|

درس‌های آبخوان‌داری از هامون تا بوشهر

تخریب طرح تحقیقاتی با عبور لوله نفت

سیدآهنگ کوثر*

خبری را شنیدم دال بر آنکه برنامه عمران سازمان ملل متحد (UNDP) و جامعه اقتصاد اروپایی (EU) بر آن هستند که 10 میلیون یورو را به احیای تالاب هامون اختصاص دهند. هرچند چنین اقدامی برای کارشناسی که نانش در سیلاب است باید خوشایند باشد. ‌من را 37 سال به عقب برد و بر آن داشت به اجحافی که گروهی خدمتگزار ساده‌دل به آن تالاب و مردمی که از قبل آن زندگی «بخور و نمیر» شرافتمندانه‌‌ای داشتند روا کردند، بیندیشم.
سرشار و پرآب‌شدن تالاب هامون در سال‌هایی که آبخیز هیرمند در افغانستان از باران و برفی فراوان برخوردار بود، ساکنان زابل و برخی روستاها و عشایری را که در پایاب آن تالاب می‌زیستند، در معرض خطر قرار می‌داد. جوانان پرشور ما، شاید با مطالعه تاریخ سیستان و توجه به گفتاری منسوب به بیهقی: «شرایط آبادانی سیستان در سه بند بستن نهاده آمد: بستن بند آب، و بستن بند ریگ، و بستن بند مفسدان. هرگاه این سه بند اندر سیستان بسته باشد، اندر عالم هیچ شهر به نعمت و خوشی سیستان نباشد، و تا همی بستند چنین بود و چون بندند چنین باشد، و روزگاران را قوام باشد»، بر آن شدند که با بستن بندی زابل و مناطق سیل‌گیر آن را از آسیب این نعمت الهی در امان دارند. از آنجا که سیل‌بند برپاشده دوام نیاورد، چاره را در ایجاد آبراهه‌‌ای دیدند که آب افزون بر ظرفیت تالاب را به رود سر شیله و از آنجا به افغانستان بفرستند. آنچه ایشان نیندیشيده بودند، سستی بسیار خاکی است که آبراهه در آن ساخته شده بود. فرسایش پس‌رونده می‌توانست (و شاید هم رخ داده باشد) تا ژرف‌ترین بخش هامون رفته و آبی را در آن باقی نگذارد.
من در روز 19 بهمن 1361 برای بررسی امکان گسترش سیلاب به زابل رفتم. راهنمای خردمند و به گفته آن‌روز‌ي‌ها «متعهد» من، مهندس بهمن صائمی، با نگرانی بسیار برایم گفت و مرا به دیدن فاجعه‌‌ای در حال رخ‌دادن برد. نکته بسیار آموزنده آن بود که باد 120روزه سیستان آب دریاچه را تا نزدیک هشت کیلومتر به سوی جنوب و جنوب باختری رانده و مرتعی را به پهنای هشت کیلومتر و طول چندصد کیلومتر آبیاری کرده و برای دام منطقه علوفه تهیه می‌کند. افزون بر آن، هزاران گاو در تالاب چریده و ماهی‌های بسیاری از آن صید می‌شد. به پیشنهاد ایشان نزد آقای مظفری، فرماندار زابل و پس از آن خدمت حضرت حجت‌الاسلام بیانی، امام جمعه وقت زابل رسیده و ایشان را از برخی پیامدهای ناگوار تجاوز به دریاچه آگاه کردیم. حضرت امام جمعه با مهربانی و حوصله بسیار درددل ما را شنیده و قول دادند موضوع را پیگیری کنند. نکته جالب استدلال مجریان برای قانع‌کردن حضرت ایشان بود: ما با هلیکوپتر منطقه را بازدید کرده‌ایم! مراتب به صورت شفاهی در تاریخ 25 بهمن 1361 در مشهد به استحضار آقای دکتر زالی، وزیر وقت کشاورزی و متعاقبا از طریق گزارش کتبی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع به وزارت نامبرده اطلاع داده شد. آخر شب روز بعد نیز با آقایان میرمحمدی ریاست مؤسسه مزبور، اردکانی، ریاست کشاورزی استان سیستان و بلوچستان و آقای فاضل که سمت ایشان را فراموش کرده‌ام، در ارتباط با تالاب هامون نشستی برقرار شد و گزارشی تهیه کردیم. خوشبختانه مسئولان آن زمان پیگیر قضیه شده و آقای دکتر بهروز ملک‌پور و اینجانب را در تاریخ 24 اسفند 1361 به زاهدان فرستادند. در آن روز و روز بعد با گروهی از مسئولان، از جمله ریاست سازمان آب منطقه‌‌ای موضوع را مطرح کرده و خواستار برگرداندن آبراهه به وضع پیشین شدیم. کارمندی که از دبی ورودی دریاچه خبر داشت، با اجازه رئیس خود فاش کرد که گاهی اندازه جریان ورودی هزار مترمکعب بر ثانیه است که خروج آن از آبراهه تخلیه می‌توانست فاجعه‌‌برانگیز باشد. خوشبختانه تصمیم نهایی بر آن شد که حفر نهر تخلیه را موقتا متوقف کنند. از آنجا که آقای سجادی ریاست سازمان آب منطقه‌‌ای عازم تهران بودند و جلسه را پیش از نگارش صورت‌جلسه ترک کردند، آقای دکتر بهروز ملک‌پور صورت‌جلسه را در هواپیما به امضای ایشان رساندند.
از بازسازی راه خروجی دریاچه بی‌خبرم و فکر نمی‌کنم توانسته باشند آن را به وضع پیش از سال‌های پیروزی انقلاب در آورده باشند. به هیچ وجه منکر تجربه نیستم؛ به گفته استادی: «املاي ننوشته غلط ندارد» اما یادگیری از طریق آزمون و خطا، برای کارهایی بزرگ که پیامدهای ناگوارشان سال‌ها دامن‌گیر کشور است، پسندیده نیست. طنز تلخ قضیه اینجاست که در برخی برنامه‌ها به جای «آزمون و خطا»، «خطا و خطا» و... جایگزین روش پیشین می‌شود.
اینجانب بیش از نیم‌سده است که درباره سیلاب و نقشی که مهارکردن آن در تأمین آب، کاهش مرگ و زیان‌های سیل‌بردگی، حفظ خاک‌های آبخیزها و کشتزارها، تثبیت شن‌های روان، افزایش تولید دیم‌زارها دارد، پژوهش می‌کنم، اما با وجود تأیید سازمان‌های علمی داخلی و خارجی (نشان درجه 3 پژوهش، مدال مالکیت معنوی جهانی، جایزه خوارزمی، جایزه اسکان بشر، جایزه رودخانه‌های بزرگ ساخته دست بشر، یونسکو) و تأیید بالاترین مراجع ملی (رهبر معظم انقلاب در 17 اردیبهشت 1387، دانشگاه شیراز و شادروان آیت‌الله رفسنجانی که درباره آن اعلام کرد: «طرح ایستگاه تحقیقات پخش سیلاب و طرح آبخوان‌داری کوثر فسا، با توجه به موفقیت‌های خود می‌تواند به عنوان یک الگو در کشور مطرح شود»، 13 اردیبهشت 1375 گربایگان)، هنوز قدر آبخوان‌داری شناخته نشده و حرمت کارهای انجام‌شده را نگه نمی‌دارند.
شاید مهم‌ترین دلیل ایجاد حلبی‌آبادها کوچ روستاییان به حاشیه شهرها، کم‌شدن آب (خشکیدگی کاریزها و چاه‌ها) و عشایر (کمبود علوفه و کاهش سطح مراتع) آنها باشد. هدف والای آبخوان‌داری بازگرداندن روستاییان به خانه‌شان و عشایر به چراگاه‌هاست. هر زمینی در سطح پهناور ایران که در آنجا طرح آبخوان‌داری اجرا شده، توانسته است چندین خانوار را در روستاهای تحت تأثیر سیلاب مهارشده در محل نگه دارد. درد تازه این پیرمرد، تجاوز شرکت نفت به طرح آبخوان‌داری اهرم در استان بوشهر است. گذراندن لوله نفت از محل اجرای طرح مزبور که در سال 1374 با راهنمایی اینجانب و همت همکاران استان بوشهر اجرا و مراقبت شده و برنامه‌های تحقیقاتی درازمدت در آن اجرا می‌شود، نه تنها روستاهای متمتع از آن را محروم می‌کند، بلکه آنها را با خطرهای ناشی از سیل روبه‌رو می‌کند. این همه در حالی است که رهبر معظم انقلاب اندیشه اقتصاد بدون نفت در سال 1400 خورشیدی را در دهه 1380 مطرح فرموده و برنامه‌ریزی برای تحقق آن را خواستار شدند. کشاورزی و دامپروری بخشی مهم از اقتصاد منظور نظر را تشکیل می‌دهد. اکنون انتقال همان مایع که قرار بوده بر اقتصاد ما حکومت نکند، می‌خواهد نان گروهی را بریده و آنها را در معرض آسیب‌های سیل قرار دهد. آیا برنامه لوله‌کشی پیوست زیست‌محیطی را کسب کرده است؟ و اگر چنین باشد، چگونه به آن اجازه دست‌درازی به طرحی تحقیقاتی- اجرائی را داده‌اند؟ در همین راستا، قرار است که پهن‌کردن جاده بخشی از محل طرح گربایگان را که اعتبار بین‌المللی دارد ویران کند. دست‌کم بگذارید بخشی از خاک ما در اختیار محیط‌زیستی خوشایند بماند.
* سیدآهنگ کوثر از بزرگان علم مدیریت آبخوان‌های کشور و مشهور به پدر علم آبخوان‌داری است. طرح‌های پیشنهادی و اجرائی او برای محافظت از برخی دشت‌ها و زیست‌بوم‌های کشور و استفاده درست از سیلاب‌ها از جمله نمونه‌های مثال‌زدنی و آموختنی هستند که هم جوایز بین‌المللی گرفته‌اند و در داخل منشأ اثرات بسیاری بوده‌اند. حالا یکی از طرح‌های او که در استان بوشهر اجرا شده، قرار است با عبور لوله‌های نفت دستخوش آسیب و تخریب شود که این کار اثر این طرح تحقیقاتی و محافظتی برای مردم و محیط زیست منطقه را از بین خواهد برد. (توضیحات از «شرق»)

خبری را شنیدم دال بر آنکه برنامه عمران سازمان ملل متحد (UNDP) و جامعه اقتصاد اروپایی (EU) بر آن هستند که 10 میلیون یورو را به احیای تالاب هامون اختصاص دهند. هرچند چنین اقدامی برای کارشناسی که نانش در سیلاب است باید خوشایند باشد. ‌من را 37 سال به عقب برد و بر آن داشت به اجحافی که گروهی خدمتگزار ساده‌دل به آن تالاب و مردمی که از قبل آن زندگی «بخور و نمیر» شرافتمندانه‌‌ای داشتند روا کردند، بیندیشم.
سرشار و پرآب‌شدن تالاب هامون در سال‌هایی که آبخیز هیرمند در افغانستان از باران و برفی فراوان برخوردار بود، ساکنان زابل و برخی روستاها و عشایری را که در پایاب آن تالاب می‌زیستند، در معرض خطر قرار می‌داد. جوانان پرشور ما، شاید با مطالعه تاریخ سیستان و توجه به گفتاری منسوب به بیهقی: «شرایط آبادانی سیستان در سه بند بستن نهاده آمد: بستن بند آب، و بستن بند ریگ، و بستن بند مفسدان. هرگاه این سه بند اندر سیستان بسته باشد، اندر عالم هیچ شهر به نعمت و خوشی سیستان نباشد، و تا همی بستند چنین بود و چون بندند چنین باشد، و روزگاران را قوام باشد»، بر آن شدند که با بستن بندی زابل و مناطق سیل‌گیر آن را از آسیب این نعمت الهی در امان دارند. از آنجا که سیل‌بند برپاشده دوام نیاورد، چاره را در ایجاد آبراهه‌‌ای دیدند که آب افزون بر ظرفیت تالاب را به رود سر شیله و از آنجا به افغانستان بفرستند. آنچه ایشان نیندیشيده بودند، سستی بسیار خاکی است که آبراهه در آن ساخته شده بود. فرسایش پس‌رونده می‌توانست (و شاید هم رخ داده باشد) تا ژرف‌ترین بخش هامون رفته و آبی را در آن باقی نگذارد.
من در روز 19 بهمن 1361 برای بررسی امکان گسترش سیلاب به زابل رفتم. راهنمای خردمند و به گفته آن‌روز‌ي‌ها «متعهد» من، مهندس بهمن صائمی، با نگرانی بسیار برایم گفت و مرا به دیدن فاجعه‌‌ای در حال رخ‌دادن برد. نکته بسیار آموزنده آن بود که باد 120روزه سیستان آب دریاچه را تا نزدیک هشت کیلومتر به سوی جنوب و جنوب باختری رانده و مرتعی را به پهنای هشت کیلومتر و طول چندصد کیلومتر آبیاری کرده و برای دام منطقه علوفه تهیه می‌کند. افزون بر آن، هزاران گاو در تالاب چریده و ماهی‌های بسیاری از آن صید می‌شد. به پیشنهاد ایشان نزد آقای مظفری، فرماندار زابل و پس از آن خدمت حضرت حجت‌الاسلام بیانی، امام جمعه وقت زابل رسیده و ایشان را از برخی پیامدهای ناگوار تجاوز به دریاچه آگاه کردیم. حضرت امام جمعه با مهربانی و حوصله بسیار درددل ما را شنیده و قول دادند موضوع را پیگیری کنند. نکته جالب استدلال مجریان برای قانع‌کردن حضرت ایشان بود: ما با هلیکوپتر منطقه را بازدید کرده‌ایم! مراتب به صورت شفاهی در تاریخ 25 بهمن 1361 در مشهد به استحضار آقای دکتر زالی، وزیر وقت کشاورزی و متعاقبا از طریق گزارش کتبی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع به وزارت نامبرده اطلاع داده شد. آخر شب روز بعد نیز با آقایان میرمحمدی ریاست مؤسسه مزبور، اردکانی، ریاست کشاورزی استان سیستان و بلوچستان و آقای فاضل که سمت ایشان را فراموش کرده‌ام، در ارتباط با تالاب هامون نشستی برقرار شد و گزارشی تهیه کردیم. خوشبختانه مسئولان آن زمان پیگیر قضیه شده و آقای دکتر بهروز ملک‌پور و اینجانب را در تاریخ 24 اسفند 1361 به زاهدان فرستادند. در آن روز و روز بعد با گروهی از مسئولان، از جمله ریاست سازمان آب منطقه‌‌ای موضوع را مطرح کرده و خواستار برگرداندن آبراهه به وضع پیشین شدیم. کارمندی که از دبی ورودی دریاچه خبر داشت، با اجازه رئیس خود فاش کرد که گاهی اندازه جریان ورودی هزار مترمکعب بر ثانیه است که خروج آن از آبراهه تخلیه می‌توانست فاجعه‌‌برانگیز باشد. خوشبختانه تصمیم نهایی بر آن شد که حفر نهر تخلیه را موقتا متوقف کنند. از آنجا که آقای سجادی ریاست سازمان آب منطقه‌‌ای عازم تهران بودند و جلسه را پیش از نگارش صورت‌جلسه ترک کردند، آقای دکتر بهروز ملک‌پور صورت‌جلسه را در هواپیما به امضای ایشان رساندند.
از بازسازی راه خروجی دریاچه بی‌خبرم و فکر نمی‌کنم توانسته باشند آن را به وضع پیش از سال‌های پیروزی انقلاب در آورده باشند. به هیچ وجه منکر تجربه نیستم؛ به گفته استادی: «املاي ننوشته غلط ندارد» اما یادگیری از طریق آزمون و خطا، برای کارهایی بزرگ که پیامدهای ناگوارشان سال‌ها دامن‌گیر کشور است، پسندیده نیست. طنز تلخ قضیه اینجاست که در برخی برنامه‌ها به جای «آزمون و خطا»، «خطا و خطا» و... جایگزین روش پیشین می‌شود.
اینجانب بیش از نیم‌سده است که درباره سیلاب و نقشی که مهارکردن آن در تأمین آب، کاهش مرگ و زیان‌های سیل‌بردگی، حفظ خاک‌های آبخیزها و کشتزارها، تثبیت شن‌های روان، افزایش تولید دیم‌زارها دارد، پژوهش می‌کنم، اما با وجود تأیید سازمان‌های علمی داخلی و خارجی (نشان درجه 3 پژوهش، مدال مالکیت معنوی جهانی، جایزه خوارزمی، جایزه اسکان بشر، جایزه رودخانه‌های بزرگ ساخته دست بشر، یونسکو) و تأیید بالاترین مراجع ملی (رهبر معظم انقلاب در 17 اردیبهشت 1387، دانشگاه شیراز و شادروان آیت‌الله رفسنجانی که درباره آن اعلام کرد: «طرح ایستگاه تحقیقات پخش سیلاب و طرح آبخوان‌داری کوثر فسا، با توجه به موفقیت‌های خود می‌تواند به عنوان یک الگو در کشور مطرح شود»، 13 اردیبهشت 1375 گربایگان)، هنوز قدر آبخوان‌داری شناخته نشده و حرمت کارهای انجام‌شده را نگه نمی‌دارند.
شاید مهم‌ترین دلیل ایجاد حلبی‌آبادها کوچ روستاییان به حاشیه شهرها، کم‌شدن آب (خشکیدگی کاریزها و چاه‌ها) و عشایر (کمبود علوفه و کاهش سطح مراتع) آنها باشد. هدف والای آبخوان‌داری بازگرداندن روستاییان به خانه‌شان و عشایر به چراگاه‌هاست. هر زمینی در سطح پهناور ایران که در آنجا طرح آبخوان‌داری اجرا شده، توانسته است چندین خانوار را در روستاهای تحت تأثیر سیلاب مهارشده در محل نگه دارد. درد تازه این پیرمرد، تجاوز شرکت نفت به طرح آبخوان‌داری اهرم در استان بوشهر است. گذراندن لوله نفت از محل اجرای طرح مزبور که در سال 1374 با راهنمایی اینجانب و همت همکاران استان بوشهر اجرا و مراقبت شده و برنامه‌های تحقیقاتی درازمدت در آن اجرا می‌شود، نه تنها روستاهای متمتع از آن را محروم می‌کند، بلکه آنها را با خطرهای ناشی از سیل روبه‌رو می‌کند. این همه در حالی است که رهبر معظم انقلاب اندیشه اقتصاد بدون نفت در سال 1400 خورشیدی را در دهه 1380 مطرح فرموده و برنامه‌ریزی برای تحقق آن را خواستار شدند. کشاورزی و دامپروری بخشی مهم از اقتصاد منظور نظر را تشکیل می‌دهد. اکنون انتقال همان مایع که قرار بوده بر اقتصاد ما حکومت نکند، می‌خواهد نان گروهی را بریده و آنها را در معرض آسیب‌های سیل قرار دهد. آیا برنامه لوله‌کشی پیوست زیست‌محیطی را کسب کرده است؟ و اگر چنین باشد، چگونه به آن اجازه دست‌درازی به طرحی تحقیقاتی- اجرائی را داده‌اند؟ در همین راستا، قرار است که پهن‌کردن جاده بخشی از محل طرح گربایگان را که اعتبار بین‌المللی دارد ویران کند. دست‌کم بگذارید بخشی از خاک ما در اختیار محیط‌زیستی خوشایند بماند.
* سیدآهنگ کوثر از بزرگان علم مدیریت آبخوان‌های کشور و مشهور به پدر علم آبخوان‌داری است. طرح‌های پیشنهادی و اجرائی او برای محافظت از برخی دشت‌ها و زیست‌بوم‌های کشور و استفاده درست از سیلاب‌ها از جمله نمونه‌های مثال‌زدنی و آموختنی هستند که هم جوایز بین‌المللی گرفته‌اند و در داخل منشأ اثرات بسیاری بوده‌اند. حالا یکی از طرح‌های او که در استان بوشهر اجرا شده، قرار است با عبور لوله‌های نفت دستخوش آسیب و تخریب شود که این کار اثر این طرح تحقیقاتی و محافظتی برای مردم و محیط زیست منطقه را از بین خواهد برد. (توضیحات از «شرق»)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.