درخواست خسارت مادی و معنوی از آمریکا
کارن روحانی.استاد دانشگاه و وکیل دادگستری
هواپیمای مسافربری (غیرنظامی) ایرانی وابسته به شرکت هواپیمایی ماهان که بر فراز کشور سوریه در حال پرواز بوده، ناگاه در مواجهه با نزدیکشدن هواپیمای جنگندهای قرار میگیرد و خلبان هواپیمای مسافربری در راستای حفظ جان مسافران و دفع خطر، ارتفاع خود را کاهش میدهد و همین امر موجب صدمه روحی و جسمی مسافران میشود. به دلیل اینکه هواپیما در کشور جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده، هرگونه استفاده از زور یا تهدید در برابر آن، استفاده از زور علیه کشوری است که هواپیما در آن ثبت شده؛ بنابراین به نقض ماده 2 (4) منشور سازمان ملل متحد (که تمام اشکال اعمال زور را در روابط بینالملل و نه فقط مواردی که بهدستآوردن قلمرو یا تضعیف استقلال سیاسی است، منع میکند) منجر میشود. از طرفی کنوانسیون شیکاگو چارچوب اساسی سازمان بینالمللی هواپیمایی کشوری (ایکائو) و رژیم کلی ناوبری هوایی بین کشورهای عضو (شامل حقوق پرواز و اقدامات برای تسهیل ناوبری هوایی) را ایجاد کرده است. پروتکل 1984 کنوانسیون شیکاگو که بیانکننده ماده 3 مکرر است، متضمن استفادهنکردن از تسلیحات علیه هواپیماهای غیرنظامی در پرواز است - که ایران نیز پروتکل مذکور را تصویب کرده- اعلام میکند که همه کشورها باید از توسل به عملیات نظامی علیه هواپیمای غیرنظامی در هنگام پرواز خودداری کنند و در صورت تعقیب، جان افراد در هواپیما و ایمنی هواپیما نباید به خطر بیفتد. ماده 3 مکرر را میتوان هم تدوینکننده قواعد بینالمللی عرفی و هم بازگوکننده مقررات معاهدهای جامع تصویبشدهای دانست که در مذاکرات مقدماتی، برخی از کشورهای عضو ICAO عملا نشان دادند که پایبند به آن بودهاند. استفاده از زور یا تهدید به آن در برابر هواپیماهای غیرنظامی خارجی ثبتشده با استفاده از زور و تهدید به آن علیه کشور ثبتکننده یکسان فرض میشود؛ بنابراین به نقض ماده 2 (4) منشور سازمان ملل و قوانین بینالمللی عرفی مرتبط است. بااینحال ماده 3 مکرر حتی فراتر از آن گام برداشته؛ زیرا فقط به هواپیماهای غیرنظامی خارجی ثبتشده محدود نمیشود و این ممنوعیت شامل استفاده از زور علیه هواپیماهای غیرنظامی توسط هواپیمای نظامی کشور ثبتکننده نیز میشود. این تفسیر از ماده 3 مکرر سازگارترین تفسیر با موضوع و هدف کنوانسیون شیکاگو است که (بخشی از آن) ارتقای امنیت همه هوانوردیهای غیرنظامی بینالمللی است. جالب است كه ماده 3 مکرر بههیچوجه حقوق و تعهدات كشورهای مندرج در منشور ملل متحد را تغییر نمیدهد. ماده 3 مکرر ممنوعیت ماده 4 كنوانسیون شیكاگو را تأیید میكند (استفادهنکردن از حملونقل غیرنظامی به هر منظوری مغایر با اهداف كنوانسیون) و استفاده از «هر وسیله مناسب متناسب با قوانین مربوط به حقوق بینالملل» را مجاز میشمارد؛ جایی که هواپیماهای غیرنظامی معهذا مورد چنین استفادهای قرار میگیرد. در قضیه مورد بحث هیچ توجیهی برای استفاده از زور بهعنوان دفاع مشروع با اتکا بر ماده 51 منشور ملل متحد به استناد اشتباه در هویت هواپیما وجود ندارد؛ اما در حدی که هواپیمای غیرنظامی بهنوعی تهدید امنیتی را ایجاد میکند ماده 3 مکرر میپذیرد که قوانین عادی دفاع مشروع اعمال میشود - مشروط بر ضرورت و تناسب که طبیعتا با توجه به ماهیت غیرنظامیبودن هدف (هواپیمای در حال پرواز)، مسائل بسیار دشواری را ایجاد خواهد کرد. کنوانسیون مونترال کشورها را ملزم میکند که از انهدام غیرقانونی و عمدی یک هواپیمای غیرنظامی در حال خدمت یا ایجاد خسارت به هواپیما که باعث عدم توانایی پرواز شود یا سلامت پرواز را به خطر بیندازد، خودداری کند. این کنوانسیون برای همه پروازهای بینالمللی (بهعنوان مثال پروازهایی که از طریق کشور ثالث به مقصد کشور ثبتشونده میروند) اعمال میشود. کنوانسیون مونترال بهصراحت کشورها را از انهدام هواپیماهای غیرنظامی در حال پرواز یا آسیبرساندن به چنین هواپیماهایی بهنحویکه ایمنی آن را به خطر بیندازند، ممنوع کرده است. این سؤال باقی است که آیا نیروی نظامی کشور از شمول کنوانسیون مونترال خارج است یا خیر؟ (یا در واقع آیا دولتهای مذاکرهکننده نتوانستند قصد خود را به امکان استفاده از نیروی نظامی علیه هواپیماهای غیرنظامی بهطورکلی معطوف کنند). برخلاف سایر کنوانسیونهای سرکوب تروریسم، کنوانسیون مونترال که درحالحاضر لازمالاجراست، بهصراحت نیروی نظامی را از قلمرو شمول خود مستثنا نمیکند؛ بنابراین با توجه به موارد حقوقی پیشگفته که مؤید وجود مقررات صریح در منع کشورها از استفاده یا تهدید به زور علیه هواپیمای نظامی در حال پرواز است، اقدام جنگنده آمریکایی در نزدیکشدن به هواپیمای مسافربری ماهان و ایجاد وضعیت مخاطرهآمیز که موجب ترس و وحشت مسافران و آسیب روحی و همچنین صدمه جسمی به برخی از آنها شد، یقینا اقدامی مغایر با حقوق بینالملل است و موجبات طرح ادعای خسارت معنوی و مادی را برای کشور ایران در برابر آمریکا فراهم میکند.
هواپیمای مسافربری (غیرنظامی) ایرانی وابسته به شرکت هواپیمایی ماهان که بر فراز کشور سوریه در حال پرواز بوده، ناگاه در مواجهه با نزدیکشدن هواپیمای جنگندهای قرار میگیرد و خلبان هواپیمای مسافربری در راستای حفظ جان مسافران و دفع خطر، ارتفاع خود را کاهش میدهد و همین امر موجب صدمه روحی و جسمی مسافران میشود. به دلیل اینکه هواپیما در کشور جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده، هرگونه استفاده از زور یا تهدید در برابر آن، استفاده از زور علیه کشوری است که هواپیما در آن ثبت شده؛ بنابراین به نقض ماده 2 (4) منشور سازمان ملل متحد (که تمام اشکال اعمال زور را در روابط بینالملل و نه فقط مواردی که بهدستآوردن قلمرو یا تضعیف استقلال سیاسی است، منع میکند) منجر میشود. از طرفی کنوانسیون شیکاگو چارچوب اساسی سازمان بینالمللی هواپیمایی کشوری (ایکائو) و رژیم کلی ناوبری هوایی بین کشورهای عضو (شامل حقوق پرواز و اقدامات برای تسهیل ناوبری هوایی) را ایجاد کرده است. پروتکل 1984 کنوانسیون شیکاگو که بیانکننده ماده 3 مکرر است، متضمن استفادهنکردن از تسلیحات علیه هواپیماهای غیرنظامی در پرواز است - که ایران نیز پروتکل مذکور را تصویب کرده- اعلام میکند که همه کشورها باید از توسل به عملیات نظامی علیه هواپیمای غیرنظامی در هنگام پرواز خودداری کنند و در صورت تعقیب، جان افراد در هواپیما و ایمنی هواپیما نباید به خطر بیفتد. ماده 3 مکرر را میتوان هم تدوینکننده قواعد بینالمللی عرفی و هم بازگوکننده مقررات معاهدهای جامع تصویبشدهای دانست که در مذاکرات مقدماتی، برخی از کشورهای عضو ICAO عملا نشان دادند که پایبند به آن بودهاند. استفاده از زور یا تهدید به آن در برابر هواپیماهای غیرنظامی خارجی ثبتشده با استفاده از زور و تهدید به آن علیه کشور ثبتکننده یکسان فرض میشود؛ بنابراین به نقض ماده 2 (4) منشور سازمان ملل و قوانین بینالمللی عرفی مرتبط است. بااینحال ماده 3 مکرر حتی فراتر از آن گام برداشته؛ زیرا فقط به هواپیماهای غیرنظامی خارجی ثبتشده محدود نمیشود و این ممنوعیت شامل استفاده از زور علیه هواپیماهای غیرنظامی توسط هواپیمای نظامی کشور ثبتکننده نیز میشود. این تفسیر از ماده 3 مکرر سازگارترین تفسیر با موضوع و هدف کنوانسیون شیکاگو است که (بخشی از آن) ارتقای امنیت همه هوانوردیهای غیرنظامی بینالمللی است. جالب است كه ماده 3 مکرر بههیچوجه حقوق و تعهدات كشورهای مندرج در منشور ملل متحد را تغییر نمیدهد. ماده 3 مکرر ممنوعیت ماده 4 كنوانسیون شیكاگو را تأیید میكند (استفادهنکردن از حملونقل غیرنظامی به هر منظوری مغایر با اهداف كنوانسیون) و استفاده از «هر وسیله مناسب متناسب با قوانین مربوط به حقوق بینالملل» را مجاز میشمارد؛ جایی که هواپیماهای غیرنظامی معهذا مورد چنین استفادهای قرار میگیرد. در قضیه مورد بحث هیچ توجیهی برای استفاده از زور بهعنوان دفاع مشروع با اتکا بر ماده 51 منشور ملل متحد به استناد اشتباه در هویت هواپیما وجود ندارد؛ اما در حدی که هواپیمای غیرنظامی بهنوعی تهدید امنیتی را ایجاد میکند ماده 3 مکرر میپذیرد که قوانین عادی دفاع مشروع اعمال میشود - مشروط بر ضرورت و تناسب که طبیعتا با توجه به ماهیت غیرنظامیبودن هدف (هواپیمای در حال پرواز)، مسائل بسیار دشواری را ایجاد خواهد کرد. کنوانسیون مونترال کشورها را ملزم میکند که از انهدام غیرقانونی و عمدی یک هواپیمای غیرنظامی در حال خدمت یا ایجاد خسارت به هواپیما که باعث عدم توانایی پرواز شود یا سلامت پرواز را به خطر بیندازد، خودداری کند. این کنوانسیون برای همه پروازهای بینالمللی (بهعنوان مثال پروازهایی که از طریق کشور ثالث به مقصد کشور ثبتشونده میروند) اعمال میشود. کنوانسیون مونترال بهصراحت کشورها را از انهدام هواپیماهای غیرنظامی در حال پرواز یا آسیبرساندن به چنین هواپیماهایی بهنحویکه ایمنی آن را به خطر بیندازند، ممنوع کرده است. این سؤال باقی است که آیا نیروی نظامی کشور از شمول کنوانسیون مونترال خارج است یا خیر؟ (یا در واقع آیا دولتهای مذاکرهکننده نتوانستند قصد خود را به امکان استفاده از نیروی نظامی علیه هواپیماهای غیرنظامی بهطورکلی معطوف کنند). برخلاف سایر کنوانسیونهای سرکوب تروریسم، کنوانسیون مونترال که درحالحاضر لازمالاجراست، بهصراحت نیروی نظامی را از قلمرو شمول خود مستثنا نمیکند؛ بنابراین با توجه به موارد حقوقی پیشگفته که مؤید وجود مقررات صریح در منع کشورها از استفاده یا تهدید به زور علیه هواپیمای نظامی در حال پرواز است، اقدام جنگنده آمریکایی در نزدیکشدن به هواپیمای مسافربری ماهان و ایجاد وضعیت مخاطرهآمیز که موجب ترس و وحشت مسافران و آسیب روحی و همچنین صدمه جسمی به برخی از آنها شد، یقینا اقدامی مغایر با حقوق بینالملل است و موجبات طرح ادعای خسارت معنوی و مادی را برای کشور ایران در برابر آمریکا فراهم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.