|

بهرام امیراحمدیان، کارشناس مسائل روسیه، در گفت‌وگو با «شرق» وعده توسعه روابط تجاری ایران و روسیه را بررسی کرد

شعار ‌ تجارت با روسیه بدون درنظرگرفتن شرایط درست نیست

روح‌اله نخعی: خبری که هرازگاهی با تغییر سمت مقامات دو طرف تکرار می‌شود؛ روز گذشته خبر رسید سفیر ایران در روسیه با رئیس بانک مرکزی این کشور درباره توسعه همکاری‌های مالی و بانکی صحبت کرده است. مسئله اما اینجاست که این موضوع چندین‌بار بین دو کشور بررسی شده است. سؤالی که پیش می‌آید، این است که چرا این موضوع از حد صحبت و تأکید فراتر نمی‌رود و دیگر اینکه اگر این مسئله هم پیگیری شود، اساسا ظرفیت روابط تجاری بین ایران و روسیه چقدر است؟ با این سؤالات با بهرام امیراحمدیان، کارشناس مسائل روسیه، گفت‌وگویی داشتیم. او البته به محدودیت‌های زیرساختی و ساختاری در زمینه روابط ایران و روسیه اشاره می‌کند، اما همچنان از نگاه او واقعیت‌های بازار ایران و روسیه به‌گونه‌ای است که چندان نمی‌شود در این زمینه سقف بالایی در نظر گرفت و نباید دراین‌باره بدون درنظرگرفتن این واقعیت‌ها صحبت کرد.
‌ سفیر ایران در روسیه به‌تازگی درباره مسئله تعاملات بانکی و پولی ایران و روسیه با رئیس بانک مرکزی روسیه گفت‌و‌گو داشته ‌است؛ این مسئله هر‌از‌گاهی بین مقامات ایران و روسیه مطرح می‌شود، اما چرا هیچ‌گاه به نتیجه نمی‌رسد؟

این موضوع مدت‌هاست که مطرح می‌شود و اقدام عملی صورت نمی‌گیرد. علت آن برمی‌گردد به اینکه زیرساخت‌های چنین کاری آماده نیست. مهم‌تر از همه، اینکه تجارت را بخش خصوصی انجام می‌دهد و دولت‌ها زیرساخت‌های قانونی و حقوقی آن را فراهم می‌کنند. این بخش خصوصی است که سرمایه‌گذاران و تجار، مبادلات تجاری و اقتصادی را انجام می‌دهند. وقتی روس‌ها ملاحظه کنند که در ایران تورم هست و مشکلات زیادی مانند کاهش ارزش ریال در مقابل ارزهایی مانند دلار و یورو به وجود آمده، طبیعی است احتیاط پیشه کنند از اینکه خب اگر کالایی به ایران فروختند، اگر مبادلاتی انجام شد و از ایران ریال گرفتند، این ریال را بعدها در کجا به ارزهای قوی تبدیل کنند و نرخ مبادله چگونه خواهد بود. در ایران نیز البته تجاری که با روسیه تجارت می‌کنند، با خود می‌اندیشند وقتی در برابر صادرات روبل دریافت کنند، از این روبل کجا می‌توانند بهره بگیرند و مبادلات انجام دهند. بازرگانان ناگزیرند در حوزه روبل تجارت کنند که فقط باید با روسیه و کشورهای حوزه روبل، یعنی در اتحادیه اقتصادی اوراسیا باشد. شاید کالایی که صادر و کالایی که وارد می‌شود نسبت به بازار روسیه متفاوت باشد و این اوضاع را محدود می‌کند. این محدودیت‌ها عمدتا برای مبادلات کالایی در بخش خصوصی وجود دارد.‌مسئله سوم، سیستم بانکی است. گفته می‌شود بناست از کارت‌های بانکی عضو سیستم شتاب در ایران بتوان در همان خودپردازهای روسی استفاده کرد یا مشابه آن برای آنها در بانک‌های ما. بااین‌حال، زیرساخت‌های فیزیکی و برنامه این سیستم هنوز به‌طور کامل فراهم نشده است؛ هر‌چند مدت‌هاست در‌باره آن بحث می‌شود.‌مسئله دیگر این است که درباره اتحادیه اقتصادی اوراسیا گفته می‌شود مبادلات در آنجا به این شکل صورت بگیرد. در حقیقت باید گفت ترکیب کالاهایی که ما با آنها مبادله می‌کنیم، متنوع نیست و ما نمی‌توانیم بیشتر نیازهایمان را (به‌ویژه کالاهای محصولات‌ های‌تک) از طریق اوراسیا برآورده کنیم. اینکه ما بخواهیم با روبل مبادله کنیم یا آنها از ما ریال بگیرند، محدودیت ایجاد می‌کند. آنها هم در مصرف ریال و تبدیل آن با محدودیت مواجه می‌شوند و ناچارند به همین شکل تنها با ایران مبادله کنند؛ یعنی مبادلات در بازار محدود داخل همین شبکه که ایران فعلا عضو موقت آن است.‌سال‌هاست تلاش می‌شود این موانع برداشته شود، ولی مادامی که ثبات اقتصادی برقرار نباشد و پول ملی قوام و ثبات نداشته باشد، مشکل حل نمی‌شود. در عرض یک سال پول ایران در برابر ارزهای قدرتمند سه ‌برابر ارزش خود را از دست داده است. هر شرکت و بازرگانی که در روسیه بخواهد با ایران تجارت کند، به مشکل بر‌می‌خورد. ایرانی‌ها هم روبل روسیه محدودشان می‌کند و مشکل ایجاد می‌شود. با کشورهای محدودی می‌توانیم با استفاده از روبل روسیه مبادله کنیم. اینها بیش از اینکه در گفتار پیگیری شود، در عمل مشکلات زیادی دارد. این محدودیت‌ها وجود دارد. اینکه سفیر ایران با مقامات روسی صحبت می‌کند، چنان که گفتید، سفیر قبلی هم این حرف‌ها را زده بود و مدت‌هاست مدام در‌این‌باره صحبت می‌شود، اما در عمل مشکلات مهم رفع نمی‌شوند. موضوع این نیست که روس‌ها کوتاهی می‌کنند یا ما نمی‌خواهیم؛ اصلا این‌طور نیست.
‌ اتفاقا به نکته خوبی اشاره کردید. برخی چه در مسائلی مثل این و چه در دیگر مسائل، این تردید را در نگاه به روسیه دارند که تعمدی در طولانی‌کردن مشکلات و بحث‌های این‌چنینی وجود دارد و به تعبیری روس‌ها ترجیح می‌دهند استخوان را لای زخم نگه دارند و ایران را همچنان در این موضع حفظ کنند؛ شما به نظر چنین نگاهی ندارید.
نگاه ما به روسیه به‌عنوان یک کشور دوست خیلی نزدیک است و خیلی برای ما اهمیت دارد. همواره در مجامع بین‌المللی از ما حمایت کرده است. روابط نزدیکی با ما دارد و بخشی از تسلیحات ما از آن سمت تأمین می‌شود. در زمینه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای با ما همکاری کرده است. در زمینه هوافضا با ما کار کرده است و در بحث‌های سرمایه‌گذاری و مسائل دیگر؛ اما ما نگاه روس‌ها را نمی‌دانیم چگونه است و فکر می‌کنیم همان‌طور‌که ما به آنها نگاه می‌کنیم، آنها هم به ما نگاه می‌کنند؛ ولی این‌طور نیست. در روسیه نگاه‌های دیگری هم هست، مثل هر کشور دیگری. نگاه مرکزگرا هست و نگاه مرکزگریز. عده‌ای در روسیه به غرب گرایش دارند، مثل خیلی واحدهای سیاسی نگاه‌های متفاوتی در روسیه هست. اقتصاد در بخش خصوصی دولت‌محور نیست. آنها در بخش خصوصی می‌خواهند با هرکس دوست دارند مبادله کنند و با ارز بین‌الملل کار کنند و تنوع داشته باشند.
‌ این موانع و مشکلات را بیشتر تبیین می‌کنید؟
مسئله این است که ترکیب صادراتی روسیه تقریبا شبیه ایران است. آنها هم مواد خام و انرژی صادر می‌کنند. صادرات انرژی روسیه که حدود ۸۰ درصد بودجه دولت را تشکیل می‌دهد، نوعی است که به ما شباهت دارد و خب این را به چه کسی می‌فروشند؟ به اروپا می‌فروشند و می‌خواهند پول‌های قدرتمند در اختیار داشته باشند و با آن خرید کنند، بلکه سیستم‌ها و حساب‌های بانکی در آنجا داشته باشند. البته در شرایط تحریمی بعد از سال ۲۰۱۴، غربی‌ها روسیه را تحریم کردند و بابت مسئله اشغال شبه‌جزیره کریمه توسط روسیه واکنش نشان دادند و محدود کردند؛ اما مثل ما خیلی بسته نیست. روسیه با ترکیه رابطه دارد و 30،20 میلیارد دلار با آنها مبادله دارد. روسیه به ترکیه گاز و نفت می‌فروشد و مبالغ زیادی در این میان ردوبدل می‌شود. علت اینکه در سال ۲۰۱۵ جنگنده روسیه [توسط ترکیه] ساقط شد اما در نهایت روسیه و ترکیه روابط خود را دوباره برقرار کردند و مبادلات را ادامه دادند، نیاز بود. روسیه به ارزهای بین‌المللی نیاز داشت و ترکیه هم به انرژی نیاز داشت. شاید خصومت پشت پرده ماند اما ضرورت رابطه را نزدیک نگه داشت. رابطه ما با روسیه این‌قدر گره‌خوردگی اقتصادی ندارد؛ این رابطه به‌لحاظ اقتصادی سال‌های سال خوب بوده، روند عادی خود را طی کرده و البته سهم روسیه در تجارت با ایران چندین برابر بیشتر از ایران بوده است.
بازار ما و روسیه مکمل نیست. بیشتر کالاهایی که ما وارد می‌کنیم، در بازار روسیه عرضه نمی‌شود. این بازار نمی‌تواند رونق داشته باشد. یک مسئله ثبات سیاسی و اقتصادی است. مسئله دیگر نیازهاست که باید متقابل و مکمل باشد. بدون نیازهای متقابل، بازار بین دو کشور نمی‌چرخد. باید ترکیب طوری باشد که مبادلات دو طرف همدیگر را تکمیل کنند. اگر روسیه نفت می‌فروشد، ما هم نفت می‌فروشیم. اگر روسیه گاز می‌فروشد، ما هم گاز می‌فروشیم. موضوع این است که ما باید تنوع بیشتری داشتم باشیم. شما نگاه کنید در بازار کالای مصرفی، چه کم‌دوام، چه بی‌دوام چه بادوام، کدام کالای روسی در بازار ایران هست؟ هیچ نیست، یعنی شما مثلا ظروف و لوازم آشپزخانه یا کتاب و دفتر روسی در ایران نمی‌بینید. فقط در بخش‌های بزرگی مثل تسلیحات و انرژی هسته‌ای فعالیت وجود دارد و ایران هم نمی‌تواند از همین لحاظ وارد بازار روسیه شود، زیرا ترکیه، چین و جاهای دیگر بهتر و ارزان‌تر ارائه می‌کند.‌موضوع ایجاد انتظار در بین مردم است. ما می‌توانیم با هم مبادلات داشته باشیم و تاجایی‌که توانسته‌ایم برقرار کرده‌ایم، ولی این محدودیت تقصیر دولت یا سفارت یا وزارت خارجه نیست. این ماهیت مبادلات بین ایران و روسیه است. در بازار و در بخش خصوصی تاجر است که می‌رود می‌خرد و می‌فروشد. هرجا صرفه اقتصادی داشته باشد، معامله انجام می‌شود. بازرگان روس به‌دلیل اینکه از ما خوشش آمده، نمی‌آید با ایران مبادله کند، ایرانی هم به‌خاطر اینکه روسیه خوب است نمی‌رود با آن مبادله کند. صادرکننده می‌رود هرجا منفعت ایجاب کرد. این مکانیسم بازار است. همه‌جا همین است؛. شما هم وقتی به فروشگاه می‌روید، به‌خاطر اینکه فروشنده آدم خوبی است، نمی‌روید، به‌عنوان مصرف‌کننده می‌روید، پول می‌دهید و حقوقی دارید و اینکه می‌خواهید بهترین جنس را با ارزان‌ترین قیمت تهیه کنید.‌مسئله دیگر در بازار ثبات است. حتی بین دو بازرگان و بین دو شرکت باید ثبات وجود داشته باشد. نمی‌شود امروز شیر بسته‌بندی یک لیتری و فردا 800 میلی‌لیتری یا کره ۱۰۰ گرمی بفروشید و فردا ۹۰ گرمی. باید در استاندارد کاری ثبات وجود داشته باشد. این مشکل اقتصاد ایران است که مدام استاندارد کالا عوض می‌شود. شکل و قیمت و وزن کالا عوض می‌شود. چینی‌ها هم همین کار را می‌کنند. کالا را با چند نوع کیفیت تولید و صادر می‌کنند و در کشورهای مختلف ورشکستگی به بار می‌آورند. اینها در مبادلات مهم هستند. موضوع دیگر ترکیب اتاق بازرگانی مشترک است که باید برای صادرات تشکل داشته باشند. هر کسی نرود هر جور دلش خواست کالا صادر کند. باید صادرات کنترل داشته باشد. کمرگ می‌تواند چنین نقشی ایفا کند اما در ایران نمی‌تواند خیلی کنترل داشته باشد و اغلب بر اساس اظهارنامه‌ها انجام می‌شود. این وظیفه تشکل‌های صادراتی و وارداتی است. کالا باید استاندارد و کیفیت داشته باشد، کالاهایی که به اسم ایران می‌بریم. زمانی که از جاده ابریشم تبادل می‌شد کالا برند داشت. ما باید برندسازی کنیم. استاندارد داشته باشیم و رعایت کنیم. روسیه هم وقتی کالایی وارد می‌کنند در کمرگ کیفیت کالا بررسی می‌شود که فاسد نباشد، سالم باشد و مسائل دیگر. برای صادرات کنسرسیوم لازم است که خارج از تشکیلات هیچ کالایی صادر نشود، چون کالایی که می‌رود از ایران، هویت، سلامت، ثبات، بسته‌بندی و کیفیتش باید بررسی شود.
‌ پس با توجه به توضیحات شما می‌شود این‌طور نتیجه گرفت که اساسا رابطه تجاری ایران و روسیه حتی با رفع مشکلات و موانع سقف بالایی ندارد و خیلی از وضع فعلی بهتر نمی‌شود و در واقع صحبت‌کردن در این زمینه گمراه‌کننده است.
دقیقا. در مطبوعات آمده است کسانی به روسیه رفته‌اند، هیئت‌هایی رفته‌اند و گفته‌اند سطح رابطه ایران و روسیه طی دوره‌ای 10ساله ۷۰ میلیارددلاری خواهد شد. این حرف را یک مقام مسئول زده است. مقام مسئول کجای قدرت اقتصادی است؟ باید بگوییم در روابط دو کشور کوشش خواهیم کرد سطح را ارتقا دهیم و ثبات و کیفیت را بالا ببریم. اینکه مقدار و عدد تعیین شود، خطا و نادرست است. انتظاراتی ایجاد کردیم که برآورده نشد، از هر دو طرف.‌ما باید با درنظرگرفتن توان‌های دو طرف و زیرساخت‌ها بحث کنیم؛ زیرساخت‌های فنی، فیزیکی، زمین، جاده، وسایل نقلیه. وقتی مثلا به روسیه می‌خواهیم ماهی یا لبنیات صادر کنیم، آن کسی که این حرف را می‌زند باید اول بگوید چطور می‌خواهیم این کار را کنیم؟ ریل که نداریم. اگر قرار است با کشتی در خزر برود، ما در خزر کشتی کانتینری سردخانه‌دار نداریم. اگر از جاده بخواهیم بفرستیم که چند روز در راه است و نیازمند ناوگان کامیون‌های سردخانه‌دار و مجهز است در غیر این صورت کالاهای فاسدشدنی را نمی‌شود صادر کرد. محدودیت‌هایی مثل این وجود دارد. در این موضوعات به نظر پیش از اینکه حرفی بزنیم، باید آن حرف سنجیده باشد وگرنه بعدا ناامیدی ایجاد می‌کند، در بازرگان‌ها و در مردم. کسانی که گفته‌اند سطح رابطه چنین و چنان خواهد شد، بگویند الان چرا هنوز محدود است؟ طبیعی است که پتانسیل‌های دو طرف را باید در نظر گرفت.
‌ پس مسئله‌ای که درباره مکمل‌نبودن بازار دو طرف گفتید هم نشان می‌دهد رفع این موانع چندان اوضاع را تغییر نخواهد داد؟
بله. باید ببینیم سلیقه و ذائقه مصرف‌کننده چگونه است. من بازارهای روسیه را از شرق تا غرب دیده‌ و سنت بازارش را بررسی کرده‌ام. برخی از کالاها از جمله محصولات صنایع سبک، پوشاک و کفش و محصولات صنایع غذایی مورد مصرف بازار روسیه را می‌توانیم از ایران تأمین کنیم، مثلا در کالاهای خوراکی و مصرفی. توان، تشکیلات و ساختار بانکی موجود نیست و با اشکال مواجه می‌شود اما مسئله این است که آنها از کجا می‌خرند؟ وقتی نفت و گاز را به اروپای شرقی و غربی می‌فروشند، نمی‌شود که پول را از آنجا بگیرند و بعد از ایران کالا بخرند. روسیه و چین در سال ۲۰۱۵ قرارداد امضا کردند و ۴۰۰ میلیارد دلار گاز طی 30 سال به چین صادر شود، یعنی هر سال ۱۲ میلیارد دلار. چین گفته است پول نمی‌دهد و کالا به جایش می‌دهد. خب، روسیه چه‌کار کند؟ بگوید پول بدهید تا من بروم از ایران کالا وارد کنم؟ بدون درنظرگرفتن این مسائل صحبت‌کردن، شعاردادن و امیددادن به نظر من درست نیست و باید واقعیت‌ها را دید.

روح‌اله نخعی: خبری که هرازگاهی با تغییر سمت مقامات دو طرف تکرار می‌شود؛ روز گذشته خبر رسید سفیر ایران در روسیه با رئیس بانک مرکزی این کشور درباره توسعه همکاری‌های مالی و بانکی صحبت کرده است. مسئله اما اینجاست که این موضوع چندین‌بار بین دو کشور بررسی شده است. سؤالی که پیش می‌آید، این است که چرا این موضوع از حد صحبت و تأکید فراتر نمی‌رود و دیگر اینکه اگر این مسئله هم پیگیری شود، اساسا ظرفیت روابط تجاری بین ایران و روسیه چقدر است؟ با این سؤالات با بهرام امیراحمدیان، کارشناس مسائل روسیه، گفت‌وگویی داشتیم. او البته به محدودیت‌های زیرساختی و ساختاری در زمینه روابط ایران و روسیه اشاره می‌کند، اما همچنان از نگاه او واقعیت‌های بازار ایران و روسیه به‌گونه‌ای است که چندان نمی‌شود در این زمینه سقف بالایی در نظر گرفت و نباید دراین‌باره بدون درنظرگرفتن این واقعیت‌ها صحبت کرد.
‌ سفیر ایران در روسیه به‌تازگی درباره مسئله تعاملات بانکی و پولی ایران و روسیه با رئیس بانک مرکزی روسیه گفت‌و‌گو داشته ‌است؛ این مسئله هر‌از‌گاهی بین مقامات ایران و روسیه مطرح می‌شود، اما چرا هیچ‌گاه به نتیجه نمی‌رسد؟

این موضوع مدت‌هاست که مطرح می‌شود و اقدام عملی صورت نمی‌گیرد. علت آن برمی‌گردد به اینکه زیرساخت‌های چنین کاری آماده نیست. مهم‌تر از همه، اینکه تجارت را بخش خصوصی انجام می‌دهد و دولت‌ها زیرساخت‌های قانونی و حقوقی آن را فراهم می‌کنند. این بخش خصوصی است که سرمایه‌گذاران و تجار، مبادلات تجاری و اقتصادی را انجام می‌دهند. وقتی روس‌ها ملاحظه کنند که در ایران تورم هست و مشکلات زیادی مانند کاهش ارزش ریال در مقابل ارزهایی مانند دلار و یورو به وجود آمده، طبیعی است احتیاط پیشه کنند از اینکه خب اگر کالایی به ایران فروختند، اگر مبادلاتی انجام شد و از ایران ریال گرفتند، این ریال را بعدها در کجا به ارزهای قوی تبدیل کنند و نرخ مبادله چگونه خواهد بود. در ایران نیز البته تجاری که با روسیه تجارت می‌کنند، با خود می‌اندیشند وقتی در برابر صادرات روبل دریافت کنند، از این روبل کجا می‌توانند بهره بگیرند و مبادلات انجام دهند. بازرگانان ناگزیرند در حوزه روبل تجارت کنند که فقط باید با روسیه و کشورهای حوزه روبل، یعنی در اتحادیه اقتصادی اوراسیا باشد. شاید کالایی که صادر و کالایی که وارد می‌شود نسبت به بازار روسیه متفاوت باشد و این اوضاع را محدود می‌کند. این محدودیت‌ها عمدتا برای مبادلات کالایی در بخش خصوصی وجود دارد.‌مسئله سوم، سیستم بانکی است. گفته می‌شود بناست از کارت‌های بانکی عضو سیستم شتاب در ایران بتوان در همان خودپردازهای روسی استفاده کرد یا مشابه آن برای آنها در بانک‌های ما. بااین‌حال، زیرساخت‌های فیزیکی و برنامه این سیستم هنوز به‌طور کامل فراهم نشده است؛ هر‌چند مدت‌هاست در‌باره آن بحث می‌شود.‌مسئله دیگر این است که درباره اتحادیه اقتصادی اوراسیا گفته می‌شود مبادلات در آنجا به این شکل صورت بگیرد. در حقیقت باید گفت ترکیب کالاهایی که ما با آنها مبادله می‌کنیم، متنوع نیست و ما نمی‌توانیم بیشتر نیازهایمان را (به‌ویژه کالاهای محصولات‌ های‌تک) از طریق اوراسیا برآورده کنیم. اینکه ما بخواهیم با روبل مبادله کنیم یا آنها از ما ریال بگیرند، محدودیت ایجاد می‌کند. آنها هم در مصرف ریال و تبدیل آن با محدودیت مواجه می‌شوند و ناچارند به همین شکل تنها با ایران مبادله کنند؛ یعنی مبادلات در بازار محدود داخل همین شبکه که ایران فعلا عضو موقت آن است.‌سال‌هاست تلاش می‌شود این موانع برداشته شود، ولی مادامی که ثبات اقتصادی برقرار نباشد و پول ملی قوام و ثبات نداشته باشد، مشکل حل نمی‌شود. در عرض یک سال پول ایران در برابر ارزهای قدرتمند سه ‌برابر ارزش خود را از دست داده است. هر شرکت و بازرگانی که در روسیه بخواهد با ایران تجارت کند، به مشکل بر‌می‌خورد. ایرانی‌ها هم روبل روسیه محدودشان می‌کند و مشکل ایجاد می‌شود. با کشورهای محدودی می‌توانیم با استفاده از روبل روسیه مبادله کنیم. اینها بیش از اینکه در گفتار پیگیری شود، در عمل مشکلات زیادی دارد. این محدودیت‌ها وجود دارد. اینکه سفیر ایران با مقامات روسی صحبت می‌کند، چنان که گفتید، سفیر قبلی هم این حرف‌ها را زده بود و مدت‌هاست مدام در‌این‌باره صحبت می‌شود، اما در عمل مشکلات مهم رفع نمی‌شوند. موضوع این نیست که روس‌ها کوتاهی می‌کنند یا ما نمی‌خواهیم؛ اصلا این‌طور نیست.
‌ اتفاقا به نکته خوبی اشاره کردید. برخی چه در مسائلی مثل این و چه در دیگر مسائل، این تردید را در نگاه به روسیه دارند که تعمدی در طولانی‌کردن مشکلات و بحث‌های این‌چنینی وجود دارد و به تعبیری روس‌ها ترجیح می‌دهند استخوان را لای زخم نگه دارند و ایران را همچنان در این موضع حفظ کنند؛ شما به نظر چنین نگاهی ندارید.
نگاه ما به روسیه به‌عنوان یک کشور دوست خیلی نزدیک است و خیلی برای ما اهمیت دارد. همواره در مجامع بین‌المللی از ما حمایت کرده است. روابط نزدیکی با ما دارد و بخشی از تسلیحات ما از آن سمت تأمین می‌شود. در زمینه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای با ما همکاری کرده است. در زمینه هوافضا با ما کار کرده است و در بحث‌های سرمایه‌گذاری و مسائل دیگر؛ اما ما نگاه روس‌ها را نمی‌دانیم چگونه است و فکر می‌کنیم همان‌طور‌که ما به آنها نگاه می‌کنیم، آنها هم به ما نگاه می‌کنند؛ ولی این‌طور نیست. در روسیه نگاه‌های دیگری هم هست، مثل هر کشور دیگری. نگاه مرکزگرا هست و نگاه مرکزگریز. عده‌ای در روسیه به غرب گرایش دارند، مثل خیلی واحدهای سیاسی نگاه‌های متفاوتی در روسیه هست. اقتصاد در بخش خصوصی دولت‌محور نیست. آنها در بخش خصوصی می‌خواهند با هرکس دوست دارند مبادله کنند و با ارز بین‌الملل کار کنند و تنوع داشته باشند.
‌ این موانع و مشکلات را بیشتر تبیین می‌کنید؟
مسئله این است که ترکیب صادراتی روسیه تقریبا شبیه ایران است. آنها هم مواد خام و انرژی صادر می‌کنند. صادرات انرژی روسیه که حدود ۸۰ درصد بودجه دولت را تشکیل می‌دهد، نوعی است که به ما شباهت دارد و خب این را به چه کسی می‌فروشند؟ به اروپا می‌فروشند و می‌خواهند پول‌های قدرتمند در اختیار داشته باشند و با آن خرید کنند، بلکه سیستم‌ها و حساب‌های بانکی در آنجا داشته باشند. البته در شرایط تحریمی بعد از سال ۲۰۱۴، غربی‌ها روسیه را تحریم کردند و بابت مسئله اشغال شبه‌جزیره کریمه توسط روسیه واکنش نشان دادند و محدود کردند؛ اما مثل ما خیلی بسته نیست. روسیه با ترکیه رابطه دارد و 30،20 میلیارد دلار با آنها مبادله دارد. روسیه به ترکیه گاز و نفت می‌فروشد و مبالغ زیادی در این میان ردوبدل می‌شود. علت اینکه در سال ۲۰۱۵ جنگنده روسیه [توسط ترکیه] ساقط شد اما در نهایت روسیه و ترکیه روابط خود را دوباره برقرار کردند و مبادلات را ادامه دادند، نیاز بود. روسیه به ارزهای بین‌المللی نیاز داشت و ترکیه هم به انرژی نیاز داشت. شاید خصومت پشت پرده ماند اما ضرورت رابطه را نزدیک نگه داشت. رابطه ما با روسیه این‌قدر گره‌خوردگی اقتصادی ندارد؛ این رابطه به‌لحاظ اقتصادی سال‌های سال خوب بوده، روند عادی خود را طی کرده و البته سهم روسیه در تجارت با ایران چندین برابر بیشتر از ایران بوده است.
بازار ما و روسیه مکمل نیست. بیشتر کالاهایی که ما وارد می‌کنیم، در بازار روسیه عرضه نمی‌شود. این بازار نمی‌تواند رونق داشته باشد. یک مسئله ثبات سیاسی و اقتصادی است. مسئله دیگر نیازهاست که باید متقابل و مکمل باشد. بدون نیازهای متقابل، بازار بین دو کشور نمی‌چرخد. باید ترکیب طوری باشد که مبادلات دو طرف همدیگر را تکمیل کنند. اگر روسیه نفت می‌فروشد، ما هم نفت می‌فروشیم. اگر روسیه گاز می‌فروشد، ما هم گاز می‌فروشیم. موضوع این است که ما باید تنوع بیشتری داشتم باشیم. شما نگاه کنید در بازار کالای مصرفی، چه کم‌دوام، چه بی‌دوام چه بادوام، کدام کالای روسی در بازار ایران هست؟ هیچ نیست، یعنی شما مثلا ظروف و لوازم آشپزخانه یا کتاب و دفتر روسی در ایران نمی‌بینید. فقط در بخش‌های بزرگی مثل تسلیحات و انرژی هسته‌ای فعالیت وجود دارد و ایران هم نمی‌تواند از همین لحاظ وارد بازار روسیه شود، زیرا ترکیه، چین و جاهای دیگر بهتر و ارزان‌تر ارائه می‌کند.‌موضوع ایجاد انتظار در بین مردم است. ما می‌توانیم با هم مبادلات داشته باشیم و تاجایی‌که توانسته‌ایم برقرار کرده‌ایم، ولی این محدودیت تقصیر دولت یا سفارت یا وزارت خارجه نیست. این ماهیت مبادلات بین ایران و روسیه است. در بازار و در بخش خصوصی تاجر است که می‌رود می‌خرد و می‌فروشد. هرجا صرفه اقتصادی داشته باشد، معامله انجام می‌شود. بازرگان روس به‌دلیل اینکه از ما خوشش آمده، نمی‌آید با ایران مبادله کند، ایرانی هم به‌خاطر اینکه روسیه خوب است نمی‌رود با آن مبادله کند. صادرکننده می‌رود هرجا منفعت ایجاب کرد. این مکانیسم بازار است. همه‌جا همین است؛. شما هم وقتی به فروشگاه می‌روید، به‌خاطر اینکه فروشنده آدم خوبی است، نمی‌روید، به‌عنوان مصرف‌کننده می‌روید، پول می‌دهید و حقوقی دارید و اینکه می‌خواهید بهترین جنس را با ارزان‌ترین قیمت تهیه کنید.‌مسئله دیگر در بازار ثبات است. حتی بین دو بازرگان و بین دو شرکت باید ثبات وجود داشته باشد. نمی‌شود امروز شیر بسته‌بندی یک لیتری و فردا 800 میلی‌لیتری یا کره ۱۰۰ گرمی بفروشید و فردا ۹۰ گرمی. باید در استاندارد کاری ثبات وجود داشته باشد. این مشکل اقتصاد ایران است که مدام استاندارد کالا عوض می‌شود. شکل و قیمت و وزن کالا عوض می‌شود. چینی‌ها هم همین کار را می‌کنند. کالا را با چند نوع کیفیت تولید و صادر می‌کنند و در کشورهای مختلف ورشکستگی به بار می‌آورند. اینها در مبادلات مهم هستند. موضوع دیگر ترکیب اتاق بازرگانی مشترک است که باید برای صادرات تشکل داشته باشند. هر کسی نرود هر جور دلش خواست کالا صادر کند. باید صادرات کنترل داشته باشد. کمرگ می‌تواند چنین نقشی ایفا کند اما در ایران نمی‌تواند خیلی کنترل داشته باشد و اغلب بر اساس اظهارنامه‌ها انجام می‌شود. این وظیفه تشکل‌های صادراتی و وارداتی است. کالا باید استاندارد و کیفیت داشته باشد، کالاهایی که به اسم ایران می‌بریم. زمانی که از جاده ابریشم تبادل می‌شد کالا برند داشت. ما باید برندسازی کنیم. استاندارد داشته باشیم و رعایت کنیم. روسیه هم وقتی کالایی وارد می‌کنند در کمرگ کیفیت کالا بررسی می‌شود که فاسد نباشد، سالم باشد و مسائل دیگر. برای صادرات کنسرسیوم لازم است که خارج از تشکیلات هیچ کالایی صادر نشود، چون کالایی که می‌رود از ایران، هویت، سلامت، ثبات، بسته‌بندی و کیفیتش باید بررسی شود.
‌ پس با توجه به توضیحات شما می‌شود این‌طور نتیجه گرفت که اساسا رابطه تجاری ایران و روسیه حتی با رفع مشکلات و موانع سقف بالایی ندارد و خیلی از وضع فعلی بهتر نمی‌شود و در واقع صحبت‌کردن در این زمینه گمراه‌کننده است.
دقیقا. در مطبوعات آمده است کسانی به روسیه رفته‌اند، هیئت‌هایی رفته‌اند و گفته‌اند سطح رابطه ایران و روسیه طی دوره‌ای 10ساله ۷۰ میلیارددلاری خواهد شد. این حرف را یک مقام مسئول زده است. مقام مسئول کجای قدرت اقتصادی است؟ باید بگوییم در روابط دو کشور کوشش خواهیم کرد سطح را ارتقا دهیم و ثبات و کیفیت را بالا ببریم. اینکه مقدار و عدد تعیین شود، خطا و نادرست است. انتظاراتی ایجاد کردیم که برآورده نشد، از هر دو طرف.‌ما باید با درنظرگرفتن توان‌های دو طرف و زیرساخت‌ها بحث کنیم؛ زیرساخت‌های فنی، فیزیکی، زمین، جاده، وسایل نقلیه. وقتی مثلا به روسیه می‌خواهیم ماهی یا لبنیات صادر کنیم، آن کسی که این حرف را می‌زند باید اول بگوید چطور می‌خواهیم این کار را کنیم؟ ریل که نداریم. اگر قرار است با کشتی در خزر برود، ما در خزر کشتی کانتینری سردخانه‌دار نداریم. اگر از جاده بخواهیم بفرستیم که چند روز در راه است و نیازمند ناوگان کامیون‌های سردخانه‌دار و مجهز است در غیر این صورت کالاهای فاسدشدنی را نمی‌شود صادر کرد. محدودیت‌هایی مثل این وجود دارد. در این موضوعات به نظر پیش از اینکه حرفی بزنیم، باید آن حرف سنجیده باشد وگرنه بعدا ناامیدی ایجاد می‌کند، در بازرگان‌ها و در مردم. کسانی که گفته‌اند سطح رابطه چنین و چنان خواهد شد، بگویند الان چرا هنوز محدود است؟ طبیعی است که پتانسیل‌های دو طرف را باید در نظر گرفت.
‌ پس مسئله‌ای که درباره مکمل‌نبودن بازار دو طرف گفتید هم نشان می‌دهد رفع این موانع چندان اوضاع را تغییر نخواهد داد؟
بله. باید ببینیم سلیقه و ذائقه مصرف‌کننده چگونه است. من بازارهای روسیه را از شرق تا غرب دیده‌ و سنت بازارش را بررسی کرده‌ام. برخی از کالاها از جمله محصولات صنایع سبک، پوشاک و کفش و محصولات صنایع غذایی مورد مصرف بازار روسیه را می‌توانیم از ایران تأمین کنیم، مثلا در کالاهای خوراکی و مصرفی. توان، تشکیلات و ساختار بانکی موجود نیست و با اشکال مواجه می‌شود اما مسئله این است که آنها از کجا می‌خرند؟ وقتی نفت و گاز را به اروپای شرقی و غربی می‌فروشند، نمی‌شود که پول را از آنجا بگیرند و بعد از ایران کالا بخرند. روسیه و چین در سال ۲۰۱۵ قرارداد امضا کردند و ۴۰۰ میلیارد دلار گاز طی 30 سال به چین صادر شود، یعنی هر سال ۱۲ میلیارد دلار. چین گفته است پول نمی‌دهد و کالا به جایش می‌دهد. خب، روسیه چه‌کار کند؟ بگوید پول بدهید تا من بروم از ایران کالا وارد کنم؟ بدون درنظرگرفتن این مسائل صحبت‌کردن، شعاردادن و امیددادن به نظر من درست نیست و باید واقعیت‌ها را دید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.