|

شكل‌هاي زندگي: ريشه‌هاي رمان مدرن

نگاه مستمند

نادر شهريوري (صدقي)

«نگاه مستمندان» قطعه‌ای از «گل‌های شر» اثر شارل بودلر (1821-1867) است. راوی كه ساعت‌هایی از روز را با معشوق سپری كرده، شب‌هنگام به اتفاق یكدیگر به كافه می‌روند. كافه در كنار بلواری نوساز و باشكوه قرار دارد اما خودش از شكوه چیزی كم ندارد. در كافه زن و مرد روبه‌روی هم می‌نشینند و شادمان به یكدیگر می‌نگرند، در آنجا همه‌چیز با سیلی از نور می‌درخشد، این به شادمانی‌شان می‌افزاید اما شادمانی دوام نمی‌یابد، زیرا سه جفت چشم به آن دو خیره مانده تا بدان اندازه كه خلوتشان از میان می‌رود. سه جفت چشم از آنِ پدری ژنده‌پوش با دو فرزند است كه با نگاهی مجذوب به آن دو و همین‌طور كافه می‌نگرند. نگاه سه جفت چشم آزارنده نیست، بیشتر حیرت‌زده و همراه با شعف است، نگاه مستمندان مجذوب‌ شكوه و جلال آنجا شده اما چشمان كودك بیانگرتر است؛ «چشمانی به تمامی نادان و عمیق».1 زن و مرد تحت ‌تأثیر سه جفت چشم قرار می‌گیرند تا بدان اندازه كه نمی‌توانند مثل «لحظه‌»های گذشته رفتار كنند؛ اما تأثیرات «نگاه مستمندان» برای هركدامشان متفاوت است، مرد در «نگاه مستمند» گذشته خود را می‌یابد تا آن اندازه كه حس می‌كند با نگاه مستمند خویشاوند است و در گذشته خود یكی از آنان بوده، درحالی‌كه زن در «نگاه مستمندان» چیزی نمی‌خواند و قرابتی میان خود و آنان نمی‌یابد. او سه جفت چشم را ناهنگام و تحمل‌ناپذیر می‌یابد، به‌همین‌دلیل هم از آنها رو برمی‌گرداند و می‌خواهد آن سه مستمند بیرون انداخته شوند. «آن اشخاص در آن‌سو تحمل‌ناپذیرند/ با آن چشم‌های گشاد و وغ‌زده‌شان/ نمی‌شود از پیش‌خدمت بخواهید/ از آنجا بیرونشان اندازد؟».2 در این «لحظه» به‌ناگاه شكافی عمیق بین زن و مرد رخ می‌دهد، به‌قدری عمیق كه عشق میان آن دو به نفرت بدل می‌شود. آن دو حس می‌‌كنند كه دیگر نه همچون گذشته كه حتی مانند لحظه پیش نیز نخواهند شد. آنان دیگر هم را نمی‌فهمند. مرد عمق ماجرا را درمی‌یابد: «تا چه پایه دشوار است فهم یكدیگر فرشته عزیز من/ تا چه پایه افكار تسری‌ناپذیرند/ حتی میان كسانی كه یكدیگر را دوست می‌دارند».3

اینكه ما دیگر مثل گذشته، حتی لحظه پیش نخواهیم شد، اینكه همه‌چیز ممكن است اتفاق بیفتد و زندگی تمام آن معانی را كه برایش تصور می‌كردیم یك‌باره از دست بدهد، اینكه زندگی رودی است كه در آن دو بار نمی‌توان شنا كرد، زیرا نه شناگر، شناگر لحظه گذشته است و نه جریان آب ثابت مانده. اینكه «بودن» در اساس افسانه‌ای بیش نیست، چون واقعیت نه «بودن» كه «شدن» است. این حس كه همه‌چیز «لحظه»، «نامكرر» و «تصادفی» است و جریان سیال زندگی از منطقی معین پیروی نمی‌كند، اینكه نگاه مألوف، معتاد و سنتی نمی‌تواند واقعیت سیال را چنان كه هست نمایان کند، بیانگر آغاز پدیده‌ای به نام مدرنیسم در هنر و ادبیات است. این پدیده در ادبیات با مهم‌ترین فیگورهای ادبی قرن بیستم مانند جیمز جویس، ویرجینیا وولف، پروست و... به اوج می‌رسد. ریشه‌های این جریان «نو» و «تازه» در ادبیات به امپرسیونیست‌ها بازمی‌گردد. نقاشان امپرسیونیست، دو سه دهه زودتر از دیگران این ایده كهن* را معاصر كردند كه زندگی همچون رودی است كه در آن دو بار نمی‌توان شنا كرد. هنگامی كه كلود مونه می‌گوید «همه عمرم رودخانه سن را نقاشی كرده‌ام، همه ساعت‌های روز، همه اوقات سیال»4 اگرچه اغراق می‌كند اما پربیراه نیز نمی‌گوید، بلكه دقیقا به ایده‌ای امپرسیونیستی اشاره دارد و آن اینكه چیزها چه در ذهن و چه در بیرون آن - اگر كه بتوان تفكیكی میانشان قائل شد- دائما در تغییرند كه درهرحال از روندی معین پیروی نمی‌كنند. به نظر مونه و دیگر پیشگامان امپرسیونیست، واقعیت همواره در لحظات مختلف و همین‌طور در ساعات روز برحسب درجات نور و تاریكی متفاوت‌اند و نقاش هر شكلی كه رسم می‌كند، با شكل دیگری كه در لحظه دیگر رسم می‌كند، تفاوت دارد، به‌همین‌دلیل مانند كلود مونه می‌تواند تمام عمر رودخانه سن را نقاشی كند، بی‌آنكه یك نقاشی یا شكلی معین و ثابت رسم كرده باشد. مشابه این جریان امپرسیونیستی در رمان مدرن -مدرنیسم ادبی- رخ می‌دهد. در این سنخ ادبیات كه توسط مهم‌ترین نویسندگان ارائه می‌شود، با واقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شویم كه متناقض و گاه در لحظاتی بعد متفاوت به نظر می‌آیند؛ واقعیت‌هایی كه هركدام مترصد آن هستند تا از شكلی به شكل دیگر درآیند. در اینجا نیز با اقتدار «لحظه» مواجه می‌شویم، لحظاتی كه نوبه‌نو می‌شوند و در‌پی آن حوادثی كه نامكرر رخ می‌دهند. این شیوه رویارویی به‌ناگزیر شكل و فرم روایت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این شرایط راوی هر لحظه خود را متأثر از تأثیرات محیط آماده گشودن فصل‌های جدید می‌كند، فصل‌هایی كه لزوما استمرار فصول گذشته نیستند.
چیزها، اشیا و آدم‌ها هریك برای راوی تداعی‌گرند؛ او متأثر از تأثیرات آنهاست، تأثیراتی كه ممكن است به‌واسطه چیزهایی كاملا محسوس مانند نگاه، كلمه، بو، مزه، رنگ و... دنیای جدیدی را تداعی كنند. دنیایی كه به‌واسطه چیزها به فوران جریان سیال ذهن شدت می‌بخشد. جریان سیال ذهن كه روند معقول و خطی زمان را تحت‌الشعاع بازی‌های خود قرار می‌دهد، به‌واقع نقطه عطفی در ادبیات یا به تعبیری دقیق‌تر مدرنیسم ادبی است. این فرایند پیچیده خود فراورده تحولات اجتماعی-اقتصادی و اجتماعی اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است. با ورود مدرنیسم و در‌پی آن جریان سیال ذهن است كه ذهن اهمیت می‌یابد و همان ارزشی را پیدا می‌كند كه جهان واقعی. در این شرایط نویسنده دلیلی نمی‌بیند كه خود را اسیر واقعیت‌ها، عینیت‌ها و فكت‌ها کند، علاوه بر این او خود را موظف نمی‌داند كه در مظان داوری عمومی قرار گیرد. این آزادی كه تا قبل از این اثری از آن نبود، امكانات فراوانی را برای خلاقیت در اختیار نویسنده قرار می‌دهد تا جهان تازه‌ای را در مقابل دیدگان همه بگشاید كه تا قبل از این كشف نشده بود. جیمز جویس (1882-1941) نمونه‌ای از چنین فرایند خلاقانه‌ای بود كه خود را «آزاد» به ارائه موقعیت‌ها، روابط و گفت‌وگوهایی می‌دانست كه تا قبل از آن نویسنده قادر به بیان آن نبود.
«اورلاندو» اثر ویرجینیا وولف (1882-1941) نمونه دیگری از رمان مدرن است. اورلاندو قهرمان كتاب، آدمی است صدها ساله كه در قرن 16به دنیا آمده و تا زمان وولف در قرن بیستم به زندگی‌اش ادامه می‌دهد. در این رمان اورلاندو «لحظه»‌به‌«لحظه» به شكل‌های متفاوت درمی‌آید. اورلاندو خود را از زمان و مكان می‌رهاند؛ «پس از صرف صبحانه چون مردی سی‌ساله بیرون می‌رفت و هنگام بازگشت به خانه برای شام دست‌كم پنجاه‌و‌پنج‌ساله بود، گاه چند هفته یك قرن بر سن او می‌افزود، گاهی هفته‌های دیگر نهایتا بیش از سه ثانیه نبود... زیرا در یك لحظه می‌پنداریم سال‌ها گذشته است و بعد یادمان می‌آورند كه آن لحظه كوتاه‌تر از سقوط برگ گل سرخی بر زمین بوده است».5 اگرچه اورلاندو قهرمان رمان است اما سوژه اصلی رمان زمان است. تلقی وولف از زمان تأمل‌برانگیز و تا حدودی امپرسیونیستی است. به نظر وولف زمان بسته به حادثه‌ای است كه در آن رخ می‌دهد: آنچه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اهمیت دارد.
با پروست (1871-1922) جریان سیال ذهن اوج می‌گیرد، پروست هیچ‌گاه از سن‌و‌سال نمی‌گوید و ما هرگز به‌درستی نمی‌دانیم قهرمان داستان چندساله است، قهرمان پروست مانند اورلاندوی وولف می‌تواند هر سن‌و‌سالی داشته باشد، آنچه در پروست اهمیت دارد و به‌وضوح دیده می‌شود حساسیت است؛ به بیانی دقیق‌تر در پروست حساسیت است كه موج می‌زند. حساسیت در پروست بیش از آنكه زمان را دریابد مانند ولف آن چیزی را درمی‌یابد كه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، به‌همین‌دلیل پروست به هر چیزی ولو ساده و جزئی واكنش نشان می‌دهد و اساسا حساسیت یا حساس‌بودن چیزی جز واكنش به هر چیز ساده و جزئی نیست، اما پروست در درون همین چیزهای كوچك جهان بزرگ را كشف می‌كند. به نظر پروست پس از مرگ آدم‌ها و تباهی چیزها، آنگاه كه مادیتشان برای همیشه از بین می‌رود، باز چیزهای كمتر مادی مانند مزه و بو یافت می‌شوند كه به حیات خود ادامه می‌دهند و با خود دنیای بزرگی را تداعی می‌كنند. به نظر پروست همه جهان پهناور و بیكران ممكن است با مزمزه‌كردن چیزی ساده، با نگاه مستمندان و... آن هم در لحظه‌ای كه انتظارش را نداریم كشف شود. با این تعبیر پروستی، «لحظه» دیگر امری پایان‌یافته یا تجزیه و تباهی نیست، زمانی كه می‌گذرد چیزی از ما نمی‌كاهد، بلكه می‌تواند ما را لبریز و غرق كند. چنانكه رود سن كلود مونه را غرق كرد.
پی‌نوشت‌ها:
* در یك رودخانه دو بار نمی‌توان شنا كرد، از جملات معروف هراكلیتوس است.
1. «تجربه مدرنیته»، مارشال برمن، ترجمه مراد فرهادپور
2، 3. قطعاتی از بودلر، نگاه مستمندان، ‌گل‌های شر
4. «امپرسیونیست‌ها»، سو رو، ترجمه محمدعلی جعفری
5. «اورلاندو»، ویرجینیا وولف، ترجمه فرزانه قوجلو

«نگاه مستمندان» قطعه‌ای از «گل‌های شر» اثر شارل بودلر (1821-1867) است. راوی كه ساعت‌هایی از روز را با معشوق سپری كرده، شب‌هنگام به اتفاق یكدیگر به كافه می‌روند. كافه در كنار بلواری نوساز و باشكوه قرار دارد اما خودش از شكوه چیزی كم ندارد. در كافه زن و مرد روبه‌روی هم می‌نشینند و شادمان به یكدیگر می‌نگرند، در آنجا همه‌چیز با سیلی از نور می‌درخشد، این به شادمانی‌شان می‌افزاید اما شادمانی دوام نمی‌یابد، زیرا سه جفت چشم به آن دو خیره مانده تا بدان اندازه كه خلوتشان از میان می‌رود. سه جفت چشم از آنِ پدری ژنده‌پوش با دو فرزند است كه با نگاهی مجذوب به آن دو و همین‌طور كافه می‌نگرند. نگاه سه جفت چشم آزارنده نیست، بیشتر حیرت‌زده و همراه با شعف است، نگاه مستمندان مجذوب‌ شكوه و جلال آنجا شده اما چشمان كودك بیانگرتر است؛ «چشمانی به تمامی نادان و عمیق».1 زن و مرد تحت ‌تأثیر سه جفت چشم قرار می‌گیرند تا بدان اندازه كه نمی‌توانند مثل «لحظه‌»های گذشته رفتار كنند؛ اما تأثیرات «نگاه مستمندان» برای هركدامشان متفاوت است، مرد در «نگاه مستمند» گذشته خود را می‌یابد تا آن اندازه كه حس می‌كند با نگاه مستمند خویشاوند است و در گذشته خود یكی از آنان بوده، درحالی‌كه زن در «نگاه مستمندان» چیزی نمی‌خواند و قرابتی میان خود و آنان نمی‌یابد. او سه جفت چشم را ناهنگام و تحمل‌ناپذیر می‌یابد، به‌همین‌دلیل هم از آنها رو برمی‌گرداند و می‌خواهد آن سه مستمند بیرون انداخته شوند. «آن اشخاص در آن‌سو تحمل‌ناپذیرند/ با آن چشم‌های گشاد و وغ‌زده‌شان/ نمی‌شود از پیش‌خدمت بخواهید/ از آنجا بیرونشان اندازد؟».2 در این «لحظه» به‌ناگاه شكافی عمیق بین زن و مرد رخ می‌دهد، به‌قدری عمیق كه عشق میان آن دو به نفرت بدل می‌شود. آن دو حس می‌‌كنند كه دیگر نه همچون گذشته كه حتی مانند لحظه پیش نیز نخواهند شد. آنان دیگر هم را نمی‌فهمند. مرد عمق ماجرا را درمی‌یابد: «تا چه پایه دشوار است فهم یكدیگر فرشته عزیز من/ تا چه پایه افكار تسری‌ناپذیرند/ حتی میان كسانی كه یكدیگر را دوست می‌دارند».3

اینكه ما دیگر مثل گذشته، حتی لحظه پیش نخواهیم شد، اینكه همه‌چیز ممكن است اتفاق بیفتد و زندگی تمام آن معانی را كه برایش تصور می‌كردیم یك‌باره از دست بدهد، اینكه زندگی رودی است كه در آن دو بار نمی‌توان شنا كرد، زیرا نه شناگر، شناگر لحظه گذشته است و نه جریان آب ثابت مانده. اینكه «بودن» در اساس افسانه‌ای بیش نیست، چون واقعیت نه «بودن» كه «شدن» است. این حس كه همه‌چیز «لحظه»، «نامكرر» و «تصادفی» است و جریان سیال زندگی از منطقی معین پیروی نمی‌كند، اینكه نگاه مألوف، معتاد و سنتی نمی‌تواند واقعیت سیال را چنان كه هست نمایان کند، بیانگر آغاز پدیده‌ای به نام مدرنیسم در هنر و ادبیات است. این پدیده در ادبیات با مهم‌ترین فیگورهای ادبی قرن بیستم مانند جیمز جویس، ویرجینیا وولف، پروست و... به اوج می‌رسد. ریشه‌های این جریان «نو» و «تازه» در ادبیات به امپرسیونیست‌ها بازمی‌گردد. نقاشان امپرسیونیست، دو سه دهه زودتر از دیگران این ایده كهن* را معاصر كردند كه زندگی همچون رودی است كه در آن دو بار نمی‌توان شنا كرد. هنگامی كه كلود مونه می‌گوید «همه عمرم رودخانه سن را نقاشی كرده‌ام، همه ساعت‌های روز، همه اوقات سیال»4 اگرچه اغراق می‌كند اما پربیراه نیز نمی‌گوید، بلكه دقیقا به ایده‌ای امپرسیونیستی اشاره دارد و آن اینكه چیزها چه در ذهن و چه در بیرون آن - اگر كه بتوان تفكیكی میانشان قائل شد- دائما در تغییرند كه درهرحال از روندی معین پیروی نمی‌كنند. به نظر مونه و دیگر پیشگامان امپرسیونیست، واقعیت همواره در لحظات مختلف و همین‌طور در ساعات روز برحسب درجات نور و تاریكی متفاوت‌اند و نقاش هر شكلی كه رسم می‌كند، با شكل دیگری كه در لحظه دیگر رسم می‌كند، تفاوت دارد، به‌همین‌دلیل مانند كلود مونه می‌تواند تمام عمر رودخانه سن را نقاشی كند، بی‌آنكه یك نقاشی یا شكلی معین و ثابت رسم كرده باشد. مشابه این جریان امپرسیونیستی در رمان مدرن -مدرنیسم ادبی- رخ می‌دهد. در این سنخ ادبیات كه توسط مهم‌ترین نویسندگان ارائه می‌شود، با واقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شویم كه متناقض و گاه در لحظاتی بعد متفاوت به نظر می‌آیند؛ واقعیت‌هایی كه هركدام مترصد آن هستند تا از شكلی به شكل دیگر درآیند. در اینجا نیز با اقتدار «لحظه» مواجه می‌شویم، لحظاتی كه نوبه‌نو می‌شوند و در‌پی آن حوادثی كه نامكرر رخ می‌دهند. این شیوه رویارویی به‌ناگزیر شكل و فرم روایت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این شرایط راوی هر لحظه خود را متأثر از تأثیرات محیط آماده گشودن فصل‌های جدید می‌كند، فصل‌هایی كه لزوما استمرار فصول گذشته نیستند.
چیزها، اشیا و آدم‌ها هریك برای راوی تداعی‌گرند؛ او متأثر از تأثیرات آنهاست، تأثیراتی كه ممكن است به‌واسطه چیزهایی كاملا محسوس مانند نگاه، كلمه، بو، مزه، رنگ و... دنیای جدیدی را تداعی كنند. دنیایی كه به‌واسطه چیزها به فوران جریان سیال ذهن شدت می‌بخشد. جریان سیال ذهن كه روند معقول و خطی زمان را تحت‌الشعاع بازی‌های خود قرار می‌دهد، به‌واقع نقطه عطفی در ادبیات یا به تعبیری دقیق‌تر مدرنیسم ادبی است. این فرایند پیچیده خود فراورده تحولات اجتماعی-اقتصادی و اجتماعی اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است. با ورود مدرنیسم و در‌پی آن جریان سیال ذهن است كه ذهن اهمیت می‌یابد و همان ارزشی را پیدا می‌كند كه جهان واقعی. در این شرایط نویسنده دلیلی نمی‌بیند كه خود را اسیر واقعیت‌ها، عینیت‌ها و فكت‌ها کند، علاوه بر این او خود را موظف نمی‌داند كه در مظان داوری عمومی قرار گیرد. این آزادی كه تا قبل از این اثری از آن نبود، امكانات فراوانی را برای خلاقیت در اختیار نویسنده قرار می‌دهد تا جهان تازه‌ای را در مقابل دیدگان همه بگشاید كه تا قبل از این كشف نشده بود. جیمز جویس (1882-1941) نمونه‌ای از چنین فرایند خلاقانه‌ای بود كه خود را «آزاد» به ارائه موقعیت‌ها، روابط و گفت‌وگوهایی می‌دانست كه تا قبل از آن نویسنده قادر به بیان آن نبود.
«اورلاندو» اثر ویرجینیا وولف (1882-1941) نمونه دیگری از رمان مدرن است. اورلاندو قهرمان كتاب، آدمی است صدها ساله كه در قرن 16به دنیا آمده و تا زمان وولف در قرن بیستم به زندگی‌اش ادامه می‌دهد. در این رمان اورلاندو «لحظه»‌به‌«لحظه» به شكل‌های متفاوت درمی‌آید. اورلاندو خود را از زمان و مكان می‌رهاند؛ «پس از صرف صبحانه چون مردی سی‌ساله بیرون می‌رفت و هنگام بازگشت به خانه برای شام دست‌كم پنجاه‌و‌پنج‌ساله بود، گاه چند هفته یك قرن بر سن او می‌افزود، گاهی هفته‌های دیگر نهایتا بیش از سه ثانیه نبود... زیرا در یك لحظه می‌پنداریم سال‌ها گذشته است و بعد یادمان می‌آورند كه آن لحظه كوتاه‌تر از سقوط برگ گل سرخی بر زمین بوده است».5 اگرچه اورلاندو قهرمان رمان است اما سوژه اصلی رمان زمان است. تلقی وولف از زمان تأمل‌برانگیز و تا حدودی امپرسیونیستی است. به نظر وولف زمان بسته به حادثه‌ای است كه در آن رخ می‌دهد: آنچه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اهمیت دارد.
با پروست (1871-1922) جریان سیال ذهن اوج می‌گیرد، پروست هیچ‌گاه از سن‌و‌سال نمی‌گوید و ما هرگز به‌درستی نمی‌دانیم قهرمان داستان چندساله است، قهرمان پروست مانند اورلاندوی وولف می‌تواند هر سن‌و‌سالی داشته باشد، آنچه در پروست اهمیت دارد و به‌وضوح دیده می‌شود حساسیت است؛ به بیانی دقیق‌تر در پروست حساسیت است كه موج می‌زند. حساسیت در پروست بیش از آنكه زمان را دریابد مانند ولف آن چیزی را درمی‌یابد كه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، به‌همین‌دلیل پروست به هر چیزی ولو ساده و جزئی واكنش نشان می‌دهد و اساسا حساسیت یا حساس‌بودن چیزی جز واكنش به هر چیز ساده و جزئی نیست، اما پروست در درون همین چیزهای كوچك جهان بزرگ را كشف می‌كند. به نظر پروست پس از مرگ آدم‌ها و تباهی چیزها، آنگاه كه مادیتشان برای همیشه از بین می‌رود، باز چیزهای كمتر مادی مانند مزه و بو یافت می‌شوند كه به حیات خود ادامه می‌دهند و با خود دنیای بزرگی را تداعی می‌كنند. به نظر پروست همه جهان پهناور و بیكران ممكن است با مزمزه‌كردن چیزی ساده، با نگاه مستمندان و... آن هم در لحظه‌ای كه انتظارش را نداریم كشف شود. با این تعبیر پروستی، «لحظه» دیگر امری پایان‌یافته یا تجزیه و تباهی نیست، زمانی كه می‌گذرد چیزی از ما نمی‌كاهد، بلكه می‌تواند ما را لبریز و غرق كند. چنانكه رود سن كلود مونه را غرق كرد.
پی‌نوشت‌ها:
* در یك رودخانه دو بار نمی‌توان شنا كرد، از جملات معروف هراكلیتوس است.
1. «تجربه مدرنیته»، مارشال برمن، ترجمه مراد فرهادپور
2، 3. قطعاتی از بودلر، نگاه مستمندان، ‌گل‌های شر
4. «امپرسیونیست‌ها»، سو رو، ترجمه محمدعلی جعفری
5. «اورلاندو»، ویرجینیا وولف، ترجمه فرزانه قوجلو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.