|

فرصت خلوت‌اندیشی در دوران حبس بهداشتی

عبدالرحمن نجل‌رحیم مغزپژوه

شکی نیست که انسان موجودي اجتماعی است. بنابراین مجازاتی سخت‌تر از این نخواهد بود که فردی را از جمع خود جدا و او را به طور ناگهانی، ناخواسته و غیرمنتظره از معاشرت‌های خوگرفته محروم کنند و به زندان انفرادی بیندازند. شکی نیست برای چنین کسی آسان نخواهد بود که بر ترس‌ها، اضطراب‌ها و سراسیمگی حاصل از تنهایی ناخواسته و غافلگیرانه فائق آید. بدیهی است هر‌چه دوران این حبس انفرادی طولانی‌تر باشد، اثرات ناخوشایندتری از نظر کارکرد مغزى ايجاد می‌شود. چنین افرادی ممکن است به انواع توهمات و هذیان‌ها و اختلال در هوشیاری، قضاوت، تصميم‌گیری، اراده و اختیار مبتلا شوند. گزارش‌های علمی معتبر در این خصوص کم نداریم و بسیاری از دربندان عقیدتی- سیاسی نیز گزارش‌هايي هولناک را در این‌باره روایت کرده‌اند. اما این تنها زندان نیست که کارکرد مغز آدم‌ها را دچار اختلال می‌کند، بلکه زندگی در اجتماعات ناعادلانه و نابرابر، اغلب خالی از عطوفت لازم در جهان سرمايه‌داری امروز نیز باعث احساس تنهایی مزمن و مسری در مغز بیش از یک‌چهارم افراد به طور مزمن می‌شود. جان کاچیوپو، مغزپژوه اجتماعی آمریکایی، پس از مدت‌ها پژوهش به این نتيجه رسید که آثار زیان‌بار احساس تنهایی مزمن در جوامع امروز، آن‌چنان در مغز عميق است که می‌تواند بر دستگاه ایمنی انسان نیز تأثیراتی مخرب به‌جا بگذارد و مرگ‌ومیر را بالا ببرد. می‌دانيم تشکیلات هیجانی- عاطفی، در عمق مغز ما جا دارد و اختلال در فعاليت آن می‌تواند تشکیلات ایمنی بدن ما را هم دچار نابسامانی جبران‌ناپذیری کند. اگر به اخبار این روزهای همه‌گیری ویروس کرونا توجه کنید، متوجه می‌شوید بیشترین آمار مرگ‌ومیر در میان افراد مسنی است که در تنهایی مزمن و اغلب در خانه سالمندان زندگی می‌کنند. البته این احساس تنهایی مزمن آسیب‌رسان، با انواع تنهایی موقتی و خلوت یا عزلت‌گزینی‌های انتخابی فرقی عمده‌ دارد. هنگام خلوت‌گزینی‌های انتخابی، مغز مهیای انزوا برای انجام کاری خاص است که قیل‌وقال معمول زندگی در میان جمع، می‌تواند مانع آن کار مهم باشد. آنتوني استور، روان‌پزشک معروف انگلیسی، کتابی به نام خلوت‌گزینی (solitude) دارد که در سال ۱۹۸۸ منتشر شده است. در این كتاب، استور ابتدا به اهمیت ارتباطات انسانی در زندگی معمول می‌پردازد. سپس ظرفیت بشر برای تحمل تنهایی را به بحث می‌گذارد. به انواع عزلت‌گزینی‌های اختیاری و اجباری می‌پردازد و در این میان بر دامن زده‌شدن به قدرت خیال و اندیشه هنگام خلوت‌گزینی اختیاری تأکید می‌کند. اندیشه‌ورزانی را مثال می‌زند که به خلوت‌گزینی شهره بودند، همچون دکارت، نیوتون، لاک، پاسکال، اسپینوزا، کانت، لایبنیتز، شوپنهاور، نیچه، کیرکه گارد و ویتگنشتاین. حال در زمانه‌ای که همه‌گیری ویروس کرونا انواع قرنطینه‌ها و حبس‌های بهداشتی را بر جوامع بشری بر سرتاسر دنیا تحمیل کرده است، با وجود همه نابسامانی‌ها، مصائب و فجایع به‌جاگذارنده، اغلب برای اقشار آسیب‌پذیر و فرودست جوامع، شاید شرایطی هم برای خلوت‌گزینی متفکران امروزی مهیا شده باشد. کاترین مالابو در جدیدترین نوشته خود، قرنطینه در قرنطینه، به اهمیت خلوت‌گزینی در انزوای این دوران برای پیوستن معنادارتر و ریشه‌دارتر به دیگری (جمع)، تأکید دارد. در این نوشته مالابو اصرار دارد به ما بفهماند که خلوت‌گزینی در دوران قرنطینه برای انزواجویی و تسلیم‌شدن به فردیت‌گرایی لیبرالی از نظر سیاسی نیست، بلکه نوعی نزدیک‌شدن به دنیای تمامی آنهایی است که به نحوی در قرنطینه بهداشتی در انزوا به‌سر می‌برند. اگر با پیشینه تفکر فلسفی مالابو آشنا باشیم، درمی‌یابیم كه اشاره او به این خلوت‌گزینی ناشی از توجه او به جریان عاطفی ناآگاهانه در تشکیلات عمیق مغزی است که در پیوند با بدن در جریان تأمین پایداری حیات فردی شکل می‌گیرد. این تشکیلات دور از ذهن آگاه، در ضمن مقدمات شکل‌گیری خویشتن آگاه و عاملیت ذهنی را در مغز ما مهیا می‌کند و از طرف دیگر بدن انسان را از نظر عاطفی پذیرای دیگری می‌کند تا اجتماعی و سیاسی شود. این نوع نزدیکی به خویشتن بیولوژیکی را مالابو از مغزپژوهانی همچون داماسیو آموخته است. البته این وضوح را در نوشته کوتاه اخیر او نمی‌توان دید، لیکن در کتاب خویشتن و زندگی هیجانی (۲۰۱۳) او که به اتفاق آدریان جانستون نوشته است، به‌روشنی می‌توان پیگیری کرد. در این کتاب، کاترین مالابو با مغزپژوهانی همچون داماسیو، لیدو و ساکس همراه می‌شود و با روان‌کاوان و فیلسوفانی مانند فروید، لاکان، ژیژک، دلوز و دریدا از در مخالفت وارد می‌شود و آنها را مورد نقد قرار می‌دهد زیرا از نظر مالابو، این اندیشمندان، ناآگاه عاطفی در انسان را در بیرون از ماده مغزی می‌بینند و آن را غیرقابل انهدام و تخريب می‌دانند. در حالی که نورولوژی امروز امکان اتفاقات ناگوار و مخربی را در مغز انسان شرح می‌دهد که حیات خالی از عطوفت را ممکن می‌کند. از نظر مالابو، این به‌صدادرآمدن زنگ خطری اساسی برای انسان دارای مغز با امکانات عاملیت سیاسی است. مالابو، به طور ضمنی، امکان دست‌کاری آسیب زنانه از طريق شرایط و امكانات مداخله‌جویانه در دستگاه عاطفی مغز از سوی تشکیلات سودمحور در جوامع سرمايه‌داری را منتفی نمی‌داند و می‌خواهد به طریقی به اندیشمندان دیگر هشدار دهد غفلت از فاکت‌های نوروبیولوژیک می‌تواند خساراتی جبران‌ناپذیر را بر جامعه بشری تحمیل کند زیرا اگر عاملیت و سوژکتیویتی مغز ما از پشتوانه عاطفی فرایند ناآگاه مغز ما برخوردار نباشد، ما با جهان انسانی بیماری روبه‌رو خواهیم بود. مالابو می‌خواهد ما را متوجه خطری کند که از دید متفکران گریزان از زیست‌شناسی مغز، مخفی مانده است. به همین دلیل او در نوشته اخیر خود هم در انزوای خلوت‌گزینانه خود با عطوفت پنهان در ناآگاه مغز خود به دنبال دیگری در تله انزوای اسیرمانده در سرتاسر جهان است. مالابو برای بازگویی موضع فلسفی، اجتماعی و سیاسی خود لازم می‌بیند به یافته‌های جدید مغز‌پژوهی اهمیت دهد و آنها را برجسته کند. حال با توجهی اندک به اخبار در حول پیرامون بحران اخیر و با وجود این همه وسایل ارتباط جمعی گسترده جهانی، شاهد ازهم‌گسیختگی ارتباطات عاطفی انسان‌ها در پشت مرزها و خط‌کشی‌های آشکار و نهان هستیم، آیا اکنون نباید نگران آن دیگری باشیم که در انزوای خود در انتظار مرگی سیاه و ناخواسته، نفس به شماره دارد؟ کو آن دست بلند همیاری و کمک!؟ آیا شما می‌بینید؟
شکی نیست که انسان موجودي اجتماعی است. بنابراین مجازاتی سخت‌تر از این نخواهد بود که فردی را از جمع خود جدا و او را به طور ناگهانی، ناخواسته و غیرمنتظره از معاشرت‌های خوگرفته محروم کنند و به زندان انفرادی بیندازند. شکی نیست برای چنین کسی آسان نخواهد بود که بر ترس‌ها، اضطراب‌ها و سراسیمگی حاصل از تنهایی ناخواسته و غافلگیرانه فائق آید. بدیهی است هر‌چه دوران این حبس انفرادی طولانی‌تر باشد، اثرات ناخوشایندتری از نظر کارکرد مغزى ايجاد می‌شود. چنین افرادی ممکن است به انواع توهمات و هذیان‌ها و اختلال در هوشیاری، قضاوت، تصميم‌گیری، اراده و اختیار مبتلا شوند. گزارش‌های علمی معتبر در این خصوص کم نداریم و بسیاری از دربندان عقیدتی- سیاسی نیز گزارش‌هايي هولناک را در این‌باره روایت کرده‌اند. اما این تنها زندان نیست که کارکرد مغز آدم‌ها را دچار اختلال می‌کند، بلکه زندگی در اجتماعات ناعادلانه و نابرابر، اغلب خالی از عطوفت لازم در جهان سرمايه‌داری امروز نیز باعث احساس تنهایی مزمن و مسری در مغز بیش از یک‌چهارم افراد به طور مزمن می‌شود. جان کاچیوپو، مغزپژوه اجتماعی آمریکایی، پس از مدت‌ها پژوهش به این نتيجه رسید که آثار زیان‌بار احساس تنهایی مزمن در جوامع امروز، آن‌چنان در مغز عميق است که می‌تواند بر دستگاه ایمنی انسان نیز تأثیراتی مخرب به‌جا بگذارد و مرگ‌ومیر را بالا ببرد. می‌دانيم تشکیلات هیجانی- عاطفی، در عمق مغز ما جا دارد و اختلال در فعاليت آن می‌تواند تشکیلات ایمنی بدن ما را هم دچار نابسامانی جبران‌ناپذیری کند. اگر به اخبار این روزهای همه‌گیری ویروس کرونا توجه کنید، متوجه می‌شوید بیشترین آمار مرگ‌ومیر در میان افراد مسنی است که در تنهایی مزمن و اغلب در خانه سالمندان زندگی می‌کنند. البته این احساس تنهایی مزمن آسیب‌رسان، با انواع تنهایی موقتی و خلوت یا عزلت‌گزینی‌های انتخابی فرقی عمده‌ دارد. هنگام خلوت‌گزینی‌های انتخابی، مغز مهیای انزوا برای انجام کاری خاص است که قیل‌وقال معمول زندگی در میان جمع، می‌تواند مانع آن کار مهم باشد. آنتوني استور، روان‌پزشک معروف انگلیسی، کتابی به نام خلوت‌گزینی (solitude) دارد که در سال ۱۹۸۸ منتشر شده است. در این كتاب، استور ابتدا به اهمیت ارتباطات انسانی در زندگی معمول می‌پردازد. سپس ظرفیت بشر برای تحمل تنهایی را به بحث می‌گذارد. به انواع عزلت‌گزینی‌های اختیاری و اجباری می‌پردازد و در این میان بر دامن زده‌شدن به قدرت خیال و اندیشه هنگام خلوت‌گزینی اختیاری تأکید می‌کند. اندیشه‌ورزانی را مثال می‌زند که به خلوت‌گزینی شهره بودند، همچون دکارت، نیوتون، لاک، پاسکال، اسپینوزا، کانت، لایبنیتز، شوپنهاور، نیچه، کیرکه گارد و ویتگنشتاین. حال در زمانه‌ای که همه‌گیری ویروس کرونا انواع قرنطینه‌ها و حبس‌های بهداشتی را بر جوامع بشری بر سرتاسر دنیا تحمیل کرده است، با وجود همه نابسامانی‌ها، مصائب و فجایع به‌جاگذارنده، اغلب برای اقشار آسیب‌پذیر و فرودست جوامع، شاید شرایطی هم برای خلوت‌گزینی متفکران امروزی مهیا شده باشد. کاترین مالابو در جدیدترین نوشته خود، قرنطینه در قرنطینه، به اهمیت خلوت‌گزینی در انزوای این دوران برای پیوستن معنادارتر و ریشه‌دارتر به دیگری (جمع)، تأکید دارد. در این نوشته مالابو اصرار دارد به ما بفهماند که خلوت‌گزینی در دوران قرنطینه برای انزواجویی و تسلیم‌شدن به فردیت‌گرایی لیبرالی از نظر سیاسی نیست، بلکه نوعی نزدیک‌شدن به دنیای تمامی آنهایی است که به نحوی در قرنطینه بهداشتی در انزوا به‌سر می‌برند. اگر با پیشینه تفکر فلسفی مالابو آشنا باشیم، درمی‌یابیم كه اشاره او به این خلوت‌گزینی ناشی از توجه او به جریان عاطفی ناآگاهانه در تشکیلات عمیق مغزی است که در پیوند با بدن در جریان تأمین پایداری حیات فردی شکل می‌گیرد. این تشکیلات دور از ذهن آگاه، در ضمن مقدمات شکل‌گیری خویشتن آگاه و عاملیت ذهنی را در مغز ما مهیا می‌کند و از طرف دیگر بدن انسان را از نظر عاطفی پذیرای دیگری می‌کند تا اجتماعی و سیاسی شود. این نوع نزدیکی به خویشتن بیولوژیکی را مالابو از مغزپژوهانی همچون داماسیو آموخته است. البته این وضوح را در نوشته کوتاه اخیر او نمی‌توان دید، لیکن در کتاب خویشتن و زندگی هیجانی (۲۰۱۳) او که به اتفاق آدریان جانستون نوشته است، به‌روشنی می‌توان پیگیری کرد. در این کتاب، کاترین مالابو با مغزپژوهانی همچون داماسیو، لیدو و ساکس همراه می‌شود و با روان‌کاوان و فیلسوفانی مانند فروید، لاکان، ژیژک، دلوز و دریدا از در مخالفت وارد می‌شود و آنها را مورد نقد قرار می‌دهد زیرا از نظر مالابو، این اندیشمندان، ناآگاه عاطفی در انسان را در بیرون از ماده مغزی می‌بینند و آن را غیرقابل انهدام و تخريب می‌دانند. در حالی که نورولوژی امروز امکان اتفاقات ناگوار و مخربی را در مغز انسان شرح می‌دهد که حیات خالی از عطوفت را ممکن می‌کند. از نظر مالابو، این به‌صدادرآمدن زنگ خطری اساسی برای انسان دارای مغز با امکانات عاملیت سیاسی است. مالابو، به طور ضمنی، امکان دست‌کاری آسیب زنانه از طريق شرایط و امكانات مداخله‌جویانه در دستگاه عاطفی مغز از سوی تشکیلات سودمحور در جوامع سرمايه‌داری را منتفی نمی‌داند و می‌خواهد به طریقی به اندیشمندان دیگر هشدار دهد غفلت از فاکت‌های نوروبیولوژیک می‌تواند خساراتی جبران‌ناپذیر را بر جامعه بشری تحمیل کند زیرا اگر عاملیت و سوژکتیویتی مغز ما از پشتوانه عاطفی فرایند ناآگاه مغز ما برخوردار نباشد، ما با جهان انسانی بیماری روبه‌رو خواهیم بود. مالابو می‌خواهد ما را متوجه خطری کند که از دید متفکران گریزان از زیست‌شناسی مغز، مخفی مانده است. به همین دلیل او در نوشته اخیر خود هم در انزوای خلوت‌گزینانه خود با عطوفت پنهان در ناآگاه مغز خود به دنبال دیگری در تله انزوای اسیرمانده در سرتاسر جهان است. مالابو برای بازگویی موضع فلسفی، اجتماعی و سیاسی خود لازم می‌بیند به یافته‌های جدید مغز‌پژوهی اهمیت دهد و آنها را برجسته کند. حال با توجهی اندک به اخبار در حول پیرامون بحران اخیر و با وجود این همه وسایل ارتباط جمعی گسترده جهانی، شاهد ازهم‌گسیختگی ارتباطات عاطفی انسان‌ها در پشت مرزها و خط‌کشی‌های آشکار و نهان هستیم، آیا اکنون نباید نگران آن دیگری باشیم که در انزوای خود در انتظار مرگی سیاه و ناخواسته، نفس به شماره دارد؟ کو آن دست بلند همیاری و کمک!؟ آیا شما می‌بینید؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.