|

ماجرای ایران و صندوق بین‌المللی پول

روح‌اله نخعی: ایران، مثل تقریبا همه کشورهای دنیا با شیوع ویروس کرونا دست‌وپنجه نرم می‌کند و مثل همه آنها گرفتاری اقتصادی ناشی از مقابله با کووید- ۱۹ را نیز در میان گرفتاری‌های خود دارد. ایران اما هم‌زمان با تحریم‌های سنگین ایالات متحده مواجه است و درخواست وام پنج میلیارددلاری خود از صندوق بین‌المللی پول را که طبق توافقات و سوابق عضویت ایران در این صندوق، در محدوده ممکن برای ایران است، بی‌جواب دیده ‌است. این مسئله در روزهای اخیر سوژه بحث‌های فراوانی در رسانه‌های ایرانی و غیرایرانی ‌ نیز بوده است.
صندوق بین‌المللی پول مثل همه نهادهای بین‌المللی مسئله مواجهه با کرونا را در میان سوژه‌های دستور کار خود داشته و به چندین کشور برای عبور از این بحران وام داده است، اما ایالات متحده در ادامه رویکرد «فشار حداکثری» که به معنای استفاده از همه اهرم‌های ممکن برای اعمال فشار به ایران است، مخالفت صریح خود با اعطای این وام از محل منابع تخصیص ‌داده‌شده برای مقابله با کرونا را اعلام کرده است. دویچه‌وله می‌نویسد، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی قرار است درمجموع ۶۲ میلیارد دلار وام بی‌بهره یا با بهره بسیار کم را در اختیار کشورهای درگیر با بحران کرونا در جهان قرار دهند. علت این تصمیم از سوی مقامات آمریکا این‌طور توضیح داده شده که کمک اقتصادی به ایران به دست مردم نمی‌رسد و خرج کمک به گروه‌های نیابتی حامی ایران در منطقه خواهد شد. آنها همچنین گفته‌اند ایران به‌جای دریافت وام باید از منابع صندوق ذخیره ارزی خود استفاده کند، درحالی‌که ایران سال گذشته پس از سیل‌های گسترده، ناچار به این کار شد و احتمالا امسال نیز ناچار خواهد بود زیر فشار تحریم و با سقوط شدید قیمت نفت، به سراغ این صندوق برود.
حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، از صندوق بین‌المللی پول خواسته است «طبق وظایف قانونی» با درخواست وام ایران موافقت کند و تبعیض قائل نشود. روحانی تأکید کرده: «ما در طول شاید ۵۰ سال گذشته از این صندوق چیزی نخواستیم. حالا بعد از این‌همه مدت که عضو صندوق هستیم و حالا عضو بُورد هم تقریبا هستیم و این‌همه تلاش کردیم، پول ما آنجا ذخیره بوده، در این شرایط سخت اگر آنها بخواهند به وظایف خود عمل نکنند، دنیا قضاوت دیگری نسبت به آنها انجام خواهد داد». حرف‌های روحانی شاید اشاره به این حقیقت است که روابط ایران با صندوق بین‌المللی پول در طول سال‌های عضویت روابط مثبتی بوده و چالشی بین این نهاد با ایران وجود نداشته است. ایران که خود از جمله اولین کشورهای عضو و به تعبیری از بنیان‌گذاران این صندوق در میانه دهه ۴۰ میلادی، اوایل دهه ۲۰ شمسی بوده‌ است، در طول تاریخ ۷۵ ساله عضویتش، تنها دوبار از منابع این نهاد استفاده کرده که در سال‌های ۱۹۵۶ و ۱۹۶۰ انجام شده‌اند؛ یعنی از آخرین وامی که ایران از صندوق بین‌المللی پول گرفته، تقریبا ۶۰ سال می‌گذرد و در دوران پس از پایان حکومت پهلوی و آغاز حکومت جمهوری اسلامی نیز هیچ نمونه‌ای از دریافت رخ نداده است. ایران در سال ۲۰۱۸، یک دور تحت فرایند «مشاوره ماده چهار» صندوق قرار گرفت و سپس بخش‌هایی از توصیه‌های حاصل از این فرایند را به کار بست تا نشانه دیگری از پتانسیل همکاری بین ایران و صندوق باشد. درواقع کاهش یارانه‌های سوخت که در آبان ۹۸ به آن شکل منجر به اعتراضات گسترده در کشور شد، از جمله توصیه‌های این صندوق بود. حالا این سؤال پیش می‌آید که اگر در بزنگاهی مثل مقابله جهانی با یک همه‌گیری، ایران نتواند از صندوق کمک بگیرد، مثبت‌بودن این رابطه چه معنا و فایده‌ای دارد.
ایران، همان‌طور که در مسئله تحریم از کشورهای جهان خواسته با رویکرد یک‌جانبه آمریکا همراه نشوند، در این زمینه نیز از آنها خواست در مقابل مخالفت آمریکا بایستند و این تصمیم را به نتیجه برسانند، اما بعید است که چنین اتفاقی رخ دهد. همان‌طور که در مدت‌زمان کارزار فشار حداکثری دیده‌ایم، کم نیستند کشورهایی که با رویکرد ایالات متحده در قبال ایران مخالف باشند، اما تعداد آنهایی که حاضر باشند در این زمینه کاری کنند و حتی قدمی کوچک بردارند، با انگشتان دست قابل شمارش است. آن‌طور که بلومبرگ می‌نویسد، برای تصویب این وام با وجود مخالفت آمریکا لازم است اتحادیه اروپا، چین و روسیه همدست شوند و تلاش کنند تا شاید بتوانند بقیه را برای ایستادن در مقابل دولت ترامپ قانع کنند.
اما در همین وب‌سایت، اسفندیار باتمانقلیچ، از تحلیلگران اقتصادی که به طور خاص در زمینه روابط اقتصادی و تجاری ایران و اروپا کار می‌کند، توضیح داده است که صندوق چگونه می‌تواند به شکلی وام را به ایران بدهد که به روایت او به «دغدغه‌های ایالات متحده» هم رسیدگی شود. او می‌نویسد این صندوق می‌تواند دلار را از این کمک حذف کند. ایران حتی می‌تواند موافقت کند که وام را تنها با یورو دریافت کند. دوم اینکه این وام را می‌شود به حسابی به نام بانک مرکزی ایران در اروپا واریز کرد تا در محدوده نظام مالی اروپا خرج شود. سومین راه پیشنهادی در این نوشته، فروش بخشی از اموال ایران نزد صندوق به کشوری ثالث و انتقال منابع آن به همان شکل استفاده از یورو در بانکی خارجی است. این مسیر نیازی به تأیید هیئت حاکمه صندوق نیز ندارد.
همان‌طور که این مقاله باتمانقلیچ توضیح می‌دهد، بخش مهمی از دغدغه آمریکا در این مخالفت نه بحث ریسک استفاده ایران که هزینه سیاسی عقب‌نشینی از رویکرد خود یا شکست‌خوردن در رأیی در یک نهاد بین‌المللی است. راه‌حل سومی که در این نوشته تنظیم شده دقیقا با هدف دورزدن فرایند رأی‌گیری برای خودداری از تصویب طرحی در عین مخالفت آمریکا و منزوی‌کردن این کشور است. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، البته چندی پیش اشاره کرد که سازوکارهای موجود‌ مثل اینستکس یا کانال مالی سوئیس درحال‌حاضر وجود دارند که می‌توانند برای انتقال کمک‌های انسان‌دوستانه به ایران به کار گرفته شوند. استفاده یا عدم ‌استفاده از این کانال‌ها یا راه‌حل‌های دیگر، همانند دوران پیش از شیوع کرونا، بیش از آنکه مسئله‌ای اقتصادی یا مالی باشد، مسئله‌ای سیاسی و بسته به روابط کشورهاست. کوروش احمدی، کارشناس روابط خارجی، در یادداشتی که هفته گذشته برای روزنامه اعتماد در‌این‌باره نوشت اشاره می‌کند که حضور نام ایران در فهرست کشورهای غیرهمکار اف‌ای‌تی‌اف و نیز ذخیره بین‌المللی ناخالص بالای ایران که توسط صندوق حدود ۶۸ میلیارد دلار برآورد شده است، می‌توانند از موانع تخصیص این وام به ایران باشند.
این دیپلمات در نوشته خود با اشاره به اینکه کشورهایی که تابه‌حال به‌عنوان دریافت‌کننده وام اعلام شده‌اند کشورهایی فقیر هستند، تأکید می‌کند که هنوز موضوع نهایی نشده و ممکن است صندوق در نهایت این وام را اختصاص دهد. باتمانقلیچ در همین رابطه تحلیل خود را با این عبارت تمام می‌کند: «شدنی است. سؤال این است که صندوق بین‌المللی پول اراده‌اش را دارد یا نه.» این جمله، توصیفی از وضعیت است که با توجه به سابقه ماه‌های اخیر، چندان امیدوارکننده نیست. چنان‌که اشاره شد، اندک‌اند کشورهایی که حاضر باشند مخالفت خود با ایالات متحده و حقی را که به ایران می‌دهند به عمل تبدیل کنند و باز چنان‌که دیدیم، مشکل اعطای وام به ایران از سوی صندوق، با توجه به انباشتی که ایران در طول سالیان نزد این نهاد دارد، اصلا اقتصادی نیست و تماما سیاسی است. باید منتظر بود و دید خطر طولانی‌شدن بحران جهانی کرونا در جهان به دلیل تشدید بحران در کشور بزرگ، پرجمعیت و پررفت‌وآمدی مثل ایران، اروپایی‌ها و دیگران را به ورود به میدان عمل قانع می‌کند یا در این زمینه نیز تنها باید شاهد تأکیدها، محکومیت‌ها، ابراز نگرانی‌ها، ابراز تأسف‌ها، ابراز همدردی‌ها و ابراز دیگر احساسات رایگان باشیم.

روح‌اله نخعی: ایران، مثل تقریبا همه کشورهای دنیا با شیوع ویروس کرونا دست‌وپنجه نرم می‌کند و مثل همه آنها گرفتاری اقتصادی ناشی از مقابله با کووید- ۱۹ را نیز در میان گرفتاری‌های خود دارد. ایران اما هم‌زمان با تحریم‌های سنگین ایالات متحده مواجه است و درخواست وام پنج میلیارددلاری خود از صندوق بین‌المللی پول را که طبق توافقات و سوابق عضویت ایران در این صندوق، در محدوده ممکن برای ایران است، بی‌جواب دیده ‌است. این مسئله در روزهای اخیر سوژه بحث‌های فراوانی در رسانه‌های ایرانی و غیرایرانی ‌ نیز بوده است.
صندوق بین‌المللی پول مثل همه نهادهای بین‌المللی مسئله مواجهه با کرونا را در میان سوژه‌های دستور کار خود داشته و به چندین کشور برای عبور از این بحران وام داده است، اما ایالات متحده در ادامه رویکرد «فشار حداکثری» که به معنای استفاده از همه اهرم‌های ممکن برای اعمال فشار به ایران است، مخالفت صریح خود با اعطای این وام از محل منابع تخصیص ‌داده‌شده برای مقابله با کرونا را اعلام کرده است. دویچه‌وله می‌نویسد، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی قرار است درمجموع ۶۲ میلیارد دلار وام بی‌بهره یا با بهره بسیار کم را در اختیار کشورهای درگیر با بحران کرونا در جهان قرار دهند. علت این تصمیم از سوی مقامات آمریکا این‌طور توضیح داده شده که کمک اقتصادی به ایران به دست مردم نمی‌رسد و خرج کمک به گروه‌های نیابتی حامی ایران در منطقه خواهد شد. آنها همچنین گفته‌اند ایران به‌جای دریافت وام باید از منابع صندوق ذخیره ارزی خود استفاده کند، درحالی‌که ایران سال گذشته پس از سیل‌های گسترده، ناچار به این کار شد و احتمالا امسال نیز ناچار خواهد بود زیر فشار تحریم و با سقوط شدید قیمت نفت، به سراغ این صندوق برود.
حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، از صندوق بین‌المللی پول خواسته است «طبق وظایف قانونی» با درخواست وام ایران موافقت کند و تبعیض قائل نشود. روحانی تأکید کرده: «ما در طول شاید ۵۰ سال گذشته از این صندوق چیزی نخواستیم. حالا بعد از این‌همه مدت که عضو صندوق هستیم و حالا عضو بُورد هم تقریبا هستیم و این‌همه تلاش کردیم، پول ما آنجا ذخیره بوده، در این شرایط سخت اگر آنها بخواهند به وظایف خود عمل نکنند، دنیا قضاوت دیگری نسبت به آنها انجام خواهد داد». حرف‌های روحانی شاید اشاره به این حقیقت است که روابط ایران با صندوق بین‌المللی پول در طول سال‌های عضویت روابط مثبتی بوده و چالشی بین این نهاد با ایران وجود نداشته است. ایران که خود از جمله اولین کشورهای عضو و به تعبیری از بنیان‌گذاران این صندوق در میانه دهه ۴۰ میلادی، اوایل دهه ۲۰ شمسی بوده‌ است، در طول تاریخ ۷۵ ساله عضویتش، تنها دوبار از منابع این نهاد استفاده کرده که در سال‌های ۱۹۵۶ و ۱۹۶۰ انجام شده‌اند؛ یعنی از آخرین وامی که ایران از صندوق بین‌المللی پول گرفته، تقریبا ۶۰ سال می‌گذرد و در دوران پس از پایان حکومت پهلوی و آغاز حکومت جمهوری اسلامی نیز هیچ نمونه‌ای از دریافت رخ نداده است. ایران در سال ۲۰۱۸، یک دور تحت فرایند «مشاوره ماده چهار» صندوق قرار گرفت و سپس بخش‌هایی از توصیه‌های حاصل از این فرایند را به کار بست تا نشانه دیگری از پتانسیل همکاری بین ایران و صندوق باشد. درواقع کاهش یارانه‌های سوخت که در آبان ۹۸ به آن شکل منجر به اعتراضات گسترده در کشور شد، از جمله توصیه‌های این صندوق بود. حالا این سؤال پیش می‌آید که اگر در بزنگاهی مثل مقابله جهانی با یک همه‌گیری، ایران نتواند از صندوق کمک بگیرد، مثبت‌بودن این رابطه چه معنا و فایده‌ای دارد.
ایران، همان‌طور که در مسئله تحریم از کشورهای جهان خواسته با رویکرد یک‌جانبه آمریکا همراه نشوند، در این زمینه نیز از آنها خواست در مقابل مخالفت آمریکا بایستند و این تصمیم را به نتیجه برسانند، اما بعید است که چنین اتفاقی رخ دهد. همان‌طور که در مدت‌زمان کارزار فشار حداکثری دیده‌ایم، کم نیستند کشورهایی که با رویکرد ایالات متحده در قبال ایران مخالف باشند، اما تعداد آنهایی که حاضر باشند در این زمینه کاری کنند و حتی قدمی کوچک بردارند، با انگشتان دست قابل شمارش است. آن‌طور که بلومبرگ می‌نویسد، برای تصویب این وام با وجود مخالفت آمریکا لازم است اتحادیه اروپا، چین و روسیه همدست شوند و تلاش کنند تا شاید بتوانند بقیه را برای ایستادن در مقابل دولت ترامپ قانع کنند.
اما در همین وب‌سایت، اسفندیار باتمانقلیچ، از تحلیلگران اقتصادی که به طور خاص در زمینه روابط اقتصادی و تجاری ایران و اروپا کار می‌کند، توضیح داده است که صندوق چگونه می‌تواند به شکلی وام را به ایران بدهد که به روایت او به «دغدغه‌های ایالات متحده» هم رسیدگی شود. او می‌نویسد این صندوق می‌تواند دلار را از این کمک حذف کند. ایران حتی می‌تواند موافقت کند که وام را تنها با یورو دریافت کند. دوم اینکه این وام را می‌شود به حسابی به نام بانک مرکزی ایران در اروپا واریز کرد تا در محدوده نظام مالی اروپا خرج شود. سومین راه پیشنهادی در این نوشته، فروش بخشی از اموال ایران نزد صندوق به کشوری ثالث و انتقال منابع آن به همان شکل استفاده از یورو در بانکی خارجی است. این مسیر نیازی به تأیید هیئت حاکمه صندوق نیز ندارد.
همان‌طور که این مقاله باتمانقلیچ توضیح می‌دهد، بخش مهمی از دغدغه آمریکا در این مخالفت نه بحث ریسک استفاده ایران که هزینه سیاسی عقب‌نشینی از رویکرد خود یا شکست‌خوردن در رأیی در یک نهاد بین‌المللی است. راه‌حل سومی که در این نوشته تنظیم شده دقیقا با هدف دورزدن فرایند رأی‌گیری برای خودداری از تصویب طرحی در عین مخالفت آمریکا و منزوی‌کردن این کشور است. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، البته چندی پیش اشاره کرد که سازوکارهای موجود‌ مثل اینستکس یا کانال مالی سوئیس درحال‌حاضر وجود دارند که می‌توانند برای انتقال کمک‌های انسان‌دوستانه به ایران به کار گرفته شوند. استفاده یا عدم ‌استفاده از این کانال‌ها یا راه‌حل‌های دیگر، همانند دوران پیش از شیوع کرونا، بیش از آنکه مسئله‌ای اقتصادی یا مالی باشد، مسئله‌ای سیاسی و بسته به روابط کشورهاست. کوروش احمدی، کارشناس روابط خارجی، در یادداشتی که هفته گذشته برای روزنامه اعتماد در‌این‌باره نوشت اشاره می‌کند که حضور نام ایران در فهرست کشورهای غیرهمکار اف‌ای‌تی‌اف و نیز ذخیره بین‌المللی ناخالص بالای ایران که توسط صندوق حدود ۶۸ میلیارد دلار برآورد شده است، می‌توانند از موانع تخصیص این وام به ایران باشند.
این دیپلمات در نوشته خود با اشاره به اینکه کشورهایی که تابه‌حال به‌عنوان دریافت‌کننده وام اعلام شده‌اند کشورهایی فقیر هستند، تأکید می‌کند که هنوز موضوع نهایی نشده و ممکن است صندوق در نهایت این وام را اختصاص دهد. باتمانقلیچ در همین رابطه تحلیل خود را با این عبارت تمام می‌کند: «شدنی است. سؤال این است که صندوق بین‌المللی پول اراده‌اش را دارد یا نه.» این جمله، توصیفی از وضعیت است که با توجه به سابقه ماه‌های اخیر، چندان امیدوارکننده نیست. چنان‌که اشاره شد، اندک‌اند کشورهایی که حاضر باشند مخالفت خود با ایالات متحده و حقی را که به ایران می‌دهند به عمل تبدیل کنند و باز چنان‌که دیدیم، مشکل اعطای وام به ایران از سوی صندوق، با توجه به انباشتی که ایران در طول سالیان نزد این نهاد دارد، اصلا اقتصادی نیست و تماما سیاسی است. باید منتظر بود و دید خطر طولانی‌شدن بحران جهانی کرونا در جهان به دلیل تشدید بحران در کشور بزرگ، پرجمعیت و پررفت‌وآمدی مثل ایران، اروپایی‌ها و دیگران را به ورود به میدان عمل قانع می‌کند یا در این زمینه نیز تنها باید شاهد تأکیدها، محکومیت‌ها، ابراز نگرانی‌ها، ابراز تأسف‌ها، ابراز همدردی‌ها و ابراز دیگر احساسات رایگان باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.