|

انتشار چاپِ چهارم «نامه به سیمین»

صفحه 7 پیدا شد

شرق: ابراهیم گلستان سال‌ها پیش در اواخر دهه شصت نامه‌ای به سیمین دانشور، دوست و همشهریِ قدیم خود می‌نویسد، نامه‌ای که از یادِ خاطرات و ربط‌های این دو فراتر می‌رود و به‌قولِ گلستان حرف توی حرف می‌آید و عاقبت، نامه به صدوچند صفحه می‌رسد یعنی به حجمِ یک کتاب که به‌نوعی جمع‌بندیِ تاریخی گلستان است که گوشه‌هایی از کارنامه روشنفکریِ ایران را آشکار می‌کند. این نامه در قالبِ کتاب از سوی نشر بازتاب‌نگار به چاپ رسیده و چند بار بازنشر شده است، اما چاپِ چهارم آن با ویراستِ تازه حکایت دیگری دارد: در این چاپ بخشی از نامه که در چاپ‌های پیشین در دسترس نبود پیدا شده و به کتاب افزوده شده است. پیش از بازخوانیِ این تکه تازه ماجرای انتشار این نامه را مرور کنیم. آن‌طور که عباس میلانی در مقدمه‌اش بر کتاب نوشته، در دیداری با ابراهیم گلستان صحبت به «آفتِ ساده‌انگاران پرمدعای گاه بی‌پروایی» می‌رسد که نیم‌قرنی بر ذهن و زبان نسلی از ایرانیان نفوذ داشته‌اند. از فردید و شریعتی و طبری تا جلال آل‌احمد و سیمین دانشور و دیگران هم سخن به میان می‌آید که میلانی خطاب به گلستان می‌پرسد چرا اینها را نمی‌نویسید؟ و گلستان برخاسته و از کشوی میز کارش متنی بیرون می‌کشد و می‌گوید بعضی از این حرف‌ها را اینجا نوشته‌ام. «صدوچند صفحه بود. دست‌خط گلستان. مخاطبش سیمین دانشور و پاسخی به نامه‌ای از او» و بعد از گلستان نقل می‌کند که اخوان‌ثالث هم این نامه را دیده و خوانده و بر ضرورت چاپش اصرارها کرده است. او همچنین به اهمیت تاریخی این نامه اشاره می‌کند و دستاوردِ گلستان در این متن نه جلبِ موافقت مخاطبش با نظرات او بلکه تشویقِ ما به بازاندیشی در مفروضاتمان است.
صفحه‌ای که پیدا شد
و اما چاپِ چهارم و حکایتِ صفحه جامانده‌ای که در این چاپ آمده است: «در چاپ‌های پیشین کتاب این پاراگراف نبوده است و همین نبودن هم در همه تذکر داده شده بود. این بخش از نامه که در جابه‌جایی‌ و دست‌به‌دست‌‌شدن رونوشت‌ها گم شده بود بعد با جست‌وجوی بسیار صبور و مصمم آقای رضا اغنمی که رونوشت‌های موجود را برای فرستاده‌شدن به چاپخانه ماشین می‌کرده است بازیابی شد که اکنون در چاپ این نسخه در همان جای اصلی گذاشته می‌شود». گلستان در صفحه 22 کتاب از دیدارش با «دکتر باهری» می‌گوید بعد از وزارتش. صحبت به روزگار قدیم می‌رسد و باهری قصه‌ای «باورنکردنی» تعریف می‌کند که در دست‌نوشته‌های نسخه‌های قبلی نیست و به اینجا که می‌رسد در کتاب نوشته شده: «صفحه 7 نامه در دست نیست) که این صفحه در چاپِ تازه آمده و متنِ آن از این قرار است: گفت «من بچه بودم. پدرم مرده بود و من همیشه دلم می‌خواست مانده بودم تا او را بهتر می‌دیدم. بعد از احضار روح و این چیزها شنیدم. کسی به من گفت «یك مُهرکَنی، حكاك، هست که توی دالان مسجد وکیل دکه دارد. می‌گویند او در این کارها سررشته دارد». یك روز رفتم توی دالان مسجد اما از این دکه‌ها توی طاق‌نماها چندتایی بود و من حتی از زور شنیدن و ذوق اینکه آدمی هست که با روح سروکار دارد نشانی را درست نگرفته بودم. توی دالان که رسیدم گیر کردم. دو، سه باری از این سر به آن سر رفتم که ببینم قیافه کدام از اینها به این‌جور کارها می‌آید. نمی‌شد. نشد. چند بار که هی از نزدیك همه گذشتم و فایده نبردم یکی‌شان نهیب زد «پسر چی می‌خوای آن‌قدر ول می‌گردی؟ مگر خونه نداری؟ مگر بی‌کاری؟» بهش گفتم «به تو چه؟ برای خودم دارم راه می‌رم». گفت «غلط می‌کنی». خواستم فحشش بدهم که خودت غلط می‌کنی اما چیزی نگفتم و فقط نگاهش کردم و یك‌مرتبه گریه‌ام گرفت گفتم «به تو که کاری ندارم، که». او نرم‌تر گفت «چرا، داری. اما اون‌چه می‌خوای به درد تو نمی‌خوره». گفتم «از تو چیزی نخواستم. از کسی چیزی نخواستما» گفت «پس ول کن برو. برای بچه‌ای قد تو خوب نیس این‌جوری ول بگرده». گفتم «کار دارم». گفت «همون کارت. اون کار که تو داری به درد تو نمی‌خوره». گفتم «من که چیزی نگفتم. من کاری به کسی ندارم». و زدم زیر گریه. خودبه‌خود گریه‌ام گرفته بود، دیگر. گفت «اینجا جاش نیس. برو خونه‌ات من می‌آم پهلوت». از نگاهش آرام شدم. گفتم تو می‌دونی؟ خودت هستی؟ گفت «گفتم می‌آم پهلوت. اون‌جا حرف می‌زنیم». پرسیدم «کی؟» گفت، مثلاً، «پس‌فردا». هیچ سؤالی که جزئیات را روشن کند از سرم نگذشته بود. رفتم خانه به مادرم گفتم. من پس‌فردا یك مهمان دارم. مادرم از اینکه پسرش بعد از تنهایی‌ها، گوشه‌گیری‌ها، رفیقی دارد که فکر می‌کرد همکلاسی و همبازی اوست یك خرده کلوچه و مسقطی و نان برشته آماده کرد و پس‌فردا رسید و در زدند و هم او آمد. من او را بردم توی اتاق و هیچ ترس و خیالی از سرم نمی‌گذشت. مرد اول به من مقداری نصیحت کرد که از این کارها چه حاصل؟ بابات مرده سر تو سلامت. تو باید به فکر خودت باشی. و از این حرف‌ها. فقط وقتی اصرار از من دید که اگر می‌تواند به من کمک کند تا با روح پدرم ربط داشته باشم به من گفت پس‌فردا که جمعه است از حمام که آمدی دست‌نماز بگیر و دو ركعت نماز بخوان و بعد بلافاصله بنشین از روی این کاغذ روی این مقوا رونویس بردار، و بعد بیا پهلوی من تا ببینم چه می‌شود. دستش را خواستم ببوسم نگذاشت. چایش را که خورده بود کاغذ را داد و رفت. فقط وقت رفتنش مادرم که دید او دوست و همکلاس من نمی‌تواند بوده باشد، و مرد پنجاه-شصت‌ساله است، سخت از من رنجیده و خشمگین شد. و رفته بود پیش برادرش، حاجی حسام، که چه نشسته‌ای که بچه‌ام خراب شده و حالا یك مرد گنده‌سنی را آورده توی خانه. توی این خانه، همین خانه. دائی‌ام آمد خانه و مرا صدا زد و به من درنهایت خشونت بی‌سابقه‌ای داد زد. من باز زدم زیر گریه و همه قصه را تعریف کردم، حاجی حسام ورقه را که نوشته بودم روی همان مقوا از من گرفت و رفت از خانه بیرون. یکسره رفته بود توی دالان مسجد وکیل، و او، آن حکاک، تا او را دیده بود از سکو آمده بود پایین و او را در آغوش گرفته بود، و گفته بود «باید همه این چیزها بی‌اطلاع تو صورت می‌گرفت، که گرفت. یك جوان تازه‌بالغ (یا، یادم نیست، شاید پس از بلوغ) باید پاك و طیب و طاهر این نوشته را برای یك خویشاوند همخون خود پاک‌نویسی می‌کرد تا این ودیعه را من به او بسپارم». و به او یاد داده بود که چه‌ها باید بکند. این بود که حاجی حسام به این کارها آشنا شد اما سهم من هیچ‌چیز نبود و مرا هرگز با پدرم در تماس نگذاشتند».

شرق: ابراهیم گلستان سال‌ها پیش در اواخر دهه شصت نامه‌ای به سیمین دانشور، دوست و همشهریِ قدیم خود می‌نویسد، نامه‌ای که از یادِ خاطرات و ربط‌های این دو فراتر می‌رود و به‌قولِ گلستان حرف توی حرف می‌آید و عاقبت، نامه به صدوچند صفحه می‌رسد یعنی به حجمِ یک کتاب که به‌نوعی جمع‌بندیِ تاریخی گلستان است که گوشه‌هایی از کارنامه روشنفکریِ ایران را آشکار می‌کند. این نامه در قالبِ کتاب از سوی نشر بازتاب‌نگار به چاپ رسیده و چند بار بازنشر شده است، اما چاپِ چهارم آن با ویراستِ تازه حکایت دیگری دارد: در این چاپ بخشی از نامه که در چاپ‌های پیشین در دسترس نبود پیدا شده و به کتاب افزوده شده است. پیش از بازخوانیِ این تکه تازه ماجرای انتشار این نامه را مرور کنیم. آن‌طور که عباس میلانی در مقدمه‌اش بر کتاب نوشته، در دیداری با ابراهیم گلستان صحبت به «آفتِ ساده‌انگاران پرمدعای گاه بی‌پروایی» می‌رسد که نیم‌قرنی بر ذهن و زبان نسلی از ایرانیان نفوذ داشته‌اند. از فردید و شریعتی و طبری تا جلال آل‌احمد و سیمین دانشور و دیگران هم سخن به میان می‌آید که میلانی خطاب به گلستان می‌پرسد چرا اینها را نمی‌نویسید؟ و گلستان برخاسته و از کشوی میز کارش متنی بیرون می‌کشد و می‌گوید بعضی از این حرف‌ها را اینجا نوشته‌ام. «صدوچند صفحه بود. دست‌خط گلستان. مخاطبش سیمین دانشور و پاسخی به نامه‌ای از او» و بعد از گلستان نقل می‌کند که اخوان‌ثالث هم این نامه را دیده و خوانده و بر ضرورت چاپش اصرارها کرده است. او همچنین به اهمیت تاریخی این نامه اشاره می‌کند و دستاوردِ گلستان در این متن نه جلبِ موافقت مخاطبش با نظرات او بلکه تشویقِ ما به بازاندیشی در مفروضاتمان است.
صفحه‌ای که پیدا شد
و اما چاپِ چهارم و حکایتِ صفحه جامانده‌ای که در این چاپ آمده است: «در چاپ‌های پیشین کتاب این پاراگراف نبوده است و همین نبودن هم در همه تذکر داده شده بود. این بخش از نامه که در جابه‌جایی‌ و دست‌به‌دست‌‌شدن رونوشت‌ها گم شده بود بعد با جست‌وجوی بسیار صبور و مصمم آقای رضا اغنمی که رونوشت‌های موجود را برای فرستاده‌شدن به چاپخانه ماشین می‌کرده است بازیابی شد که اکنون در چاپ این نسخه در همان جای اصلی گذاشته می‌شود». گلستان در صفحه 22 کتاب از دیدارش با «دکتر باهری» می‌گوید بعد از وزارتش. صحبت به روزگار قدیم می‌رسد و باهری قصه‌ای «باورنکردنی» تعریف می‌کند که در دست‌نوشته‌های نسخه‌های قبلی نیست و به اینجا که می‌رسد در کتاب نوشته شده: «صفحه 7 نامه در دست نیست) که این صفحه در چاپِ تازه آمده و متنِ آن از این قرار است: گفت «من بچه بودم. پدرم مرده بود و من همیشه دلم می‌خواست مانده بودم تا او را بهتر می‌دیدم. بعد از احضار روح و این چیزها شنیدم. کسی به من گفت «یك مُهرکَنی، حكاك، هست که توی دالان مسجد وکیل دکه دارد. می‌گویند او در این کارها سررشته دارد». یك روز رفتم توی دالان مسجد اما از این دکه‌ها توی طاق‌نماها چندتایی بود و من حتی از زور شنیدن و ذوق اینکه آدمی هست که با روح سروکار دارد نشانی را درست نگرفته بودم. توی دالان که رسیدم گیر کردم. دو، سه باری از این سر به آن سر رفتم که ببینم قیافه کدام از اینها به این‌جور کارها می‌آید. نمی‌شد. نشد. چند بار که هی از نزدیك همه گذشتم و فایده نبردم یکی‌شان نهیب زد «پسر چی می‌خوای آن‌قدر ول می‌گردی؟ مگر خونه نداری؟ مگر بی‌کاری؟» بهش گفتم «به تو چه؟ برای خودم دارم راه می‌رم». گفت «غلط می‌کنی». خواستم فحشش بدهم که خودت غلط می‌کنی اما چیزی نگفتم و فقط نگاهش کردم و یك‌مرتبه گریه‌ام گرفت گفتم «به تو که کاری ندارم، که». او نرم‌تر گفت «چرا، داری. اما اون‌چه می‌خوای به درد تو نمی‌خوره». گفتم «از تو چیزی نخواستم. از کسی چیزی نخواستما» گفت «پس ول کن برو. برای بچه‌ای قد تو خوب نیس این‌جوری ول بگرده». گفتم «کار دارم». گفت «همون کارت. اون کار که تو داری به درد تو نمی‌خوره». گفتم «من که چیزی نگفتم. من کاری به کسی ندارم». و زدم زیر گریه. خودبه‌خود گریه‌ام گرفته بود، دیگر. گفت «اینجا جاش نیس. برو خونه‌ات من می‌آم پهلوت». از نگاهش آرام شدم. گفتم تو می‌دونی؟ خودت هستی؟ گفت «گفتم می‌آم پهلوت. اون‌جا حرف می‌زنیم». پرسیدم «کی؟» گفت، مثلاً، «پس‌فردا». هیچ سؤالی که جزئیات را روشن کند از سرم نگذشته بود. رفتم خانه به مادرم گفتم. من پس‌فردا یك مهمان دارم. مادرم از اینکه پسرش بعد از تنهایی‌ها، گوشه‌گیری‌ها، رفیقی دارد که فکر می‌کرد همکلاسی و همبازی اوست یك خرده کلوچه و مسقطی و نان برشته آماده کرد و پس‌فردا رسید و در زدند و هم او آمد. من او را بردم توی اتاق و هیچ ترس و خیالی از سرم نمی‌گذشت. مرد اول به من مقداری نصیحت کرد که از این کارها چه حاصل؟ بابات مرده سر تو سلامت. تو باید به فکر خودت باشی. و از این حرف‌ها. فقط وقتی اصرار از من دید که اگر می‌تواند به من کمک کند تا با روح پدرم ربط داشته باشم به من گفت پس‌فردا که جمعه است از حمام که آمدی دست‌نماز بگیر و دو ركعت نماز بخوان و بعد بلافاصله بنشین از روی این کاغذ روی این مقوا رونویس بردار، و بعد بیا پهلوی من تا ببینم چه می‌شود. دستش را خواستم ببوسم نگذاشت. چایش را که خورده بود کاغذ را داد و رفت. فقط وقت رفتنش مادرم که دید او دوست و همکلاس من نمی‌تواند بوده باشد، و مرد پنجاه-شصت‌ساله است، سخت از من رنجیده و خشمگین شد. و رفته بود پیش برادرش، حاجی حسام، که چه نشسته‌ای که بچه‌ام خراب شده و حالا یك مرد گنده‌سنی را آورده توی خانه. توی این خانه، همین خانه. دائی‌ام آمد خانه و مرا صدا زد و به من درنهایت خشونت بی‌سابقه‌ای داد زد. من باز زدم زیر گریه و همه قصه را تعریف کردم، حاجی حسام ورقه را که نوشته بودم روی همان مقوا از من گرفت و رفت از خانه بیرون. یکسره رفته بود توی دالان مسجد وکیل، و او، آن حکاک، تا او را دیده بود از سکو آمده بود پایین و او را در آغوش گرفته بود، و گفته بود «باید همه این چیزها بی‌اطلاع تو صورت می‌گرفت، که گرفت. یك جوان تازه‌بالغ (یا، یادم نیست، شاید پس از بلوغ) باید پاك و طیب و طاهر این نوشته را برای یك خویشاوند همخون خود پاک‌نویسی می‌کرد تا این ودیعه را من به او بسپارم». و به او یاد داده بود که چه‌ها باید بکند. این بود که حاجی حسام به این کارها آشنا شد اما سهم من هیچ‌چیز نبود و مرا هرگز با پدرم در تماس نگذاشتند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.