|

ارزیابی مدل توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در ایران

ابراهیم حاجی‌دولو -استاد دانشگاه شهید چمران اهواز

تجارب بین‌المللی کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که برای دستیابی به رشد سریع و همه‌جانبه اقتصادی و رسیدن از اقتصاد منبع‌بنیان به اقتصاد دانش‌بنیان، لازم است شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان موتور توسعه و نوآوری در حوزه‌های مختلف تشکیل شده تا زمینه‌های رشد و شکوفایی اقتصادی و تولید ثروت و ارزش در کشور فراهم شود.اگرچه موفقیت‌های کشور در دو حوزه آموزش و پژوهش قابل تحسین بوده، ولی در حوزه فناوری به نظر می‌رسد انتظارات اولیه از میزان تأثیرگذاری شرکت‌های دانش‌بنیان در رشد اقتصادی و صادرات محقق نشده است. اکنون که تقریبا سال‌های انتهایی دهه 90 سپری می‌شود، با وجود شکل‌گیری حدود پنج هزار شرکت دانش‌بنیان، نقش آنها در تولید ناخالص ملی کمتر از یک درصد است، در صورتی که مطابق برنامه چشم‌انداز در افق 1404 این سهم باید حدود 10 درصد برای فناوری‌های پیشرفته باشد. سؤال این است که چرا تأثیرگذاری و نقش شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در توسعه اقتصادی کشور ما پایین است؟به نظر می‌رسد که مدل توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در شرایط کشور ما با کشورهای پیشرفته تفاوت داشته و لزوما مدلی که برای آن کشورها موفق بوده برای کشور ما جوابگو نباشد و می‌بایست بومی‌سازی مدل با توجه به مؤلفه‌های اقتصادی کشور صورت گیرد. با تغییر شرایط اقتصادی کشور و محدودشدن درآمدهای نفتی، این شرکت‌ها در معرض خطر قرار گرفتند و بودجه‌های آنها کاهش یافت و چون این شرکت‌ها بر اساس الگوی نوآوری و خلاقیت با تکیه بر عنصر دانش‌بنیانی به وجود نیامده بودند، قدرت درآمدسازی از طریق رقابت و بهره‌وری را نداشته و در آستانه فروپاشی قرار گرفتند. اگرچه این شرکت‌ها شاخص‌های دانش‌بنیانی مانند نیروی انسانی خلاق و نوآور را نداشته، ولی دارای منابع و امکانات بسیار زیاد تجهیزاتی و سرمایه‌ای هستند که در طول سال‌ها انباشته شده و می‌توان از آنها در فعالیت‌های نوآوری و فناوری استفاده کرد. این شرکت‌ها را که می‌توان شرکت‌های قدیمی نام نهاد، دارای نمونه‌های بسیار زیادی هستند مانند شرکت آزمایش، گروه ملی فولاد، هپکو، آذرآپ، ماشین‌سازی و ... .به نظر می‌رسد که در کشور ما برای توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، علاوه‌بر ایجاد و حمایت از شرکت‌های نوپا، لازم است برنامه‌ای نیز برای تبدیل شرکت‌های مستعد قدیمی به شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق صورت گیرد، زیرا تعداد این شرکت‌ها در کشور زیاد است و دارای منابع سرمایه‌ای و سخت‌افزاری بسیار زیاد هستند که در زمان وفور درآمدهای نفتی ایجاد شده، ولی منابع نرم‌افزاری و انسانی کارآمد را برای مدیریت علمی ندارند. از طرف دیگر شرکت‌های نوپا و جوان اگرچه دارای منابع انسانی کارآمد و خلاق هستند، ولی منابع سخت‌افزاری و مالی لازم را نداشته و نیاز به حمایت بسیار زیاد دارند. در حقیقت مدل توسعه شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در کشور ما باید در دو پایه قرار گیرد؛ یکی تبدیل شرکت‌های مستعد قدیمی به شرکت‌های دانش‌بنیان و دیگری ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان جدید.شاید تبدیل شرکت‌های قدیمی و دیرپا به شرکت‌های دانش‌بنیان برای کشور ما از اولویت بیشتری برخوردار باشد و یکی از دلایل مهم و استراتژیک که سبب تأخیر در اثرگذاری شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در اقتصاد شده همین است که سیاست‌ها و برنامه‌های اعلام‌شده فقط برای حمایت از شرکت‌های نوپا بوده و توجهی به شرکت‌های مستعد قدیمی نشده است و مسئولیت آنها به وزارت صنعت و معدن سپرده شده که طبق الگوهای سنتی که فقط تمرکز به دادن سرمایه و وام دارد حمایت شوند. شرکت‌های نوپا نیز به‌خاطر ماهیت ذاتی نوپابودن خود و همچنین سایر مشکلات ناشی از بوروکراسی و فساد در بسیاری از دستگاه‌ها، برای کسب شهرت و برند در بازار، مسیر طولانی‌تری را باید طی کنند و به حمایت بیشتری نیز نیاز خواهند داشت.بر این اساس پیشنهاد می‌شود نهادهای مسئول به این موضوع مهم توجه کرده و با همکاری وزارت صنعت و معدن برنامه‌های اجرائی برای تعیین چگونگی تبدیل شرکت‌های قدیمی مهم به شرکت‌های فعال دانش‌بنیان را تهیه کرده و مجوزهای مربوطه و مقررات حمایتی لازم را فراهم کنند. برای اجرائی‌شدن این کار بهتر است واحدی در معاونت علمی و فناوری هدایت و راهبری شرکت‌های مستعد قدیمی را برعهده گرفته و در ابتدا شرکت‌هایی که قابلیت تولید محصولات حساس و استراتژیک مورد نیاز کشور را داشته، شناسایی کرده و سپس با توجه به نیاز کشور یک برنامه هدفمند و مدون هدف برای تولید آن شرکت در نظر گرفته شود و بر اساس آن حمایت‌های علمی و مالی صورت گیرد. برای حمایت علمی و فکری شرکت‌های مستعد قدیمی می‌توان از شرکت‌های کوچک دانش‌بنیان نوپا که دارای نیروهای خلاق و خوش‌فکر دانشگاهی هستند استفاده کرد و با تلفیق آنها سبب شد که خلأ دانش‌بنیانی شرکت‌های قدیمی جبران شود و برای حمایت مالی نیز از صندوق‌های نوآوری موجود استفاده کرد. این حمایت می‌تواند تأثیرگذاری بیشتر و سریع‌تری در اقتصاد کشور داشته باشد. حوزه‌های زیادی در صنایع اصلی کشور را می‌توان به این روش فعال کرد.

تجارب بین‌المللی کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که برای دستیابی به رشد سریع و همه‌جانبه اقتصادی و رسیدن از اقتصاد منبع‌بنیان به اقتصاد دانش‌بنیان، لازم است شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان موتور توسعه و نوآوری در حوزه‌های مختلف تشکیل شده تا زمینه‌های رشد و شکوفایی اقتصادی و تولید ثروت و ارزش در کشور فراهم شود.اگرچه موفقیت‌های کشور در دو حوزه آموزش و پژوهش قابل تحسین بوده، ولی در حوزه فناوری به نظر می‌رسد انتظارات اولیه از میزان تأثیرگذاری شرکت‌های دانش‌بنیان در رشد اقتصادی و صادرات محقق نشده است. اکنون که تقریبا سال‌های انتهایی دهه 90 سپری می‌شود، با وجود شکل‌گیری حدود پنج هزار شرکت دانش‌بنیان، نقش آنها در تولید ناخالص ملی کمتر از یک درصد است، در صورتی که مطابق برنامه چشم‌انداز در افق 1404 این سهم باید حدود 10 درصد برای فناوری‌های پیشرفته باشد. سؤال این است که چرا تأثیرگذاری و نقش شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در توسعه اقتصادی کشور ما پایین است؟به نظر می‌رسد که مدل توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در شرایط کشور ما با کشورهای پیشرفته تفاوت داشته و لزوما مدلی که برای آن کشورها موفق بوده برای کشور ما جوابگو نباشد و می‌بایست بومی‌سازی مدل با توجه به مؤلفه‌های اقتصادی کشور صورت گیرد. با تغییر شرایط اقتصادی کشور و محدودشدن درآمدهای نفتی، این شرکت‌ها در معرض خطر قرار گرفتند و بودجه‌های آنها کاهش یافت و چون این شرکت‌ها بر اساس الگوی نوآوری و خلاقیت با تکیه بر عنصر دانش‌بنیانی به وجود نیامده بودند، قدرت درآمدسازی از طریق رقابت و بهره‌وری را نداشته و در آستانه فروپاشی قرار گرفتند. اگرچه این شرکت‌ها شاخص‌های دانش‌بنیانی مانند نیروی انسانی خلاق و نوآور را نداشته، ولی دارای منابع و امکانات بسیار زیاد تجهیزاتی و سرمایه‌ای هستند که در طول سال‌ها انباشته شده و می‌توان از آنها در فعالیت‌های نوآوری و فناوری استفاده کرد. این شرکت‌ها را که می‌توان شرکت‌های قدیمی نام نهاد، دارای نمونه‌های بسیار زیادی هستند مانند شرکت آزمایش، گروه ملی فولاد، هپکو، آذرآپ، ماشین‌سازی و ... .به نظر می‌رسد که در کشور ما برای توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، علاوه‌بر ایجاد و حمایت از شرکت‌های نوپا، لازم است برنامه‌ای نیز برای تبدیل شرکت‌های مستعد قدیمی به شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق صورت گیرد، زیرا تعداد این شرکت‌ها در کشور زیاد است و دارای منابع سرمایه‌ای و سخت‌افزاری بسیار زیاد هستند که در زمان وفور درآمدهای نفتی ایجاد شده، ولی منابع نرم‌افزاری و انسانی کارآمد را برای مدیریت علمی ندارند. از طرف دیگر شرکت‌های نوپا و جوان اگرچه دارای منابع انسانی کارآمد و خلاق هستند، ولی منابع سخت‌افزاری و مالی لازم را نداشته و نیاز به حمایت بسیار زیاد دارند. در حقیقت مدل توسعه شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در کشور ما باید در دو پایه قرار گیرد؛ یکی تبدیل شرکت‌های مستعد قدیمی به شرکت‌های دانش‌بنیان و دیگری ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان جدید.شاید تبدیل شرکت‌های قدیمی و دیرپا به شرکت‌های دانش‌بنیان برای کشور ما از اولویت بیشتری برخوردار باشد و یکی از دلایل مهم و استراتژیک که سبب تأخیر در اثرگذاری شرکت‌های فناور دانش‌بنیان در اقتصاد شده همین است که سیاست‌ها و برنامه‌های اعلام‌شده فقط برای حمایت از شرکت‌های نوپا بوده و توجهی به شرکت‌های مستعد قدیمی نشده است و مسئولیت آنها به وزارت صنعت و معدن سپرده شده که طبق الگوهای سنتی که فقط تمرکز به دادن سرمایه و وام دارد حمایت شوند. شرکت‌های نوپا نیز به‌خاطر ماهیت ذاتی نوپابودن خود و همچنین سایر مشکلات ناشی از بوروکراسی و فساد در بسیاری از دستگاه‌ها، برای کسب شهرت و برند در بازار، مسیر طولانی‌تری را باید طی کنند و به حمایت بیشتری نیز نیاز خواهند داشت.بر این اساس پیشنهاد می‌شود نهادهای مسئول به این موضوع مهم توجه کرده و با همکاری وزارت صنعت و معدن برنامه‌های اجرائی برای تعیین چگونگی تبدیل شرکت‌های قدیمی مهم به شرکت‌های فعال دانش‌بنیان را تهیه کرده و مجوزهای مربوطه و مقررات حمایتی لازم را فراهم کنند. برای اجرائی‌شدن این کار بهتر است واحدی در معاونت علمی و فناوری هدایت و راهبری شرکت‌های مستعد قدیمی را برعهده گرفته و در ابتدا شرکت‌هایی که قابلیت تولید محصولات حساس و استراتژیک مورد نیاز کشور را داشته، شناسایی کرده و سپس با توجه به نیاز کشور یک برنامه هدفمند و مدون هدف برای تولید آن شرکت در نظر گرفته شود و بر اساس آن حمایت‌های علمی و مالی صورت گیرد. برای حمایت علمی و فکری شرکت‌های مستعد قدیمی می‌توان از شرکت‌های کوچک دانش‌بنیان نوپا که دارای نیروهای خلاق و خوش‌فکر دانشگاهی هستند استفاده کرد و با تلفیق آنها سبب شد که خلأ دانش‌بنیانی شرکت‌های قدیمی جبران شود و برای حمایت مالی نیز از صندوق‌های نوآوری موجود استفاده کرد. این حمایت می‌تواند تأثیرگذاری بیشتر و سریع‌تری در اقتصاد کشور داشته باشد. حوزه‌های زیادی در صنایع اصلی کشور را می‌توان به این روش فعال کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.