|

به بهانه زادروز لیلی گلستان، نگارخانه‌دار ایران

پنجره‌ای برای چهاردیواری هنر تجسمی

حسین گنجی. ‌منتقد

«همه هنرها حیاتشان به کلمات وابسته است. هر اثر هنری نیازمند واکنش است و سائقه‌ای که آدمی را به آفرینش وادارد». ماكس كوزلوف سخن فوق را که از گفته‌های والری شاعر است، بسیار بجا و مناسب، در آغاز کتابش درباره جانز نقاش (۱۹۶۸) نقل می‌کند و چه‌بسا بجا و مناسب باشد که این نکته را در ابتدای کتابی درباره هنر معاصر ایران به کار برد؛ ‌هنری که هر جا توانسته بسط پیدا کند و وارد دیالوگ و مواجهه و نمایش شود، شکوفا و هر جا در فضای بستن قرار گرفته، بی‌واکنش، بی‌نشان و بی‌رونق شده است. آیا هنر بدون بازخوردگرفتن و گفت‌وگو با جامعه می‌تواند به مسیر خود ادامه دهد؟ آیا هنرمند بدون تسهیلگری نهادی و واسطه‌گری اجتماعی و هنری حرف تازه‌ای برای گفتن دارد و به حیات خود می‌تواند ادامه دهد؟ که باید گفت در تمام دوران تاریخ معاصر ما، آنجا که مسیر ارتباطی هنرمند با جامعه هموارتر بوده و تسهیلگری وجود داشته است، هنرمند تواناتر و البته پربارتر ظهور و بروز داشته است و آنجا که مسیر‌ها بسته شده‌اند و جریان‌های واسطه، از گالری‌دار تا دیگر نهاد‌های هنری وصل‌دهنده، به نوعی متوقف شده یا از میان رفته‌اند، شاهد افول هنر در ابعاد کلی‌اش بوده‌ایم. به‌خصوص در دهه 60 که جریان هنری کشور حلقه‌های اتصال خود را از دست داده بود، هر محل نمایشی حکم پنجره‌ای برای چهاردیواری بسته هنر به‌خصوص هنر مدرن ما داشت. در این بازه زمانی هنرمند هنرهای تجسمی هم به‌لحاظ روحی و ارائه و ارتباط‌گیری با جامعه و هم به‌لحاظ بازار و اقتصاد، به‌جد لطمه خورده و بازاری برای هنر ماهیت و‌ اعتبار خود را از دست داده بود. در این میان معدود دریچه‌ها یا اصطلاحا پنجره‌هایی باز شد که یکی از آنها و پراثرترین‌شان را باید گالری گلستان و حضور لیلی گلستان در آن دانست.

کتاب‌فروشی گلستان که خیلی زود تبدیل شد به گالری گلستان، از آن پنجره‌هایی بود که منجر به فضای تازه برای ارائه و گشودگی برای آن دوران شد و به عبارت دیگر آغازگر رونقی دوباره در هنرهای تجسمی بود که چندی‌ پیش از آن یا به‌شدت سیاسی شده، یا از رونق و تماشا افتاده بود. هنرمند در آن بازه زمانی علاوه بر اینکه محفل‌های عمومی و حلقه‌های گفت‌و‌گو و مواجهه با مخاطب خود را از دست داده بود، شریان‌های اقتصادی و عرضه و تقاضایی خود را نیز از دست داده و بازاری برای ارائه نداشت. لیلی گلستان آن روزها در حوالی ۴۰سالگی با توجه به پیشینه ارتباط وسیع خانوادگی خود و نقشی که پیش از آن در ارتباط‌گیری با هنرمندان و آثار هنری داشت، توانست نقش مؤثری برای هنر معاصر ایران بازی کند و به بازیابی سه ارتباط ازدست‌رفته هنرمند آن دوران؛ ارتباط با جامعه، با دیگر هنرمندان و از همه مهم‌تر با اقتصاد و بازار، برآید و اتمسفر فعال حول هنرهای تجسمی را فعال کند. سهراب سپهری را در نقاشی دوباره بر سر زبان‌ها بیندازد و از عکس تا مجسمه را دوباره به میدان بکشد. لیلی گلستان فارغ از فعالیت‌های دیگری که در ترجمه و ادبیات داشته و دارد، در نقش یک نگارخانه‌دار ایرانی به‌خصوص در دهه 60 و 70 همان‌طور که گفته شد بسیار خوش درخشید و در سه دهه فعالیت مستمر بعد از آن نیز توانست هنرمندان جوان جدی را به جامعه هنری ایران معرفی کند و به نوعی در بالندگی مسیر هنری ایران و در ایجاد و غنای اتمسفر این هنر نقش بسزایی داشته باشد. ۲۳ تیرماه زادروز لیلی گلستانی است که چند ویژگی منحصربه‌فرد، خانواده تأثیر‌گذار و البته خوش‌نام در میان هنرمندان و روشنفکران، اشراف بر زبان دیگر و تسلط بر ترجمه و شناخت ادبیات و فرهنگ کشور، فعالیت به عنوان دستیار در تهیه آثار گنجینه موزه معاصر پیش از انقلاب و از همه مهم‌تر روحیه شکست‌ناپذیری، نظم و دقت مثال‌زدنی‌اش، از او یک حلقه وصل و تسهیلگر هنری بی‌نظیر در زمانه‌ای ساخت که هنرمندان تجسمی‌کار بعد از انقلاب به‌شدت به آن نیازمند بودند. لیلی گلستان نگارخانه‌دار و نه لیلی گلستان در شاخه‌های دیگر فعالیت را که جای سخنش در این یادداشت نیست، باید بی‌شک یکی از سرمایه‌های نمادین و ارزشمند کشور دانست که در کنار ضعف‌ها، به نقشش در پیشبرد و شناساندن هنر و هنرمند ایرانی و سهمی که در شکل‌دهی به اتمسفر جامعه هنری کشور داشته اذعان و توجه کرد. سهمی که به دلیل عبورش از نام‌ها و فضایی که همواره در اختیار نسل تازه قرار داد و می‌دهد و تلاشی که در مستندکردن مسیر فعالیتش با چاپ کتاب‌های متعدد از مجموعه شخصی تا معرفی آثار هنرمندان صورت‌بندی کرده‌، تأثیرگذار و قابل الگوبرداری و اشاعه است. لیلی گلستان و معصومه سیحون دو‌ تسهیلگر برجسته هنر مدرن و معاصر و دو الگوی مناسب برای پیشبرد و توسعه جریان هنری کشور هستند که خوب است گالری‌داران امروز و بازیگران تازه عرصه هنر تجسمی ما در کنار نواقص که خوب است آنها را دید و نقد کرد و از تکرار آنها اجتناب کرد، به وجوه مثبت و کارهای به‌قاعده و سامان‌بخش آنها نیز توجه بیشتر داشته و مبنای کار خود قرار دهند.

«همه هنرها حیاتشان به کلمات وابسته است. هر اثر هنری نیازمند واکنش است و سائقه‌ای که آدمی را به آفرینش وادارد». ماكس كوزلوف سخن فوق را که از گفته‌های والری شاعر است، بسیار بجا و مناسب، در آغاز کتابش درباره جانز نقاش (۱۹۶۸) نقل می‌کند و چه‌بسا بجا و مناسب باشد که این نکته را در ابتدای کتابی درباره هنر معاصر ایران به کار برد؛ ‌هنری که هر جا توانسته بسط پیدا کند و وارد دیالوگ و مواجهه و نمایش شود، شکوفا و هر جا در فضای بستن قرار گرفته، بی‌واکنش، بی‌نشان و بی‌رونق شده است. آیا هنر بدون بازخوردگرفتن و گفت‌وگو با جامعه می‌تواند به مسیر خود ادامه دهد؟ آیا هنرمند بدون تسهیلگری نهادی و واسطه‌گری اجتماعی و هنری حرف تازه‌ای برای گفتن دارد و به حیات خود می‌تواند ادامه دهد؟ که باید گفت در تمام دوران تاریخ معاصر ما، آنجا که مسیر ارتباطی هنرمند با جامعه هموارتر بوده و تسهیلگری وجود داشته است، هنرمند تواناتر و البته پربارتر ظهور و بروز داشته است و آنجا که مسیر‌ها بسته شده‌اند و جریان‌های واسطه، از گالری‌دار تا دیگر نهاد‌های هنری وصل‌دهنده، به نوعی متوقف شده یا از میان رفته‌اند، شاهد افول هنر در ابعاد کلی‌اش بوده‌ایم. به‌خصوص در دهه 60 که جریان هنری کشور حلقه‌های اتصال خود را از دست داده بود، هر محل نمایشی حکم پنجره‌ای برای چهاردیواری بسته هنر به‌خصوص هنر مدرن ما داشت. در این بازه زمانی هنرمند هنرهای تجسمی هم به‌لحاظ روحی و ارائه و ارتباط‌گیری با جامعه و هم به‌لحاظ بازار و اقتصاد، به‌جد لطمه خورده و بازاری برای هنر ماهیت و‌ اعتبار خود را از دست داده بود. در این میان معدود دریچه‌ها یا اصطلاحا پنجره‌هایی باز شد که یکی از آنها و پراثرترین‌شان را باید گالری گلستان و حضور لیلی گلستان در آن دانست.

کتاب‌فروشی گلستان که خیلی زود تبدیل شد به گالری گلستان، از آن پنجره‌هایی بود که منجر به فضای تازه برای ارائه و گشودگی برای آن دوران شد و به عبارت دیگر آغازگر رونقی دوباره در هنرهای تجسمی بود که چندی‌ پیش از آن یا به‌شدت سیاسی شده، یا از رونق و تماشا افتاده بود. هنرمند در آن بازه زمانی علاوه بر اینکه محفل‌های عمومی و حلقه‌های گفت‌و‌گو و مواجهه با مخاطب خود را از دست داده بود، شریان‌های اقتصادی و عرضه و تقاضایی خود را نیز از دست داده و بازاری برای ارائه نداشت. لیلی گلستان آن روزها در حوالی ۴۰سالگی با توجه به پیشینه ارتباط وسیع خانوادگی خود و نقشی که پیش از آن در ارتباط‌گیری با هنرمندان و آثار هنری داشت، توانست نقش مؤثری برای هنر معاصر ایران بازی کند و به بازیابی سه ارتباط ازدست‌رفته هنرمند آن دوران؛ ارتباط با جامعه، با دیگر هنرمندان و از همه مهم‌تر با اقتصاد و بازار، برآید و اتمسفر فعال حول هنرهای تجسمی را فعال کند. سهراب سپهری را در نقاشی دوباره بر سر زبان‌ها بیندازد و از عکس تا مجسمه را دوباره به میدان بکشد. لیلی گلستان فارغ از فعالیت‌های دیگری که در ترجمه و ادبیات داشته و دارد، در نقش یک نگارخانه‌دار ایرانی به‌خصوص در دهه 60 و 70 همان‌طور که گفته شد بسیار خوش درخشید و در سه دهه فعالیت مستمر بعد از آن نیز توانست هنرمندان جوان جدی را به جامعه هنری ایران معرفی کند و به نوعی در بالندگی مسیر هنری ایران و در ایجاد و غنای اتمسفر این هنر نقش بسزایی داشته باشد. ۲۳ تیرماه زادروز لیلی گلستانی است که چند ویژگی منحصربه‌فرد، خانواده تأثیر‌گذار و البته خوش‌نام در میان هنرمندان و روشنفکران، اشراف بر زبان دیگر و تسلط بر ترجمه و شناخت ادبیات و فرهنگ کشور، فعالیت به عنوان دستیار در تهیه آثار گنجینه موزه معاصر پیش از انقلاب و از همه مهم‌تر روحیه شکست‌ناپذیری، نظم و دقت مثال‌زدنی‌اش، از او یک حلقه وصل و تسهیلگر هنری بی‌نظیر در زمانه‌ای ساخت که هنرمندان تجسمی‌کار بعد از انقلاب به‌شدت به آن نیازمند بودند. لیلی گلستان نگارخانه‌دار و نه لیلی گلستان در شاخه‌های دیگر فعالیت را که جای سخنش در این یادداشت نیست، باید بی‌شک یکی از سرمایه‌های نمادین و ارزشمند کشور دانست که در کنار ضعف‌ها، به نقشش در پیشبرد و شناساندن هنر و هنرمند ایرانی و سهمی که در شکل‌دهی به اتمسفر جامعه هنری کشور داشته اذعان و توجه کرد. سهمی که به دلیل عبورش از نام‌ها و فضایی که همواره در اختیار نسل تازه قرار داد و می‌دهد و تلاشی که در مستندکردن مسیر فعالیتش با چاپ کتاب‌های متعدد از مجموعه شخصی تا معرفی آثار هنرمندان صورت‌بندی کرده‌، تأثیرگذار و قابل الگوبرداری و اشاعه است. لیلی گلستان و معصومه سیحون دو‌ تسهیلگر برجسته هنر مدرن و معاصر و دو الگوی مناسب برای پیشبرد و توسعه جریان هنری کشور هستند که خوب است گالری‌داران امروز و بازیگران تازه عرصه هنر تجسمی ما در کنار نواقص که خوب است آنها را دید و نقد کرد و از تکرار آنها اجتناب کرد، به وجوه مثبت و کارهای به‌قاعده و سامان‌بخش آنها نیز توجه بیشتر داشته و مبنای کار خود قرار دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.