بازتعریف خانه در دوران قرنطینه
دکتر حسن استاجی.عضو هیئتعلمی گروه معماری، دانشگاه حکیم سبزواری
خانه كجاست؟ آیا خانه تنها سرپناهی است كه ما را از گزند بادوباران در امان میدارد؟ همه ما به خانههایمان میرویم تا بتوانیم به شهر بازگردیم. در این رفتوآمد دائمی از شهر به خانه و از خانه به شهر، خانه نقش اساسی در ارتقای حضور آدمی در جامعه ایفا میكند.
همه تعاریف خانه در یک امر مشتركاند؛ «خانه» مكانی با معانی فراتر از یك سرپناه است و لایههای گوناگونی از مفاهیم و معانی را در خود جای میدهد. مرحوم پیرنیا معتقد بود که خانه جایی است كه ساكنان آن احساس ناراحتی نكنند و اندرون خانه باید تنوع زیادی داشته باشد تا خستگی احساس نشود. در این روزهای سخت کرونایی تعریف مور بهتر به دل مینشیند: خانه مركز جهان است برای ساكنانش و برای محلهاش شاخصترین بنا در تحكیم مكان. خانه در درجه اول مجموعهای از فعالیتهاست، نه یك سازه. شكل و سازمان آن بهشدت تحتتأثیر فرهنگی است كه به آن تعلق دارد و بهطور روزمره از آن تأثیر میگیرد و بر آن تأثیر میگذارد. اولین فضایی است كه آدمی احساس تعلق فضایی را در آن تجربه میكند.
مجموعه حواس پنجگانه به طور دائم سرتاسر آن را طی میكند و در مدت كوتاهی به آن خو میگیرد. اولین تجربههای بیواسطه با فضا در انزوا و جمع، در آن صورت میگیرد؛ خلوت باخود، با همسر و فرزندان، با دوست و دیگران همهوهمه در آن ممكن میشود.
اما چه شده است که در دوران کرونا، خانه که قرار بود امنترین جای جهان باشد، نتوانست نقش خود را بهخوبی در این بحران ایفا کند؟ افزایش اختلافات خانوادگی و خشونت علیه زنان و کودکان به دغدغه این روزهای مراکز حمایتی، بهزیستی و فعالان اجتماعی تبدیل شده است. این نوشتار کوتاه، بررسی جامعهشناسانه این معضل را به صاحبان نظر میسپارد و فقط سعی میکند از دریچه معماری به آن بپردازد.
یکی از ویژگیهای بارز معماری ایرانی، حضور همزمان سه گونه فضای باز، نیمهباز و بسته در خانه است. از کوچه به هشتی وارد میشدیم و بعد از گذشتن از حیاط خانه و از کنار حوض به ایوان قدم میگذاشتیم و آرام آرام وارد فضای اتاقها میشدیم و طیف متنوع فضاها را از قلمرو عمومی تا کاملا خصوصی تجربه میکردیم. گذراندن روز در اتاقها، شبهای بهار و تابستان در ایوانها و روزهای گرم در زیر سایه درختان حیاط همچون سفری به اقلیمهای مختلف بود. ورود به دوران مدرن این تنوع فضایی را از معماری گرفت و کمکم فضاهای باز و نیمهباز از معماری ما حذف شدند. حیاطها به پارکینگ ماشینها تبدیل شدند، ایوانها به بالکنهایی که هرگز قابل استفاده نیستند و خانهها به سلولهای مسکونی. در آپارتمان که باز میشود درست میافتیم وسط پذیرایی؛ دریغ از ذرهای سلسلهمراتب. ارتباط با فضای بیرون و طبیعت به طور کامل قطع شد؛ در واقع خانه تبدیل به خوابگاه شد.
در معماری ایرانی، از اتاقهای خانه به ندرت برای انجام كارهای خاص استفاده میشده است. اتاقها را با تعبیر نقشی (از قبیل آشپزخانه، اتاق ناهارخوری، اتاق خواب) نامگذاری نمیكنند. بلكه واژه اتاق را كه معنایی كلی و نوعی دارد، به كار میبرند و در صورت لزوم، متممی بر آن میافزایند كه فقط بر موضع و محل اتاق دلالت میكند. مثلا میگویند: «اتاق پایین»، «بالا اتاق» یا «اتاق بزرگ». این استفادههای گوناگون از فضاهای خانگی، به این صورت كه برحسب ضرورت، هر اتاقی را بتوان به كاربرد تازهای اختصاص داد، خانه را به یک فضای متنوع و انطباقپذیر تبدیل میکرد.
نبود تجهیزات خاص و اثاثیهای ثابت در اتاقها این امکان را فراهم میکرد که بهسرعت و بر اساس نیاز فضاها تغییر کنند. صبح یک اجاق خوراکپزی به یکی از اتاقها منتقل میشد و آن اتاق میشد آشپزخانه، موقع ناهار در همان اتاق سفره پهن میشد و اتاق به ناهارخوری تبدیل میشد. با جمعکردن سفره و تکیه بر رختخوابهای جمعشده و پیچیده در چادرشبها اتاق نشیمن شکل میگرفت و با پهنکردن رختخوابها اتاق خواب شکل میگرفت. خانههای ایرانی از نظر شکلبندی بیرونی ثابت است، اما از نظر تركیب درونی انعطافپذیری دارد، بنابراین با كاربردهای متعددی تطبیقپذیر است. در معماری امروز با غلبه اشیا بر سازمان فضایی خانه روبهرو هستیم. فضاهای تکعملکردی با چیدمان ثابت تکراری، خستهکننده و غیرقابلانعطاف هستند. یک تختخواب سنگین دومتری در یک اتاق تاریک قرار میگیرد و اتاقخوابی را شکل میدهد که حتی به درد خوابیدن نیز نمیخورد. مبلهای تزئینی غولپیکر با کندهکاریهای فراوان که معمولا راحت هم نیستند، یک پذیرایی را شکل میدهند، فضایی که با توجه به شیوه زندگی حاضر به ندرت از آن استفاده میشود. تابهحال از خود پرسیدهایم چند بار از این پذیرایی
استفاده کردهایم؟
از این خانههایی که خانه نیستند، نمیتوان انتظار داشت که در شرایط بحرانی نظیر قرنطینه بتوانند خودشان را با شرایط تطبیق دهند. قطعا زندگی در این ساختمانها بسیار سخت و خستهکننده خواهد بود. دیوارهایی که در ذهن استفادهکننده روزبهروز به هم نزدیکتر میشوند. یک لحظه خود را در خانههای قدیمی تصور کنیم. در این روزهای قرنطینه در ایوان خانه چای میخوریم و خود را با آبیاری درختان حیاط مشغول میکنیم. عصر هنگام آبی بر آجرهای کف حیاط میپاشیم و از بوی خوش خاک تازه نمخورده لذت میبریم. با توجه به تغییر شیوه زندگی در قرن بیستویکم و نیازهای جدید استفادهکنندگان از خانه، عملا امکان تکرار الگوهای معماری سنتی در دنیای جدید وجود ندارد اما این الگوها با کمی تغییر و تطبیق با جهان امروز میتوانند در معماری معاصر بازتولید شوند، ایدههایی نظیر احیای حیاطها بهعنوان فضای جمعی، فعالکردن پشتبامها بهعنوان فضای سبز، توجه بیشتر به فضاهای نیمهباز نظیر تراسهای بزرگ و ایوانها و در یک کلام آشتی دوباره با طبیعت.
خانه كجاست؟ آیا خانه تنها سرپناهی است كه ما را از گزند بادوباران در امان میدارد؟ همه ما به خانههایمان میرویم تا بتوانیم به شهر بازگردیم. در این رفتوآمد دائمی از شهر به خانه و از خانه به شهر، خانه نقش اساسی در ارتقای حضور آدمی در جامعه ایفا میكند.
همه تعاریف خانه در یک امر مشتركاند؛ «خانه» مكانی با معانی فراتر از یك سرپناه است و لایههای گوناگونی از مفاهیم و معانی را در خود جای میدهد. مرحوم پیرنیا معتقد بود که خانه جایی است كه ساكنان آن احساس ناراحتی نكنند و اندرون خانه باید تنوع زیادی داشته باشد تا خستگی احساس نشود. در این روزهای سخت کرونایی تعریف مور بهتر به دل مینشیند: خانه مركز جهان است برای ساكنانش و برای محلهاش شاخصترین بنا در تحكیم مكان. خانه در درجه اول مجموعهای از فعالیتهاست، نه یك سازه. شكل و سازمان آن بهشدت تحتتأثیر فرهنگی است كه به آن تعلق دارد و بهطور روزمره از آن تأثیر میگیرد و بر آن تأثیر میگذارد. اولین فضایی است كه آدمی احساس تعلق فضایی را در آن تجربه میكند.
مجموعه حواس پنجگانه به طور دائم سرتاسر آن را طی میكند و در مدت كوتاهی به آن خو میگیرد. اولین تجربههای بیواسطه با فضا در انزوا و جمع، در آن صورت میگیرد؛ خلوت باخود، با همسر و فرزندان، با دوست و دیگران همهوهمه در آن ممكن میشود.
اما چه شده است که در دوران کرونا، خانه که قرار بود امنترین جای جهان باشد، نتوانست نقش خود را بهخوبی در این بحران ایفا کند؟ افزایش اختلافات خانوادگی و خشونت علیه زنان و کودکان به دغدغه این روزهای مراکز حمایتی، بهزیستی و فعالان اجتماعی تبدیل شده است. این نوشتار کوتاه، بررسی جامعهشناسانه این معضل را به صاحبان نظر میسپارد و فقط سعی میکند از دریچه معماری به آن بپردازد.
یکی از ویژگیهای بارز معماری ایرانی، حضور همزمان سه گونه فضای باز، نیمهباز و بسته در خانه است. از کوچه به هشتی وارد میشدیم و بعد از گذشتن از حیاط خانه و از کنار حوض به ایوان قدم میگذاشتیم و آرام آرام وارد فضای اتاقها میشدیم و طیف متنوع فضاها را از قلمرو عمومی تا کاملا خصوصی تجربه میکردیم. گذراندن روز در اتاقها، شبهای بهار و تابستان در ایوانها و روزهای گرم در زیر سایه درختان حیاط همچون سفری به اقلیمهای مختلف بود. ورود به دوران مدرن این تنوع فضایی را از معماری گرفت و کمکم فضاهای باز و نیمهباز از معماری ما حذف شدند. حیاطها به پارکینگ ماشینها تبدیل شدند، ایوانها به بالکنهایی که هرگز قابل استفاده نیستند و خانهها به سلولهای مسکونی. در آپارتمان که باز میشود درست میافتیم وسط پذیرایی؛ دریغ از ذرهای سلسلهمراتب. ارتباط با فضای بیرون و طبیعت به طور کامل قطع شد؛ در واقع خانه تبدیل به خوابگاه شد.
در معماری ایرانی، از اتاقهای خانه به ندرت برای انجام كارهای خاص استفاده میشده است. اتاقها را با تعبیر نقشی (از قبیل آشپزخانه، اتاق ناهارخوری، اتاق خواب) نامگذاری نمیكنند. بلكه واژه اتاق را كه معنایی كلی و نوعی دارد، به كار میبرند و در صورت لزوم، متممی بر آن میافزایند كه فقط بر موضع و محل اتاق دلالت میكند. مثلا میگویند: «اتاق پایین»، «بالا اتاق» یا «اتاق بزرگ». این استفادههای گوناگون از فضاهای خانگی، به این صورت كه برحسب ضرورت، هر اتاقی را بتوان به كاربرد تازهای اختصاص داد، خانه را به یک فضای متنوع و انطباقپذیر تبدیل میکرد.
نبود تجهیزات خاص و اثاثیهای ثابت در اتاقها این امکان را فراهم میکرد که بهسرعت و بر اساس نیاز فضاها تغییر کنند. صبح یک اجاق خوراکپزی به یکی از اتاقها منتقل میشد و آن اتاق میشد آشپزخانه، موقع ناهار در همان اتاق سفره پهن میشد و اتاق به ناهارخوری تبدیل میشد. با جمعکردن سفره و تکیه بر رختخوابهای جمعشده و پیچیده در چادرشبها اتاق نشیمن شکل میگرفت و با پهنکردن رختخوابها اتاق خواب شکل میگرفت. خانههای ایرانی از نظر شکلبندی بیرونی ثابت است، اما از نظر تركیب درونی انعطافپذیری دارد، بنابراین با كاربردهای متعددی تطبیقپذیر است. در معماری امروز با غلبه اشیا بر سازمان فضایی خانه روبهرو هستیم. فضاهای تکعملکردی با چیدمان ثابت تکراری، خستهکننده و غیرقابلانعطاف هستند. یک تختخواب سنگین دومتری در یک اتاق تاریک قرار میگیرد و اتاقخوابی را شکل میدهد که حتی به درد خوابیدن نیز نمیخورد. مبلهای تزئینی غولپیکر با کندهکاریهای فراوان که معمولا راحت هم نیستند، یک پذیرایی را شکل میدهند، فضایی که با توجه به شیوه زندگی حاضر به ندرت از آن استفاده میشود. تابهحال از خود پرسیدهایم چند بار از این پذیرایی
استفاده کردهایم؟
از این خانههایی که خانه نیستند، نمیتوان انتظار داشت که در شرایط بحرانی نظیر قرنطینه بتوانند خودشان را با شرایط تطبیق دهند. قطعا زندگی در این ساختمانها بسیار سخت و خستهکننده خواهد بود. دیوارهایی که در ذهن استفادهکننده روزبهروز به هم نزدیکتر میشوند. یک لحظه خود را در خانههای قدیمی تصور کنیم. در این روزهای قرنطینه در ایوان خانه چای میخوریم و خود را با آبیاری درختان حیاط مشغول میکنیم. عصر هنگام آبی بر آجرهای کف حیاط میپاشیم و از بوی خوش خاک تازه نمخورده لذت میبریم. با توجه به تغییر شیوه زندگی در قرن بیستویکم و نیازهای جدید استفادهکنندگان از خانه، عملا امکان تکرار الگوهای معماری سنتی در دنیای جدید وجود ندارد اما این الگوها با کمی تغییر و تطبیق با جهان امروز میتوانند در معماری معاصر بازتولید شوند، ایدههایی نظیر احیای حیاطها بهعنوان فضای جمعی، فعالکردن پشتبامها بهعنوان فضای سبز، توجه بیشتر به فضاهای نیمهباز نظیر تراسهای بزرگ و ایوانها و در یک کلام آشتی دوباره با طبیعت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.