کاربرد نظریه سنجش در علوم انسانی
این فکر که سنجش برای علم بسیار مهم است، دیدگاهی رایج و متداول است. اکثر کتابهای فلسفه علم شامل بحثی درباره سنجش است و کتابهای روش تحقیق بیاستثنا حاوی فصلی درباره سنجشاند. با این همه تا این اواخر تصدیق اهمیت سنجش خوب به شکلگیری رویکردهای منظم و عام به سنجش در علوم اجتماعی نکشیده بود. درست برعکس در علوم اجتماعی بهطور تاریخی سنجش بیشتر یک موضوع انتزاعی بوده است تا بعدی لاینفک و اساسی. گو اینکه محققان تعلیم و تربیت و روانشناسی بهطور سنتی توجه درخوری به نظریه سنجش معطوف کردهاند این امر فقط به تازگی مورد توجه جامعهشناسان و دانشمندان علوم سیاسی و روزنامهنگاری و اقتصاددانان و انسانشناسان قرار گرفته است. حال شاهد متون روبهرشدی هستیم که براساس مسائل اعتبار و پایایی عمدتا درپی باطلکردن شماری از نتیجهگیریهای پذیرفتهشده هستند. برای مثال بسیاری از نتیجهگیریها در متون علوم سیاسی دو دهه گذشته با این استدلال که تحقیقات اولیه بر سنجش نامعتبر و ناپایا استوار بوده سخت به چالش کشیده شده است و پیشرفتهای اخیر در تحلیل آماری توجه فزایندهای را به این مسائل در باب سنجش جلب کرده است.
کتاب «ارزیابی پایایی و اعتبار» نوشته ادوارد کارمینز و ریچارد زلر که اخیرا به فارسی ترجمه شده مقدمهای بسیار ساده و سلیس بر نظریه سنجش است. نویسندگان ابتدا اعتبار و پایایی را تعریف کردهاند. پایایی و بهویژه اعتبار، معانی ضمنی مثبت مشخصی دارد. برای اینکه چیزی پایا و معتبر به شمار آید باید به صورت مثبت وصف شود. این امر در مورد هر نوع آزمون یا آزمایش یا سنجشی صدق میکند که اگر پایا و معتبر باشد گام بلندی در نیل به مقبولیت علمی برداشته است. پایایی مربوط به میزان و درجه همخوانی نتایج در سنجشهای تکراری است. برای مثال آزمون هوش در صورتی کاملا پایاست که فرد هر بار در آن آزمون نمره تقریبا یکسانی کسب کند. هر وسیله سنجشی با حداقل اختلالات تصادفی (خطای تصادفی سنجش) نسبتا پایاست. اما سنجههای تجربی دارای پایایی فقط نیمی از راه نیل به مقبولیت علمی را طی کردهاند. این سنجهها باید برای منظوری که به کار میروند هم دارای اعتبار باشند. پایایی اساسا یک موضوع تجربی است و بر عمل سنجههای تجربی متمرکز است. در عوض اعتبار معمولا بیشتر موضوع جهتگیری نظری است.
نویسندگان در ادامه کتاب به سه نوع اصلی اعتبار شامل اعتبار وابسته به معیار و اعتبار محتوا و اعتبار سازه میپردازند و شرح موجزی از نظریه آزمون کلاسیک با تأکید بر سنجههای همارز ارائه میکنند و چهار روش ارزیابی پایایی شامل روش آزمون و آزمون مجدد و روش فرم جایگزین و روش تنصیف و روش همخوانی درونی را به روشنی تشریح کرده و در انتها نیز با استفاده از ارزیابی پایایی به تصحیح تقلیل همبستگی دومتغیره ناشی از خطای تصادفی سنجش میپردازند. همه این مطالب به گونهای ارائه شده که فهم آن فقط مستلزم آشنایی خواننده با تحلیل همبستگی ساده است و نویسندگان بهخوبی از پس ارائه مطالب با زبان ساده و سلیس بر آمدهاند. نویسندگان ضمیمهای هم برای خوانندگان حرفهایتر ارائه کردهاند که درباره استفاده از تحلیل عامل در ارزیابی اعتبار و پایایی است.
این کتاب مبانی نقطه شروع خوبی برای محققان رشتههای علوم انسانی است که خواهان آشنایی با بحثهای کنونی در مورد طرحها و استراتژیهای سنجش مناسباند. این کتاب مخصوصا برای محققان و دانشجویان این حوزهها مفید است: روانشناسان اجتماعی که شخصیت و نگرشها و افکار را تحلیل میکنند، روانشناسان و مربیان که آزمون استعداد و پیشرفت تحصیلی طراحی و اجرا میکنند، جامعهشناسان که نگرشهای افراد و همچنین جمعهایی چون سازمانها و فرهنگها را مطالعه میکنند، دانشمندان علوم سیاسی که رفتار سیاسی و روانشناسی سیاسی و افکار عمومی را مطالعه میکنند (کاربرد روبهرشدی از نظریه سنجش در میان کسانی که روابط بینالمللی و سیاستهای تطبیقی را مطالعه میکنند نیز وجود دارد)؛ روزنامهنگاران و محققان رسانههای جمعی که نظرسنجیها و تأثیر رسانههای جمعی را مطالعه میکنند؛ متخصصان تبلیغات و محققان روابط عمومی که ساختارهای شناختی و ترجیحات بازار را مطالعه میکنند؛ انسانشناسان که تفاوت و شباهتهای فرهنگی جمعهای گوناگون مانند دولت-ملت را مطالعه میکنند و محققانی که توجهی خاص به اعتبار میانفرهنگی روشهای سنجش دارند؛ اقتصاددانانی که مصرفکنندگان
را مطالعه میکنند و اقتصاددانانی که درپی گنجاندن نظریه سنجش در مدلهای اقتصادیاند.
این فکر که سنجش برای علم بسیار مهم است، دیدگاهی رایج و متداول است. اکثر کتابهای فلسفه علم شامل بحثی درباره سنجش است و کتابهای روش تحقیق بیاستثنا حاوی فصلی درباره سنجشاند. با این همه تا این اواخر تصدیق اهمیت سنجش خوب به شکلگیری رویکردهای منظم و عام به سنجش در علوم اجتماعی نکشیده بود. درست برعکس در علوم اجتماعی بهطور تاریخی سنجش بیشتر یک موضوع انتزاعی بوده است تا بعدی لاینفک و اساسی. گو اینکه محققان تعلیم و تربیت و روانشناسی بهطور سنتی توجه درخوری به نظریه سنجش معطوف کردهاند این امر فقط به تازگی مورد توجه جامعهشناسان و دانشمندان علوم سیاسی و روزنامهنگاری و اقتصاددانان و انسانشناسان قرار گرفته است. حال شاهد متون روبهرشدی هستیم که براساس مسائل اعتبار و پایایی عمدتا درپی باطلکردن شماری از نتیجهگیریهای پذیرفتهشده هستند. برای مثال بسیاری از نتیجهگیریها در متون علوم سیاسی دو دهه گذشته با این استدلال که تحقیقات اولیه بر سنجش نامعتبر و ناپایا استوار بوده سخت به چالش کشیده شده است و پیشرفتهای اخیر در تحلیل آماری توجه فزایندهای را به این مسائل در باب سنجش جلب کرده است.
کتاب «ارزیابی پایایی و اعتبار» نوشته ادوارد کارمینز و ریچارد زلر که اخیرا به فارسی ترجمه شده مقدمهای بسیار ساده و سلیس بر نظریه سنجش است. نویسندگان ابتدا اعتبار و پایایی را تعریف کردهاند. پایایی و بهویژه اعتبار، معانی ضمنی مثبت مشخصی دارد. برای اینکه چیزی پایا و معتبر به شمار آید باید به صورت مثبت وصف شود. این امر در مورد هر نوع آزمون یا آزمایش یا سنجشی صدق میکند که اگر پایا و معتبر باشد گام بلندی در نیل به مقبولیت علمی برداشته است. پایایی مربوط به میزان و درجه همخوانی نتایج در سنجشهای تکراری است. برای مثال آزمون هوش در صورتی کاملا پایاست که فرد هر بار در آن آزمون نمره تقریبا یکسانی کسب کند. هر وسیله سنجشی با حداقل اختلالات تصادفی (خطای تصادفی سنجش) نسبتا پایاست. اما سنجههای تجربی دارای پایایی فقط نیمی از راه نیل به مقبولیت علمی را طی کردهاند. این سنجهها باید برای منظوری که به کار میروند هم دارای اعتبار باشند. پایایی اساسا یک موضوع تجربی است و بر عمل سنجههای تجربی متمرکز است. در عوض اعتبار معمولا بیشتر موضوع جهتگیری نظری است.
نویسندگان در ادامه کتاب به سه نوع اصلی اعتبار شامل اعتبار وابسته به معیار و اعتبار محتوا و اعتبار سازه میپردازند و شرح موجزی از نظریه آزمون کلاسیک با تأکید بر سنجههای همارز ارائه میکنند و چهار روش ارزیابی پایایی شامل روش آزمون و آزمون مجدد و روش فرم جایگزین و روش تنصیف و روش همخوانی درونی را به روشنی تشریح کرده و در انتها نیز با استفاده از ارزیابی پایایی به تصحیح تقلیل همبستگی دومتغیره ناشی از خطای تصادفی سنجش میپردازند. همه این مطالب به گونهای ارائه شده که فهم آن فقط مستلزم آشنایی خواننده با تحلیل همبستگی ساده است و نویسندگان بهخوبی از پس ارائه مطالب با زبان ساده و سلیس بر آمدهاند. نویسندگان ضمیمهای هم برای خوانندگان حرفهایتر ارائه کردهاند که درباره استفاده از تحلیل عامل در ارزیابی اعتبار و پایایی است.
این کتاب مبانی نقطه شروع خوبی برای محققان رشتههای علوم انسانی است که خواهان آشنایی با بحثهای کنونی در مورد طرحها و استراتژیهای سنجش مناسباند. این کتاب مخصوصا برای محققان و دانشجویان این حوزهها مفید است: روانشناسان اجتماعی که شخصیت و نگرشها و افکار را تحلیل میکنند، روانشناسان و مربیان که آزمون استعداد و پیشرفت تحصیلی طراحی و اجرا میکنند، جامعهشناسان که نگرشهای افراد و همچنین جمعهایی چون سازمانها و فرهنگها را مطالعه میکنند، دانشمندان علوم سیاسی که رفتار سیاسی و روانشناسی سیاسی و افکار عمومی را مطالعه میکنند (کاربرد روبهرشدی از نظریه سنجش در میان کسانی که روابط بینالمللی و سیاستهای تطبیقی را مطالعه میکنند نیز وجود دارد)؛ روزنامهنگاران و محققان رسانههای جمعی که نظرسنجیها و تأثیر رسانههای جمعی را مطالعه میکنند؛ متخصصان تبلیغات و محققان روابط عمومی که ساختارهای شناختی و ترجیحات بازار را مطالعه میکنند؛ انسانشناسان که تفاوت و شباهتهای فرهنگی جمعهای گوناگون مانند دولت-ملت را مطالعه میکنند و محققانی که توجهی خاص به اعتبار میانفرهنگی روشهای سنجش دارند؛ اقتصاددانانی که مصرفکنندگان
را مطالعه میکنند و اقتصاددانانی که درپی گنجاندن نظریه سنجش در مدلهای اقتصادیاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.