|

به روز ناتوانی‌ها عصای شعله‌، خس باشد (بیدل دهلوی)

آقایان، هم‌امروز روز مباداست!

مجید گیاه‌چی. منتقد

فرهنگ‌های کهن پیچیده و هزارلایه‌ و مملو از دوراندیشی‌ها و ظرایف و معانی هستند و البته قطعا این بدان معنا نیست که بی‌عیب‌ونقص‌اند و بی‌نیاز از مواجهه‌های انتقادی. در فرهنگ ایران، متأثر از سال‌ها جنگ، ظلم، هجوم، تجاوز، قهر و غضب متجاوزان که گاه با خشک‌سالی و قهر طبیعت هم توأمان شد، اصطلاح «روز مبادا»، شکل گرفته و معنی و مفهوم یافته است. بسیار دیده شده که تشخیص فرارسیدن «روز مبادا» به تأخیر و تعویق افتاده، تاجایی‌که گاه هرگز تشخیص داده نشده و چه بسیار زندگی‌ها و سرنوشت‌ها در اثر این عدم‌تشخیص، دگرگون شده‌اند که منشأ تحولاتی تاریخی هم بوده است. چه فراوان از ما و گذشتگان‌مان که در فقر و فاقه، سخت و دشوار زیسته‌اند، بی‌آنکه از اندوخته‌های خودشان یا آنچه ممکن بود به آنان داده شود، بهره‌مند شوند و آنچه می‌توانست زندگی و حال و آینده‌شان را بهبود بخشیده و حتی متحول کند، دست‌نخورده و گاه حتی بی‌حاصل، از دسترس دور مانده یا گذاشته و رفته‌اند و چه بسیار که اگر رسیدن آن روز را به‌درستی تشخیص داده بودند، سرنوشت‌های بسیار، مضمحل و دگرگون نشده بود و چه‌بسا تاریخ جریان دیگری می‌یافت.
با قدرت‌نمایی کرونا، بسیاری بر این باورند که تاریخ، جهان‌بینی آدمی و مناسبات قدرت، متحول می‌شود و این رویداد یک سرفصل تازه و دگرگون‌کننده در مناسبات قدرت و در نگاه و باور انسان، نسبت به خود، دیگری و هستی است که امیدواریم باشد و آغازی بشود برای پایان تبعیض‌ها برای فهم و دریافت آنکه انسان و نه‌تنها انسان، بلکه هستی و طبیعت را سرنوشت و تقدیری مشترک است و باید به‌جای زیاده‌خواهی‌ها و تبعیض‌ها، منشی عادلانه و منصفانه در پیش گرفت، منشی که در آن کرامت تمامی انسان‌ها و حقوق تمامی موجودات، محترم شمرده شود و به‌جای انباشت‌های بیهوده‌ و بی‌خردانه‌ای که عموما گاه حتی فرصت بهره‌گیری از آنها فراهم نمی‌آید و تنها فراوان دیگری و دیگران را از برخورداری، دور و محروم می‌‌کند، به رفاه و سلامت و عدالت و برخورداری و به «آزادی» همگان منجر شود که سعادت بشر بی‌تغییری عمده در وضعیت آن برای درصد بس کوچک و اندکِ بیش از نیاز برخوردار، امکان بالقوه تحقق دارد، هرچند اگر تاکنون هزاران سال تلاش مستمر و پرداخت هزینه‌های فراوان تا حتی برگذشتن از جان، برای تحقق آن توسط آزادگان و آزادی‌خواهان و عدالت‌جویان، به نتیجه و به بار ننشسته باشد. و اما اوضاع تئاتر و هنرمندانش که پیش از این هم در هراس درازمدت و تاریخی از اندیشه‌ورزی و تحول‌خواهی مدام و همیشگی تئاتر، بحرانی و وخیم بود و جامعه تئاتر حتی پیش از این از گروه‌های بسیار محروم اجتماعی محسوب می‌شد، به‌شدت بیشتری که هرگز قابل‌تصور نبود، به وخامت گراییده است. هرچند به‌شکلی بدیهی همه‌گیری کرونا در جهان، محدود به جامعه‌ بسیار کوچک تئاتر نیست و موجب تعطیلی بسیاری از فعالیت‌ها و مشاغل شده و بر میلیون‌ها و حتی میلیاردها انسان لطمه و آسیبی جدی وارد کرده است.
از سوی دیگر با گستردگی بحران، تمامی دولت‌ها، حتی دولت‌های پیشرفته و برخوردار را هم سردرگم، پریشان و درگیر مشکلات فراوان کرده است و در چنین موقعیتی، شرایط دولت ایران که به‌دلایلی با تنگناهایی پیچیده‌تر هم روبه‌رو است، قابل‌حدس است: تحریم‌ شدید بین‌المللی و فقدان منابع که منجر به بحرانی اقتصادی و گستردگی بیشتر فقر و بی‌کاری شده است. عدم ‌تمرکز در اعمال قدرت اقتصادی و تعدد مراکز تصمیم‌گیری، مشکل میزان مقبولیت و اعتماد، به‌‌ویژه با توجه به تمرکز کامل و به‌کارگیری تمام توان جناح‌ مقابل سیاسی، برای تشدید آن، که البته خود همان جناح نیز با شدت بیشتری با این نقص مواجه است و... در کنار وسعت و گستردگی گروه‌های نیازمند حمایت، بخشی از مشکلات دولت است که به ‌نظر می‌رسد تعجیل غیرمتعارف در عادی‌سازی وضعیت، با وجود تمام خطرات احتمالی و جدی آن، نتیجه ناگزیر همین دست مشکلات چاره‌ناپذیر باشد‌.
چنین وضعیت بغرنجی را نبود آمار و اطلاعات درست و کافی و نبود نهادها و تشکل‌های مردمی که در چنین شرایطی که هر دولتی هرچند قدرتمند هم مستأصل می‌ماند، می‌توانند یاری‌گری جدی باشند، پیچیده‌تر کرده است.
کاش در تمام این سال‌ها، حالا جدا از موضوع احزاب و فعالیت‌های سیاسی، حداقل با تشکل‌ها و نهادهای مردمی برخوردی نشده بود یا امید که از این پس چنین نشود، چراکه آنها هستند که می‌توانند هم حقوق و توقعات اشخاص و گروه‌های مرتبط و ذی‌نفع را خاطرنشان کنند و در چارچوب‌های مدنی و متمدنانه، پیگیر توجه به توقعات منطقی موجود باشند و هم از طریق کمک به جمع‌آوری و جمع‌بندی اطلاعات اعضا و فعالیت‌های تخصصی و توزیع عادلانه‌ و هدفمند منابع، به دولت در تصمیم‌گیری معقول، مناسب‌ و مقرون به عدالت، یاری برسانند.
و ای کاش دولت از همین امروز به غفلت طولانی‌‌مدت خود نسبت به بدیهی‌ترین توقعات موجود جامعه تئاتر از آن که در وهله‌ اول جمع‌آوری و ارائه آمار و اطلاعات به‌روزشونده تئاتر کشور است، پایان دهد و مبنا و بنیانی برای هر تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی منطقی و علمی فراهم آورد.
تا این لحظه خانه تئاتر به‌عنوان جدی‌ترین نهاد صنفی هنرمندان تئاتر، تحرکاتی داشته و هرچند نتوانسته در ارائه آمار و اطلاعات لازم که در اتخاذ هر تصمیمی بسیار حائز اهمیت است، کمکی بکند؛ اما حداقل وجود و توقعات جامعه تئاتر ایران را یادآور شده است که شامل سه خواست نسبتا بدیهی و احتمالا عمومی و مشترک در تمامی دیگر اصناف یعنی: برخورداری از حقوق ایام بی‌کاری، جبرانِ تا جای ممکن ضرر و زیان‌ تمامی فعالیت‌های تئاتری و پرداخت یا ‌دریافت‌نشدن حق بیمه هنرمندان تئاتر تا پایان بحران است. خواست‌هایی که مورد تأیید و حمایت خانه سینما هم قرار گرفته و این خانه نیز خواهان توجهی مشابه شده است.
دولت هم هرچند شاید اندکی با تأخیر و دیر، اما واکنش‌ مثبتی نشان داده است، از جمله رئیس‌جمهور درخواست خانه تئاتر را با نظر مساعد، به وزارت ارشاد ارجاع داده و وعده‌هایی درباره برخی حمایت‌ها یا معافیت از پرداخت موقت حق ‌بیمه داده شده است.
پیچیده‌ترین موضوع که برخورداری از بیمه بی‌کاری و شاید حتی مهم‌تر از آن اساسا به‌رسمیت‌شناختن فعالیت‌های تئاتری به‌عنوان شغل است، همچنان بلاتکلیف و معلق باقی مانده و به ‌نظر می‌رسد با دشواری‌های فراوان روبه‌رو است.
موضوعی که یک خواست درازمدت و بنیادین جامعه تئاتر و البته جامعه هنرمندان کشور محسوب می‌شود که مداوم هم از سوی دولت‌ها مورد انکار یا بی‌توجهی قرار گرفته و هم به‌دلیل ‌شکل‌نگرفتن تشکیلات قدرتمند صنفی، از مشاوره‌ها و ارائه ‌طریق‌های تخصصی ذی‌نفعان، محروم و دور مانده که به‌نتیجه‌رسیدن آن ‌را دشوار کرده و در هاله‌ای از ابهام نگه داشته است. هرچند امیدواریم این بحران، برای به نتیجه نزدیک‌شدن یا رسیدن این خواست درازمدت، عدویی سبب خیر باشد. بی‌تردید ‌کتمان‌شدنی نیست که آنچه می‌تواند بر میزان امیدواری به حصول مناسب‌ترین نتایج ممکن در هر بحران و در ارتباط با هر صنف و گروهی بیفزاید، تعامل دولت با نهادهای صنفی و مدنی و هم‌زمان کمک به تقویت و توانمندسازی آنان از سوی دولت و البته افزایش مشروعیت و اعتبار و قدرت آنان از طریق توجه و فعالیت گسترده‌تر ذی‌نفعان و در اینجا هنرمندان و جامعه تئاتر ایران است.
بحران کرونا بیش از پیش ضرورت وجود، تقویت و گسترش نهادهای مدنی و صنفی را به دولت و به خود ذی‌نفعان یادآور و متذکر می‌شود که به هیچ روش و طریق دیگری قابل جایگزینی و جانشینی نیست.
و اما در پایان تذکر و توجه‌دادن به مطلبی دیگر هم مهم و گریزناپذیر به‌ نظر می‌رسد. برای به ‌سلامت یا حداقل با کمترین میزان لطمات و صدمات ممکن گذشتن از این بحران، راهی جز به‌کارگیری تمام توان و بضاعت موجود در کشور وجود ندارد و به ‌نظر نمی‌رسد.
فقط با اتکا به منابع و بخش‌های اقتصادی در اختیار دولت، به‌سلامت‌گذشتن از گرداب سخت این بحران، بسیار دشوار و حتی بعید به ‌نظر می‌رسد؛ بنابراین و لاجرم به ‌نظر می‌رسد چاره‌ای باقی نمی‌ماند که تمام توان و امکان موجود در کشور و از جمله آن بخش از منابع و اقتصاد که در اختیار دولت نیست هم تحت مدیریتی واحد و برخوردار از قدرت اتخاذ تصمیم، کاملا قابل‌محاسبه و به‌کارگیری باشد که بی‌شک هم‌امروز، روز مباداست.
فرهنگ‌های کهن پیچیده و هزارلایه‌ و مملو از دوراندیشی‌ها و ظرایف و معانی هستند و البته قطعا این بدان معنا نیست که بی‌عیب‌ونقص‌اند و بی‌نیاز از مواجهه‌های انتقادی. در فرهنگ ایران، متأثر از سال‌ها جنگ، ظلم، هجوم، تجاوز، قهر و غضب متجاوزان که گاه با خشک‌سالی و قهر طبیعت هم توأمان شد، اصطلاح «روز مبادا»، شکل گرفته و معنی و مفهوم یافته است. بسیار دیده شده که تشخیص فرارسیدن «روز مبادا» به تأخیر و تعویق افتاده، تاجایی‌که گاه هرگز تشخیص داده نشده و چه بسیار زندگی‌ها و سرنوشت‌ها در اثر این عدم‌تشخیص، دگرگون شده‌اند که منشأ تحولاتی تاریخی هم بوده است. چه فراوان از ما و گذشتگان‌مان که در فقر و فاقه، سخت و دشوار زیسته‌اند، بی‌آنکه از اندوخته‌های خودشان یا آنچه ممکن بود به آنان داده شود، بهره‌مند شوند و آنچه می‌توانست زندگی و حال و آینده‌شان را بهبود بخشیده و حتی متحول کند، دست‌نخورده و گاه حتی بی‌حاصل، از دسترس دور مانده یا گذاشته و رفته‌اند و چه بسیار که اگر رسیدن آن روز را به‌درستی تشخیص داده بودند، سرنوشت‌های بسیار، مضمحل و دگرگون نشده بود و چه‌بسا تاریخ جریان دیگری می‌یافت.
با قدرت‌نمایی کرونا، بسیاری بر این باورند که تاریخ، جهان‌بینی آدمی و مناسبات قدرت، متحول می‌شود و این رویداد یک سرفصل تازه و دگرگون‌کننده در مناسبات قدرت و در نگاه و باور انسان، نسبت به خود، دیگری و هستی است که امیدواریم باشد و آغازی بشود برای پایان تبعیض‌ها برای فهم و دریافت آنکه انسان و نه‌تنها انسان، بلکه هستی و طبیعت را سرنوشت و تقدیری مشترک است و باید به‌جای زیاده‌خواهی‌ها و تبعیض‌ها، منشی عادلانه و منصفانه در پیش گرفت، منشی که در آن کرامت تمامی انسان‌ها و حقوق تمامی موجودات، محترم شمرده شود و به‌جای انباشت‌های بیهوده‌ و بی‌خردانه‌ای که عموما گاه حتی فرصت بهره‌گیری از آنها فراهم نمی‌آید و تنها فراوان دیگری و دیگران را از برخورداری، دور و محروم می‌‌کند، به رفاه و سلامت و عدالت و برخورداری و به «آزادی» همگان منجر شود که سعادت بشر بی‌تغییری عمده در وضعیت آن برای درصد بس کوچک و اندکِ بیش از نیاز برخوردار، امکان بالقوه تحقق دارد، هرچند اگر تاکنون هزاران سال تلاش مستمر و پرداخت هزینه‌های فراوان تا حتی برگذشتن از جان، برای تحقق آن توسط آزادگان و آزادی‌خواهان و عدالت‌جویان، به نتیجه و به بار ننشسته باشد. و اما اوضاع تئاتر و هنرمندانش که پیش از این هم در هراس درازمدت و تاریخی از اندیشه‌ورزی و تحول‌خواهی مدام و همیشگی تئاتر، بحرانی و وخیم بود و جامعه تئاتر حتی پیش از این از گروه‌های بسیار محروم اجتماعی محسوب می‌شد، به‌شدت بیشتری که هرگز قابل‌تصور نبود، به وخامت گراییده است. هرچند به‌شکلی بدیهی همه‌گیری کرونا در جهان، محدود به جامعه‌ بسیار کوچک تئاتر نیست و موجب تعطیلی بسیاری از فعالیت‌ها و مشاغل شده و بر میلیون‌ها و حتی میلیاردها انسان لطمه و آسیبی جدی وارد کرده است.
از سوی دیگر با گستردگی بحران، تمامی دولت‌ها، حتی دولت‌های پیشرفته و برخوردار را هم سردرگم، پریشان و درگیر مشکلات فراوان کرده است و در چنین موقعیتی، شرایط دولت ایران که به‌دلایلی با تنگناهایی پیچیده‌تر هم روبه‌رو است، قابل‌حدس است: تحریم‌ شدید بین‌المللی و فقدان منابع که منجر به بحرانی اقتصادی و گستردگی بیشتر فقر و بی‌کاری شده است. عدم ‌تمرکز در اعمال قدرت اقتصادی و تعدد مراکز تصمیم‌گیری، مشکل میزان مقبولیت و اعتماد، به‌‌ویژه با توجه به تمرکز کامل و به‌کارگیری تمام توان جناح‌ مقابل سیاسی، برای تشدید آن، که البته خود همان جناح نیز با شدت بیشتری با این نقص مواجه است و... در کنار وسعت و گستردگی گروه‌های نیازمند حمایت، بخشی از مشکلات دولت است که به ‌نظر می‌رسد تعجیل غیرمتعارف در عادی‌سازی وضعیت، با وجود تمام خطرات احتمالی و جدی آن، نتیجه ناگزیر همین دست مشکلات چاره‌ناپذیر باشد‌.
چنین وضعیت بغرنجی را نبود آمار و اطلاعات درست و کافی و نبود نهادها و تشکل‌های مردمی که در چنین شرایطی که هر دولتی هرچند قدرتمند هم مستأصل می‌ماند، می‌توانند یاری‌گری جدی باشند، پیچیده‌تر کرده است.
کاش در تمام این سال‌ها، حالا جدا از موضوع احزاب و فعالیت‌های سیاسی، حداقل با تشکل‌ها و نهادهای مردمی برخوردی نشده بود یا امید که از این پس چنین نشود، چراکه آنها هستند که می‌توانند هم حقوق و توقعات اشخاص و گروه‌های مرتبط و ذی‌نفع را خاطرنشان کنند و در چارچوب‌های مدنی و متمدنانه، پیگیر توجه به توقعات منطقی موجود باشند و هم از طریق کمک به جمع‌آوری و جمع‌بندی اطلاعات اعضا و فعالیت‌های تخصصی و توزیع عادلانه‌ و هدفمند منابع، به دولت در تصمیم‌گیری معقول، مناسب‌ و مقرون به عدالت، یاری برسانند.
و ای کاش دولت از همین امروز به غفلت طولانی‌‌مدت خود نسبت به بدیهی‌ترین توقعات موجود جامعه تئاتر از آن که در وهله‌ اول جمع‌آوری و ارائه آمار و اطلاعات به‌روزشونده تئاتر کشور است، پایان دهد و مبنا و بنیانی برای هر تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی منطقی و علمی فراهم آورد.
تا این لحظه خانه تئاتر به‌عنوان جدی‌ترین نهاد صنفی هنرمندان تئاتر، تحرکاتی داشته و هرچند نتوانسته در ارائه آمار و اطلاعات لازم که در اتخاذ هر تصمیمی بسیار حائز اهمیت است، کمکی بکند؛ اما حداقل وجود و توقعات جامعه تئاتر ایران را یادآور شده است که شامل سه خواست نسبتا بدیهی و احتمالا عمومی و مشترک در تمامی دیگر اصناف یعنی: برخورداری از حقوق ایام بی‌کاری، جبرانِ تا جای ممکن ضرر و زیان‌ تمامی فعالیت‌های تئاتری و پرداخت یا ‌دریافت‌نشدن حق بیمه هنرمندان تئاتر تا پایان بحران است. خواست‌هایی که مورد تأیید و حمایت خانه سینما هم قرار گرفته و این خانه نیز خواهان توجهی مشابه شده است.
دولت هم هرچند شاید اندکی با تأخیر و دیر، اما واکنش‌ مثبتی نشان داده است، از جمله رئیس‌جمهور درخواست خانه تئاتر را با نظر مساعد، به وزارت ارشاد ارجاع داده و وعده‌هایی درباره برخی حمایت‌ها یا معافیت از پرداخت موقت حق ‌بیمه داده شده است.
پیچیده‌ترین موضوع که برخورداری از بیمه بی‌کاری و شاید حتی مهم‌تر از آن اساسا به‌رسمیت‌شناختن فعالیت‌های تئاتری به‌عنوان شغل است، همچنان بلاتکلیف و معلق باقی مانده و به ‌نظر می‌رسد با دشواری‌های فراوان روبه‌رو است.
موضوعی که یک خواست درازمدت و بنیادین جامعه تئاتر و البته جامعه هنرمندان کشور محسوب می‌شود که مداوم هم از سوی دولت‌ها مورد انکار یا بی‌توجهی قرار گرفته و هم به‌دلیل ‌شکل‌نگرفتن تشکیلات قدرتمند صنفی، از مشاوره‌ها و ارائه ‌طریق‌های تخصصی ذی‌نفعان، محروم و دور مانده که به‌نتیجه‌رسیدن آن ‌را دشوار کرده و در هاله‌ای از ابهام نگه داشته است. هرچند امیدواریم این بحران، برای به نتیجه نزدیک‌شدن یا رسیدن این خواست درازمدت، عدویی سبب خیر باشد. بی‌تردید ‌کتمان‌شدنی نیست که آنچه می‌تواند بر میزان امیدواری به حصول مناسب‌ترین نتایج ممکن در هر بحران و در ارتباط با هر صنف و گروهی بیفزاید، تعامل دولت با نهادهای صنفی و مدنی و هم‌زمان کمک به تقویت و توانمندسازی آنان از سوی دولت و البته افزایش مشروعیت و اعتبار و قدرت آنان از طریق توجه و فعالیت گسترده‌تر ذی‌نفعان و در اینجا هنرمندان و جامعه تئاتر ایران است.
بحران کرونا بیش از پیش ضرورت وجود، تقویت و گسترش نهادهای مدنی و صنفی را به دولت و به خود ذی‌نفعان یادآور و متذکر می‌شود که به هیچ روش و طریق دیگری قابل جایگزینی و جانشینی نیست.
و اما در پایان تذکر و توجه‌دادن به مطلبی دیگر هم مهم و گریزناپذیر به‌ نظر می‌رسد. برای به ‌سلامت یا حداقل با کمترین میزان لطمات و صدمات ممکن گذشتن از این بحران، راهی جز به‌کارگیری تمام توان و بضاعت موجود در کشور وجود ندارد و به ‌نظر نمی‌رسد.
فقط با اتکا به منابع و بخش‌های اقتصادی در اختیار دولت، به‌سلامت‌گذشتن از گرداب سخت این بحران، بسیار دشوار و حتی بعید به ‌نظر می‌رسد؛ بنابراین و لاجرم به ‌نظر می‌رسد چاره‌ای باقی نمی‌ماند که تمام توان و امکان موجود در کشور و از جمله آن بخش از منابع و اقتصاد که در اختیار دولت نیست هم تحت مدیریتی واحد و برخوردار از قدرت اتخاذ تصمیم، کاملا قابل‌محاسبه و به‌کارگیری باشد که بی‌شک هم‌امروز، روز مباداست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.