلان، بلکه در دیگر استان‌های کشور نیز ازدواج دختران در سن کم دیده می‌شود. مهدی بهلولی، معلم، معتقد است در مناطق محروم ازدواج دانش‌‌آموزان دختر، پس از فقر، دومین عامل ترک تحصیل دختران است؛ «در مناطق محروم، دختران در سنی یا مجبور به ازدواج می‎شوند یا مسائل فرهنگی اثرگذار است و خانواده‌ها اجازه رفت‌و‌آمد دخترانشان را از یک روستا به روستای دیگر برای ادامه تحصیل نمی‎دهند» (مهدی بهلولی؛ نشست بازماندگی و طرد از تحصیل، مؤسسه رحمان، مهر 1399). امروز پس از شش ماه از قتل رومینا می‌توان این پرسش را مطرح کرد که چرا مدرسه نمی‌تواند جذابیتی برای دختران نوجوان ما داشته باشد؟ آیا پس از این فاجعه، آموزش‌وپرورش فکری به حال این دانش‌آموزان کرده است؟ آیا مدارس ما برنامه‌ای برای پدرانی که مانند پدر رومینا اندیشه قتل دختر خود را دارند، تنظیم کرده است؟ یا باید باز هم شاهد اتفاقاتی مشابه با سرنوشت رومینا باشیم.
تغییر کتاب‌های درسی: شاید وقتی دیگر
اواسط شهریور سال جاری تصویر طرح جلد کتاب ریاضی پایه سوم دبستان در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد. مقایسه این جلد با جلد همان کتاب در سال تحصیلی گذشته، نشان می‌داد تصویر دانش‌آموزان دختر از طرح جلد حذف شده‌ است. این اتفاق آن‌قدر عجیب بود که به نظر می‌رسید شوخی است و با فتوشاپ شیطنتی رخ داده‌؛ اما چند ساعت بعد مشخص شد تصویر واقعی است و دختران به گفته سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌و‌پرورش، به دلیل شلوغی طرح جلد حذف شده‌اند. این خبر اعتراض‌هایی را در پی داشت و نقدهای بسیاری بر این طرح جلد نوشته شد. اما آیا مسئله فقط حذف تصویر دختران و این طرح جلد است یا رسانه‌ای‌شدن این خبر پرده از مشکلات جدی‌تری در محتواهای کتاب‌های درسی برمی‌دارد؟ سال‌هاست دختران و زنان ایرانی در عرصه‌های مختلف اجتماعی راه یافته‌اند، اما مؤلفان کتاب‌های درسی این حضور را نادیده می‌گیرند. نه‌فقط برای این طرح جلد، بلکه از مدت‌ها قبل معلمان آموزش‌و‌پرورش از محتوای کتاب‌های درسی انتقاد می‌کنند. آنها این کتاب‌ها را سیاست‌زده، جنسیت‌زده و... می‌دانند. مهدی بهلولی، معلم آموزش‌‌و‌پرورش معتقد است شکافی جدی بین آموزش‌وپرورش و جامعه وجود دارد: «فاصله و شکاف عظیم بین آموزش‌و‌پرورش و جامعه منجر شده جذابیت مطالب درسی کاهش یابد. اینکه کودک در خانه و رسانه با مسائل دیگری جامعه‌پذیر می‌شود و محتوای کتب درسی از جامعه فاصله دارد و هر روز مورد نقد قرار می‌گیرد، منجر به عدم علاقه دانش‌آموزان به یادگیری آن می‌شود» (همان). توقع معلمان و دغدغه‌مندان حوزه آموزش این است که محتوای کتاب‌های درسی متناسب با دانش‌آموزان امروز تنظیم شود؛ محتوایی که هم برای دانش‌آموزان امروز جذاب و خواندنی باشد و هم بر اساس عدالت جنسیتی باشد.
اما آیا رسانه‌ای‌شدن خبر حذف دختران از کتاب ریاضی باعث تغییری در محتوای کتاب‌های درسی می‌شود؟ آیا این اتفاق باعث می‌شود دفتر تألیف کتاب‌های درسی تغییر رویه داده و تغییراتی اساسی در محتوای کتاب‌های درسی بدهد یا خیر؟
کرونا، فقر و بازماندگی از تحصیل
ماه قبل خبر خودکشی محمد موسوی‌زاده منتشر شد. در این خبر آمده بود که این دانش‌آموز به علت نداشتن گوشی همراه، دست به این اقدام زده است؛ البته ادعاهایی نیز منتشر شد که علت خودکشی این مسئله نبوده. حتی اگر این ادعا درست باشد و این پسر دانش‌آموز موبایل داشته است، نمی‌توان منکر آن گروه از دانش‌آموزان که به موبایل و اینترنت دسترسی ندارند شد؛ مشکلی که باعث شده‌ این دانش‌آموزان از حق تحصیل محروم شوند. طبق صحبت‌های سید‌حسن الحسینی، مشاور وزیر آموزش‌و‌پرورش، «حدود سه‌میلیون‌و ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر معادل ۲۱ درصد از کل دانش‌آموزان فاقد دریافت‌کننده‌های هوشمند هستند یا در جایی هستند که دسترسی به نرم‌افزار ندارند» (خبرگزاری ایسنا، 13مهر 1399).
البته محرومیت از تحصیل فقط به کرونا و روزهای آموزش مجازی برنمی‌گردد؛ برای مثال فقط «در استان سیستان‌و‌بلوچستان 46 درصد دانش‌‌آموزان در مقطع متوسطه دوم بازمانده از تحصیل می‌‌شوند» (مریم آشور؛ نشست بازماندگی و طرد از تحصیل؛ مؤسسه رحمان مهر 1399). بنا بر اعلام آمارهای مربوط به بازماندگی از تحصیل در استان سیستان‌و‌بلوچستان، با استناد به گزارش سالانه آماری آموزش‌و‌پرورش، بازماندگی از تحصیل در هر مقطع تحصیلی به قرار زیر است: «در مقطع ابتدایی، از هر صد نفر، هفت نفر. در مقطع متوسطه اول از هر صد نفر، 24 نفر (دو نفر از 10 نفر) و بالاخره در مقطع متوسطه دوم از هر صد نفر، 46 نفر (تقریبا پنج نفر از هر 10 نفر) بازمانده از تحصیل هستند» (همان)؛ کودکان و نوجوانی که نه به دلیل علاقه‌نداشتن به تحصیل بلکه به دلیل نبود امکانات و فرصت‌های آموزشی در مدرسه ثبت‌نام نکرده‌اند.
تنها این سه اتفاق نشان می‌دهد دانش‌آموز ایرانی با مشکلات زیادی دست‌‌و‌پنجه نرم می‌کند؛ مشکلاتی که با توجه به محل زندگی، طبقه اقتصادی و... در هر دانش‌آموزی متفاوت است. جایی فقر مالی منجر به ترک تحصیل یا بدتر از آن خودکشی می‌شود و در جایی دیگر فقر فرهنگی منجر به ازدواج در سن کم، قتل ناموسی و... شده و در جایی نیز محتوای غیرمناسب کتاب‌هایی درسی برای دانش‌آموزان باعث بی‌رغبتی آنان برای ادامه تحصیل می‌شود. اگر مدیریت و برنامه‌ای برای حل این مشکلات وجود نداشته باشد، باز هم شاهد تکرار آن در بین کودکان و نوجوانان‌مان هستیم. واقعیت امروز مدارس ایران حاکی از آن است که دانش‌آموزان ایرانی به‌جز شیطنت‌های کودکانه و سرگرمی‌هایی که گاه در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم، درگیر مشکلاتی جدی هستند. روز دانش‌آموز می‌تواند فرصتی باشد تا به مسائل دانش‌آموز ایرانی نگاهی دوباره داشته باشیم.
منابع:
http://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/185054/
نشست بازماندگی و طرد از تحصیل، برگزارشده توسط مؤسسه رحمان مهر 1399
https://www.isna.ir/news/99071309460/

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.