خشم و رؤیا
علیاصغر سیدآبادی
جنگ قرهباغ بار دیگر گوشهای از مباحث قومی را در ایران آشکار کرد؛ تنشهایی که ریشه در جنگها و رویدادهایی بیرون از مرزهای ایران دارد یا با درگیریهایی بیرون از مرزهای ایران تقویت میشود. براساس برآوردها ۵۰ درصد از جمعیت ایران در خانه به زبانی غیر از فارسی حرف میزنند؛ یعنی زبان مادریشان فارسی نیست. بخشی از این جمعیت بزرگ با گروههای قومی و زبانی در کشورهای همسایه پیوند دارد و خود را در تحولات آنان شریک میداند. همچنان که تحولات مرتبط با کردهای ترکیه، سوریه و عراق برای هموطنان کردمان و تحولات مرتبط با ارمنستان برای هموطنان ارمنیمان اهمیت دارد، تحولات مرتبط با کشور جمهوری آذربایجان نیز برای هموطنان ترک و آذریمان اهمیت دارد؛ این پدیده طبیعی است. باید آن را فهمید و با آن کنار آمد. اما حد و مرز واکنش به تحولات قومی مرتبط با کشورهای همسایه چقدر است؟ آیا میتوان به بهانه اینکه در یک کشور همسایه یک گروه قومی به گروه قومی دیگری ظلم میکند، در ایران با آن گروه قومی درگیر شد؟ آیا مسئولیت کارهای هرکدام از همزبانان و همنژادان با ماست؟ اگر مسئولیت کارهای دیگران را بر حسب نژاد و زبانشان تعیین میکنیم، گرفتار سویههایی از نژادپرستی شدهایم؛ اما از منظر سیاسی و اجتماعی موضوع مهمتر این است که چرا در دهههای اخیر گرفتار چنین موجهای قومگرایانهای شدهایم؟ بخشی از علل و دلایل را باید در موج جهانی ملیگرایی و قدرتگرفتن راستهای افراطی در دیگر کشورها جستوجو کرد. احتمالا ناکامی ایدئولوژیها، ادیان و حتی قراردادهای مبتنیبر ارزشهای همهبشری در آفریدن دنیایی بهتر برای مردم، آنان را سرخورده کرده و به اینجا رسانده است که دنیای بهتر برای همه انسانها دستیافتنی نیست و باید گلیم خود را از آب بیرون بکشند و راه نجات و بهروزیشان را جدا از دیگران جستوجو کنند. چنین زمینه نظری به قومگرایان امکان تبلیغی وسیعی داده است و کشورهایی که هویت خود را از یک زبان و قومیت میگیرند، با انواع ترفندها ازجمله تاریخسازیهای جعلی و همزمان گسترش روابط بینالمللی و گشودن درها به روی صنایع مختلف فرهنگی جهان کوشیدهاند برای مردم حول رؤیاهایی برای قومشان هویتی سیاسی بسازند. از این دست کشورها در همسایگی ایران کم نیستند. اما در کشور ما حکایت چیز دیگری است. در همین حال که مردم و نسل جوان گرفتار مشکلات اقتصادی هستند، هر روز بر سختگیریها افزوده میشود و گروههایی کمتعداد سلیقه خود را بر سبک زندگی مردم تحمیل میکنند و متأسفانه این تحمیل سلیقه با سکوت یا همراهیهایی نیز همراه میشود. از سوی دیگر به جای استفاده از توان فرهنگی اقوام گوناگون در ساختن رؤیای ایرانی که از دیرباز فرصت بینظیر زیستن در این جغرافیا بوده، با تصمیمگیریهای غیرفرهنگی حس تبعیض در آنان تقویت میشود و هرگاه رابطه کشورمان با این همسایگان دچار مشکل میشود، مشکلات قومی نیز سر باز میکند.
برخی از آزادیهای اجتماعی در کشورهای همسایه در کنار سختگیریهایی که بیشتر ناشی از سلیقه محدودکننده گروههای کوچکی از مردم است، باعث شده نسلهای جوان اقوام رؤیای خود را در آن سوی مرزها ببینند. این رؤیاهای جعلی در کنار ناراحتیای که از وضعیت اقتصادی و نارضایتیهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد، برای ایران نگرانکننده است. برخی کنشگران قومی مخالف نظام با حمایت برخی از کشورها خیال میکنند که با دمیدن به آتش قومگرایی میتوانند از این نمد برای خود یا قوم خود کلاهی بدوزند یا حتی شاید دچار این توهم هستند که میتوانند با دامنزدن به آتش قومگرایی به تغییر بزرگ سیاسی دست بزنند؛ درحالیکه بخش مهمی از اختلافات قومی نه با -به قول آنان- قوم فارس و مرکزنشینان، بلکه میان خود اقوام است. دمیدن در این آتش به تنشهای قومی منجر میشود؛ تنشهایی که هیچیک از آن سودی نمیبرند و تنها بیگانگان و دشمنان ایران را خشنود میکند. البته چنین روزی نخواهد آمد و دشمنان ایران چنین آرزویی را به گور خواهند برد؛ اما آیا این از مسئولیت ما کم میکند؟
بخش بزرگی از این وقایع حاصل یک نکته است: بیتوجهی به خواستهای اکثریت مردم که چند بار در انتخابات مختلف نشان دادهاند و در انتخابات اخیر نیز با حضور کمرنگ نشان داده شد و در نظرسنجیها و مطالعات اجتماعی نیز میتوان آنها را دید. شکافهای ارزشی در جامعه ایران پدیدار شده است. این شکافها را با موضعگیریهای یکطرفه نمیتوان حلوفصل کرد. راهحل این شکافها توجه به مطالبات مردم است.
جنگ قرهباغ بار دیگر گوشهای از مباحث قومی را در ایران آشکار کرد؛ تنشهایی که ریشه در جنگها و رویدادهایی بیرون از مرزهای ایران دارد یا با درگیریهایی بیرون از مرزهای ایران تقویت میشود. براساس برآوردها ۵۰ درصد از جمعیت ایران در خانه به زبانی غیر از فارسی حرف میزنند؛ یعنی زبان مادریشان فارسی نیست. بخشی از این جمعیت بزرگ با گروههای قومی و زبانی در کشورهای همسایه پیوند دارد و خود را در تحولات آنان شریک میداند. همچنان که تحولات مرتبط با کردهای ترکیه، سوریه و عراق برای هموطنان کردمان و تحولات مرتبط با ارمنستان برای هموطنان ارمنیمان اهمیت دارد، تحولات مرتبط با کشور جمهوری آذربایجان نیز برای هموطنان ترک و آذریمان اهمیت دارد؛ این پدیده طبیعی است. باید آن را فهمید و با آن کنار آمد. اما حد و مرز واکنش به تحولات قومی مرتبط با کشورهای همسایه چقدر است؟ آیا میتوان به بهانه اینکه در یک کشور همسایه یک گروه قومی به گروه قومی دیگری ظلم میکند، در ایران با آن گروه قومی درگیر شد؟ آیا مسئولیت کارهای هرکدام از همزبانان و همنژادان با ماست؟ اگر مسئولیت کارهای دیگران را بر حسب نژاد و زبانشان تعیین میکنیم، گرفتار سویههایی از نژادپرستی شدهایم؛ اما از منظر سیاسی و اجتماعی موضوع مهمتر این است که چرا در دهههای اخیر گرفتار چنین موجهای قومگرایانهای شدهایم؟ بخشی از علل و دلایل را باید در موج جهانی ملیگرایی و قدرتگرفتن راستهای افراطی در دیگر کشورها جستوجو کرد. احتمالا ناکامی ایدئولوژیها، ادیان و حتی قراردادهای مبتنیبر ارزشهای همهبشری در آفریدن دنیایی بهتر برای مردم، آنان را سرخورده کرده و به اینجا رسانده است که دنیای بهتر برای همه انسانها دستیافتنی نیست و باید گلیم خود را از آب بیرون بکشند و راه نجات و بهروزیشان را جدا از دیگران جستوجو کنند. چنین زمینه نظری به قومگرایان امکان تبلیغی وسیعی داده است و کشورهایی که هویت خود را از یک زبان و قومیت میگیرند، با انواع ترفندها ازجمله تاریخسازیهای جعلی و همزمان گسترش روابط بینالمللی و گشودن درها به روی صنایع مختلف فرهنگی جهان کوشیدهاند برای مردم حول رؤیاهایی برای قومشان هویتی سیاسی بسازند. از این دست کشورها در همسایگی ایران کم نیستند. اما در کشور ما حکایت چیز دیگری است. در همین حال که مردم و نسل جوان گرفتار مشکلات اقتصادی هستند، هر روز بر سختگیریها افزوده میشود و گروههایی کمتعداد سلیقه خود را بر سبک زندگی مردم تحمیل میکنند و متأسفانه این تحمیل سلیقه با سکوت یا همراهیهایی نیز همراه میشود. از سوی دیگر به جای استفاده از توان فرهنگی اقوام گوناگون در ساختن رؤیای ایرانی که از دیرباز فرصت بینظیر زیستن در این جغرافیا بوده، با تصمیمگیریهای غیرفرهنگی حس تبعیض در آنان تقویت میشود و هرگاه رابطه کشورمان با این همسایگان دچار مشکل میشود، مشکلات قومی نیز سر باز میکند.
برخی از آزادیهای اجتماعی در کشورهای همسایه در کنار سختگیریهایی که بیشتر ناشی از سلیقه محدودکننده گروههای کوچکی از مردم است، باعث شده نسلهای جوان اقوام رؤیای خود را در آن سوی مرزها ببینند. این رؤیاهای جعلی در کنار ناراحتیای که از وضعیت اقتصادی و نارضایتیهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد، برای ایران نگرانکننده است. برخی کنشگران قومی مخالف نظام با حمایت برخی از کشورها خیال میکنند که با دمیدن به آتش قومگرایی میتوانند از این نمد برای خود یا قوم خود کلاهی بدوزند یا حتی شاید دچار این توهم هستند که میتوانند با دامنزدن به آتش قومگرایی به تغییر بزرگ سیاسی دست بزنند؛ درحالیکه بخش مهمی از اختلافات قومی نه با -به قول آنان- قوم فارس و مرکزنشینان، بلکه میان خود اقوام است. دمیدن در این آتش به تنشهای قومی منجر میشود؛ تنشهایی که هیچیک از آن سودی نمیبرند و تنها بیگانگان و دشمنان ایران را خشنود میکند. البته چنین روزی نخواهد آمد و دشمنان ایران چنین آرزویی را به گور خواهند برد؛ اما آیا این از مسئولیت ما کم میکند؟
بخش بزرگی از این وقایع حاصل یک نکته است: بیتوجهی به خواستهای اکثریت مردم که چند بار در انتخابات مختلف نشان دادهاند و در انتخابات اخیر نیز با حضور کمرنگ نشان داده شد و در نظرسنجیها و مطالعات اجتماعی نیز میتوان آنها را دید. شکافهای ارزشی در جامعه ایران پدیدار شده است. این شکافها را با موضعگیریهای یکطرفه نمیتوان حلوفصل کرد. راهحل این شکافها توجه به مطالبات مردم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.