|

طنز اجتماعی و غنای شاعرانه

شرق: «مرگ سودخور» رمانی طنزآمیز در زبان فارسی تاجیکی است از صدرالدین عینی، نویسنده قدیمی اهل ازبکستان، که آن را با رمان «حاجی‌آقا»ی صادق هدایت مقایسه کرده‌اند. این رمان که با مقدمه حسن جوادی و مقاله‌ای از ییرژی بچکا در بخش «کتابخانه طنز» نشر نو منتشر شده است، چنان‌که در مقدمه حسن جوادی اشاره شده، با فاصله کمی از «حاجی‌آقا»ی هدایت نوشته شده و بین این دو رمان شباهت‌هایی هست و البته تفاوت‌هایی که گرچه حسن جوادی در مقدمه‌اش ضمن معرفی مفصل عینی و آثار او و همچنین زمینه اجتماعی و تاریخی شکل‌گرفتن این آثار به آنها هم اشاره کرده است، اما بحث مفصل‌تر در باب شباهت‌ها و تفاوت‌های «حاجی‌آقا» و «مرگ سودخور» موضوع مقاله‌ای دیگر است که در پایان رمان «مرگ سودخور» آمده؛ مقاله‌ای از ییرژی بِچکا با عنوان «دو اثر برجسته طنز در ادبیات امروز تاجیکی و ایران» که محمد قاسم‌زاده آن را به فارسی ترجمه کرده است.
صدرالدین عینی در رمان «مرگ سودخور» به شیوه‌ای طنزآمیز داستان شخصیتی طماع و خسیس را بازمی‌گوید و از خلال داستان او و متمرکز بر این شخصیت تصویری از جامعه بخارا در زمانی که وقایع رمان در آن اتفاق می‌افتد به دست می‌دهد.
چنان‌که در پایان مقدمه حسن جوادی بر این رمان اشاره شده رمان «مرگ سودخور» را صادق چوبک نیز خوانده بوده و در حواشی صفحات آن یادداشت‌های فراوانی نوشته بوده که این یادداشت‌ها نیز از جمله منابع حسن جوادی در نوشتن مقدمه رمان بوده است.
«مرگ سودخور» با شرح چگونگی آشنایی راوی داستان با شخصیت اصلی که به دلیل شکمِ گُنده‌اش به او «اشکمبه» لقب داده‌اند آغاز می‌شود. راوی نقل می‌کند که در ایام طلبگی در مدرسه‌های بخارا در جست‌وجوی حجره‌ای برای سکونت بوده که دوستی شخصیت اصلی رمان را که گویی می‌تواند حجره‌ای در اختیارش بگذارد به راوی معرفی می‌کند. آن‌گاه شرحی کاریکاتورگونه از شخصیت اصلی به دست داده می‌شود و به این صورت وارد جهان کمیک رمان «مرگ سودخور» و زندگی قهرمان طماع و خسیس آن می‌شویم.
«مرگ سودخور» انباشته از لحظه‌ها و موقعیت‌های طنزآمیز است. عینی در این رمان به زبانی شیرین به نقد زمانه خود می‌پردازد و همان‌طور که در مقدمه کتاب اشاره شده از تجربه‌های ایام جوانی خود نیز در این رمان استفاده می‌کند و آنها را به رمان می‌آورد و به همین دلیل راوی اول‌شخص رمان شخصیتی است با پیشینه‌ای نظیر پیشینه خود صدرالدین عینی. خواندن «مرگ سودخور» جدا از طنز اجتماعی‌ای که در آن هست، همچنین به دلیل نثر فارسی تاجیکی‌اش تجربه‌ای است جذاب و ارزنده به‌ویژه برای کسانی که خود در نوشتن و به‌خصوص کار ادبی دستی دارند و شاعر و نویسنده‌اند؛ چراکه فارسیِ «مرگ سودخور» برای ما خوانندگان فارسی‌زبان قدری نامتعارف است و همین نامتعارف‌بودن واجد پیشنهادهای زبانی تازه‌ای در ادبیات ماست که می‌توان از آن بهره‌ها گرفت. همچنین باید اشاره کرد به تصویرها و توصیف‌هایی در این رمان که غنایی شاعرانه به آن داده‌اند. آنچه در ادامه می‌خوانید قسمتی است از این رمان که هم شمه‌ای از این غنای شاعرانه به دست می‌دهد و هم شمه‌ای از نثر این رمان: «از کوچه‌های تنگ بخارا، از بالای توده‌های قطار کوه‌مانند برف‌ها سواره گذشتن دشوار بود. بنابراین من به زودی خود را در راه کلان عرابه‌گذر دروازه مزار گرفتم. هرچند چپ هم باشد، با آن رفته از دروازه مزار از شهر برآمدم و بعد از آن تگ‌تگ قلعه رفته از پیش میدان مشق سرباز گذشته به پهلوی دروازه سمرقند رسیدم و از آن‌جا به راه کلان بخارا - غجدوان درآمدم.
این راه خیلی وسیع بود. در این راه توده‌های برف نبودند، لیکن به جای آن‌ها سرتاسر راه را، گویا که اسفلت فرش کرده باشند، یخ سخت سیاهچه رنگ فرو گرفته بود. برف بسیار با سم اسپ و خر روندگان و با چرخ آهن‌دار عرابه‌ها مالش خورده اسفلتی شده بود. در این راه اسپ هر قدمی که می‌ماند، پایش لغژیده می‌رفت که شکمش قریب به زمین می‌رسید.
دو طرف راه، میدان‌های کشت، کول‌های آب‌پرتا، زه‌کش‌ها، جوی‌ها، جرها و همه پستی و بلندی‌ها با برف پر شده هموار گشته بودند، به هر طرف که نگاه کنید، برف درخشان سفید چشم‌تان را می‌برد.
جوی‌های سر راهی هم دمیده برآمده، با پل‌ها و راه‌ها هم‌روی شده بودند، بعضا آب‌های جوی‌ها، بر روی یخ‌های راه‌ها شاریده رفته یخ بسته اسفلت راه را دو قبته کرده بودند.
درختان بید، گجم و توت هم مانند زردآلوهای در بهاران شکفته شکوفه‌زاری را به نظرتان جلوه می‌کنانیدند. حیفا که از ترسِ خراب شدن چشم این شکوفه‌زار را با سیری تماشا کردن ممکن نبود».
در پایان رمان واژه‌نامه‌ای آمده که در آن واژه‌های تاجیکی متن همراه با معنایشان درج شده است.
شرق: «مرگ سودخور» رمانی طنزآمیز در زبان فارسی تاجیکی است از صدرالدین عینی، نویسنده قدیمی اهل ازبکستان، که آن را با رمان «حاجی‌آقا»ی صادق هدایت مقایسه کرده‌اند. این رمان که با مقدمه حسن جوادی و مقاله‌ای از ییرژی بچکا در بخش «کتابخانه طنز» نشر نو منتشر شده است، چنان‌که در مقدمه حسن جوادی اشاره شده، با فاصله کمی از «حاجی‌آقا»ی هدایت نوشته شده و بین این دو رمان شباهت‌هایی هست و البته تفاوت‌هایی که گرچه حسن جوادی در مقدمه‌اش ضمن معرفی مفصل عینی و آثار او و همچنین زمینه اجتماعی و تاریخی شکل‌گرفتن این آثار به آنها هم اشاره کرده است، اما بحث مفصل‌تر در باب شباهت‌ها و تفاوت‌های «حاجی‌آقا» و «مرگ سودخور» موضوع مقاله‌ای دیگر است که در پایان رمان «مرگ سودخور» آمده؛ مقاله‌ای از ییرژی بِچکا با عنوان «دو اثر برجسته طنز در ادبیات امروز تاجیکی و ایران» که محمد قاسم‌زاده آن را به فارسی ترجمه کرده است.
صدرالدین عینی در رمان «مرگ سودخور» به شیوه‌ای طنزآمیز داستان شخصیتی طماع و خسیس را بازمی‌گوید و از خلال داستان او و متمرکز بر این شخصیت تصویری از جامعه بخارا در زمانی که وقایع رمان در آن اتفاق می‌افتد به دست می‌دهد.
چنان‌که در پایان مقدمه حسن جوادی بر این رمان اشاره شده رمان «مرگ سودخور» را صادق چوبک نیز خوانده بوده و در حواشی صفحات آن یادداشت‌های فراوانی نوشته بوده که این یادداشت‌ها نیز از جمله منابع حسن جوادی در نوشتن مقدمه رمان بوده است.
«مرگ سودخور» با شرح چگونگی آشنایی راوی داستان با شخصیت اصلی که به دلیل شکمِ گُنده‌اش به او «اشکمبه» لقب داده‌اند آغاز می‌شود. راوی نقل می‌کند که در ایام طلبگی در مدرسه‌های بخارا در جست‌وجوی حجره‌ای برای سکونت بوده که دوستی شخصیت اصلی رمان را که گویی می‌تواند حجره‌ای در اختیارش بگذارد به راوی معرفی می‌کند. آن‌گاه شرحی کاریکاتورگونه از شخصیت اصلی به دست داده می‌شود و به این صورت وارد جهان کمیک رمان «مرگ سودخور» و زندگی قهرمان طماع و خسیس آن می‌شویم.
«مرگ سودخور» انباشته از لحظه‌ها و موقعیت‌های طنزآمیز است. عینی در این رمان به زبانی شیرین به نقد زمانه خود می‌پردازد و همان‌طور که در مقدمه کتاب اشاره شده از تجربه‌های ایام جوانی خود نیز در این رمان استفاده می‌کند و آنها را به رمان می‌آورد و به همین دلیل راوی اول‌شخص رمان شخصیتی است با پیشینه‌ای نظیر پیشینه خود صدرالدین عینی. خواندن «مرگ سودخور» جدا از طنز اجتماعی‌ای که در آن هست، همچنین به دلیل نثر فارسی تاجیکی‌اش تجربه‌ای است جذاب و ارزنده به‌ویژه برای کسانی که خود در نوشتن و به‌خصوص کار ادبی دستی دارند و شاعر و نویسنده‌اند؛ چراکه فارسیِ «مرگ سودخور» برای ما خوانندگان فارسی‌زبان قدری نامتعارف است و همین نامتعارف‌بودن واجد پیشنهادهای زبانی تازه‌ای در ادبیات ماست که می‌توان از آن بهره‌ها گرفت. همچنین باید اشاره کرد به تصویرها و توصیف‌هایی در این رمان که غنایی شاعرانه به آن داده‌اند. آنچه در ادامه می‌خوانید قسمتی است از این رمان که هم شمه‌ای از این غنای شاعرانه به دست می‌دهد و هم شمه‌ای از نثر این رمان: «از کوچه‌های تنگ بخارا، از بالای توده‌های قطار کوه‌مانند برف‌ها سواره گذشتن دشوار بود. بنابراین من به زودی خود را در راه کلان عرابه‌گذر دروازه مزار گرفتم. هرچند چپ هم باشد، با آن رفته از دروازه مزار از شهر برآمدم و بعد از آن تگ‌تگ قلعه رفته از پیش میدان مشق سرباز گذشته به پهلوی دروازه سمرقند رسیدم و از آن‌جا به راه کلان بخارا - غجدوان درآمدم.
این راه خیلی وسیع بود. در این راه توده‌های برف نبودند، لیکن به جای آن‌ها سرتاسر راه را، گویا که اسفلت فرش کرده باشند، یخ سخت سیاهچه رنگ فرو گرفته بود. برف بسیار با سم اسپ و خر روندگان و با چرخ آهن‌دار عرابه‌ها مالش خورده اسفلتی شده بود. در این راه اسپ هر قدمی که می‌ماند، پایش لغژیده می‌رفت که شکمش قریب به زمین می‌رسید.
دو طرف راه، میدان‌های کشت، کول‌های آب‌پرتا، زه‌کش‌ها، جوی‌ها، جرها و همه پستی و بلندی‌ها با برف پر شده هموار گشته بودند، به هر طرف که نگاه کنید، برف درخشان سفید چشم‌تان را می‌برد.
جوی‌های سر راهی هم دمیده برآمده، با پل‌ها و راه‌ها هم‌روی شده بودند، بعضا آب‌های جوی‌ها، بر روی یخ‌های راه‌ها شاریده رفته یخ بسته اسفلت راه را دو قبته کرده بودند.
درختان بید، گجم و توت هم مانند زردآلوهای در بهاران شکفته شکوفه‌زاری را به نظرتان جلوه می‌کنانیدند. حیفا که از ترسِ خراب شدن چشم این شکوفه‌زار را با سیری تماشا کردن ممکن نبود».
در پایان رمان واژه‌نامه‌ای آمده که در آن واژه‌های تاجیکی متن همراه با معنایشان درج شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.