مواهب اعطای مرخصی به زندانیان در شرایط حساس فعلی
نعمت احمدی . حقوقدان
رئیس قوه قضائیه در تاریخ 98/12/7 بخشنامهای درخصوص اعطای مرخصی به زندانیان در آستانه فروردین 99 صادر کرد. در مقدمه بخشنامه آمده است: ...به مناسبت اعیاد مبارکه رجبیه و با توجه به آثار مثبت و سازنده حضور زندانیان در کنار خانواده و به منظور نیل به اهداف عالی در بازسازی اجتماعی و اخلاقی زندانیان و ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط فعلی مقتضی است به زندانیان محکوم با رعایت شرایط ذیل از تاریخ ابلاغ این بخشنامه تا 15 فروردین ماه سال 99 مرخصی داده شود.با نگاهی به مقدمه بخشنامه و دلایل صدور بخشنامه، موضوع ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط فعلی، از موارد جدید بخشنامههای مشابهی است که در گذشته توسط رؤسای قوه قضائیه جدای از مناسبتهای مذهبی و اعیاد ملی صادر میشد. برابر ماده 23 آییننامه کمیسیون عفو و تخفیف مجازات محکومین مصوب 12/9/87 مناسبتهایی که در طول سال شامل حال زندانیان میشود و با تکیه بر مناسبتهای فوق، رئیس محترم قوه قضائیه از مقام معظم رهبری برابر تبصره 11 اصل یکصدوده قانون اساسی درخواست عفو و تخفیف مجازات زندانیان را میکنند، به شرح زیر است.
1- ولادت حضرت رسول اکرم (ص) 12 تا 17 ربیعالاول
2- مبعث حضرت رسول اکرم (ص) 27 رجب
3- ولادت حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) 13 رجب
4- ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) ویژه عفو محکومین نسوان 20 جمادیالثانی
5- ولادت حضرت امام حسین(ع) 3 شعبان
6- ولادت حضرت قائم (عج) 15 شعبان
7- عید سعید فطر اول شوال
8- عید سعید قربان 10 ذیحجه
9- عید سعید غدیر 18 ذیحجه
10- سالروز پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 22 بهمن
11- عید نوروز اول فروردین
12- سالروز جمهوری اسلامی 12 فروردین
13- سالروز حماسه فتح خرمشهر ویژه عفو محکومین نیروهای مسلح 3 خرداد
14- (الحاقی 3/4/88) سالروز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی 14 مرداد
15- سایر مناسبتهایی که مقام معظم رهبری موافقت فرمایند.
نوروز سال 99 از این امتیار برخوردار است که علاوه بر مناسبت نوروز و دوازدهم فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی، با دو عید بزرگ اسلامی، یکی مبعث حضرت رسول و دیگری ولادت حضرت علی(ع) مواجه است و در صدر بخشنامه اعطای مرخصی به آن توجه شده است. جدای از چهار مورد مناسبت ملی و مذهبی، موضوع ویروس کرونا و وضعیت خاص کشور و تبعات گسترش این ویروس در اماکن بسته و احساس مسئولیت ریاست قوه قضائیه و توجه به آن شرایط اعطای مرخصی در روزهای پیشرو را حساس کرده است. تعطیلی مدارس و دانشگاهها و کسر ساعات کاری هیچ اثری بر محاکم دادگستری و اوقات رسیدگی نگذاشت. نگارنده در اسفندماه در دادگاههای کیفری یک استان تهران محاکمهای داشتم که متهمان آن دو زندانی اعزامی از زندان اوین بودند. صحنه دادگاه دیدنی بود؛ از مسئولان قضائی تا وکلا و متهمان همه از ماسک و بعضا دستکش استفاده میکردند، نوعی ترس بر فضای دادگاه و راهرو حاکم بود. چند روز بعد سری به دادگاه انقلاب زدم. راهروهای دادگاه انقلاب پر از زندانیانی بود که برای محاکمه اعزام شده بودند. خبر اعزام 300 هزار هیئت بهداشتی به در خانهها و آزمایش ویروس کرونا خبر داغی بود که زندانیان با هم
زمزمه میکردند و دلواپس خانوادههای خود بودند؛ خبری که باعث وحشت زندانیان و خانواده آنها شده بود. بیسرپرستی خانواده آنان که با تأسف عمدتا با شرایط مالی نامناسبی روبهرو هستند و نانآور خانواده به هر علت در زندان است و ترس از گسترش ویروس کرونا، میطلبید که در شرایط موجود و پیشرو رویه سابق اعطای مرخصی کنار گذاشته و از بخشنامه ریاست محترم قوه قضائیه به نفع زندانیان کمخطر استفاده شود و حداقل تا 15 فروردین که پایان مهلت اعطای بخشنامه صادره است، تعداد بیشتری از زندانیان از مرخصی استفاده کنند که خوشبختانه این اتفاق رخ داد. جدای از بخشنامه ریاست قوه قضائیه، فصل سوم از بخش سوم آییننامه اجرائی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور ذیل ماده 213 هم از بروز هر گونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب نماید، یاد کرده است.
حسب ماده 213 زندانیان در شرایط زیر به مدت یک هفته به مرخصی میروند: «ازدواج، فوت بستگان نسبی و سببی درجه نخست از طبقه نخست یا ابتلای آنان به بیماری حاد که به سبب آن برای مدت طولانی قادر به حرکت نباشند یا بروز هر گونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب نماید، در این صورت محکوم با اخذ تأمین مناسب برای مدت یک هفته به مرخصی اعزام میشود». حسب تبصره 2 همین ماده، در صورت نیاز به اعطای مرخصی مجدد موضوع این ماده، اعطای مرخصی بلامانع است. ملاحظه میکنید که قانونگذار در مواردی که زندانی نیاز به اعطای مرخصی مجدد داشته باشد، قید مدت را هم حذف کرده و دست مسئولان اعطای مرخصی را باز گذاشته است که تا زمان برطرفشدن نیاز به مرخصی، زندانی بتواند حسب شرایط خاص خود از مرخصی استفاده کند و مهمتر اینکه اگر زندانی قادر به تودیع تأمین صادره نباشد و از طرفی نیاز به اعطای مرخصی داشته باشد، اعزام محکوم تحت مراقبت مأموران حداکثر برای مدت 10 ساعت در روز به خارج از زندان بلامانع است و قانونگذار محدودیتی از باب تعلق روزهای مورد نیاز مرخصی قائل نشده است. موارد موضوع ماده 213 به صورت کلی است و نیازی به موافقت
«شورای طبقهبندی» هم نیست. شورای طبقهبندی برابر ماده 56 آییننامه اجرائی سازمان زندانها با ترکیب قاضی ناظر زندان به عنوان رئیس شورا، رئیس زندان یا مرکز مربوطه به عنوان دبیر شورا، مسئولان واحدهای قضائی، بازپروری، انتظامی، رئیس اندرزگاه مربوطه، یک نفر روانشناس و یک نفر مددکار که در قسمت تشخیص فعالیت میکند، با انتخاب رئیس مرکز یا زندان، اعضای شورای طبقهبندی را تشکیل میدهند. برابر ماده 66 آییننامه اجرائی سازمان زندانها یکی از وظایف شورای طبقهبندی اظهار نظر در زمینه احراز شرایط آزادی مشروط و عفو محکومان با رعایت مقررات مربوطه است. در ضمن اعطای مرخصی نیز حسب ماده 214 آییننامه اجرائی سازمان زندانها موکول به موافقت شورای طبقهبندی است. البته موارد ذکرشده در ماده 213 یعنی ازدواج، فوت بستگان یا ابتلای آنان به بیماری حاد یا بروز هرگونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب کند، از موارد حصری و خاصی است که قانونگذار به عنوان حق قانونی، برای زندانیان لحاظ کرده است. قید موضوع ماده 214 که در صورت نیاز، اعطای مرخصی موکول به موافقت شورای طبقهبندی است موارد ذکرشده را به صورت حصری از حقوق
قانونی زندانیان دانسته است.
بحث بر سر مرخصی زندانیان سیاسی نیز با تسهیلاتی همراه شده است. ریاست محترم قوه قضائیه بخشنامه اعطای مرخصی به زندانیان را در تاریخ 7/12/98 ابلاغ کرد و شامل کلیه محکومان میشود و کسانی که شامل این بخشنامه نیستند، در بند «ج» آمده و دادستانها و قضات ناظر زندان را مکلف کرده اخذ تأمین بابت اعطای مرخصی موضوع این بخشنامه را تسهیل کنند، به نحوی که حسب مورد با وثیقه یا کفالت، نسبت به مرخصی زندانیان اقدام شود. صراحتا نیز تکلیف شده چنانچه محکومعلیه از سپردن وثیقه عاجز باشد (غیر از محکومین مالی) در صورت اطمینان، برای بازگشت وی با اخذ تأمین کفالت نسبت به اعطای مرخصی اقدام شود. امید میرود در روزهای پیشرو با توجه به شرایط ویژه موضوع ماده 213 آییننامه سازمان زندانها، مسئولان مربوطه با سعه صدر، آنگونه که مورد نظر ریاست محترم قوه قضائیه برابر بخشنامه اعطای مرخصی به زندانیان است، شرایط حضور زندانیان در کنار خانواده را با توجه به آثار مثبت و سازنده آن و به منظور نیل به اهداف عالی در بازسازی اجتماعی و اخلاقی زندانیان و ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط حساس فعلی فراهم کنند که رضای خالق هم همین است.
رئیس قوه قضائیه در تاریخ 98/12/7 بخشنامهای درخصوص اعطای مرخصی به زندانیان در آستانه فروردین 99 صادر کرد. در مقدمه بخشنامه آمده است: ...به مناسبت اعیاد مبارکه رجبیه و با توجه به آثار مثبت و سازنده حضور زندانیان در کنار خانواده و به منظور نیل به اهداف عالی در بازسازی اجتماعی و اخلاقی زندانیان و ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط فعلی مقتضی است به زندانیان محکوم با رعایت شرایط ذیل از تاریخ ابلاغ این بخشنامه تا 15 فروردین ماه سال 99 مرخصی داده شود.با نگاهی به مقدمه بخشنامه و دلایل صدور بخشنامه، موضوع ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط فعلی، از موارد جدید بخشنامههای مشابهی است که در گذشته توسط رؤسای قوه قضائیه جدای از مناسبتهای مذهبی و اعیاد ملی صادر میشد. برابر ماده 23 آییننامه کمیسیون عفو و تخفیف مجازات محکومین مصوب 12/9/87 مناسبتهایی که در طول سال شامل حال زندانیان میشود و با تکیه بر مناسبتهای فوق، رئیس محترم قوه قضائیه از مقام معظم رهبری برابر تبصره 11 اصل یکصدوده قانون اساسی درخواست عفو و تخفیف مجازات زندانیان را میکنند، به شرح زیر است.
1- ولادت حضرت رسول اکرم (ص) 12 تا 17 ربیعالاول
2- مبعث حضرت رسول اکرم (ص) 27 رجب
3- ولادت حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) 13 رجب
4- ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) ویژه عفو محکومین نسوان 20 جمادیالثانی
5- ولادت حضرت امام حسین(ع) 3 شعبان
6- ولادت حضرت قائم (عج) 15 شعبان
7- عید سعید فطر اول شوال
8- عید سعید قربان 10 ذیحجه
9- عید سعید غدیر 18 ذیحجه
10- سالروز پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 22 بهمن
11- عید نوروز اول فروردین
12- سالروز جمهوری اسلامی 12 فروردین
13- سالروز حماسه فتح خرمشهر ویژه عفو محکومین نیروهای مسلح 3 خرداد
14- (الحاقی 3/4/88) سالروز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی 14 مرداد
15- سایر مناسبتهایی که مقام معظم رهبری موافقت فرمایند.
نوروز سال 99 از این امتیار برخوردار است که علاوه بر مناسبت نوروز و دوازدهم فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی، با دو عید بزرگ اسلامی، یکی مبعث حضرت رسول و دیگری ولادت حضرت علی(ع) مواجه است و در صدر بخشنامه اعطای مرخصی به آن توجه شده است. جدای از چهار مورد مناسبت ملی و مذهبی، موضوع ویروس کرونا و وضعیت خاص کشور و تبعات گسترش این ویروس در اماکن بسته و احساس مسئولیت ریاست قوه قضائیه و توجه به آن شرایط اعطای مرخصی در روزهای پیشرو را حساس کرده است. تعطیلی مدارس و دانشگاهها و کسر ساعات کاری هیچ اثری بر محاکم دادگستری و اوقات رسیدگی نگذاشت. نگارنده در اسفندماه در دادگاههای کیفری یک استان تهران محاکمهای داشتم که متهمان آن دو زندانی اعزامی از زندان اوین بودند. صحنه دادگاه دیدنی بود؛ از مسئولان قضائی تا وکلا و متهمان همه از ماسک و بعضا دستکش استفاده میکردند، نوعی ترس بر فضای دادگاه و راهرو حاکم بود. چند روز بعد سری به دادگاه انقلاب زدم. راهروهای دادگاه انقلاب پر از زندانیانی بود که برای محاکمه اعزام شده بودند. خبر اعزام 300 هزار هیئت بهداشتی به در خانهها و آزمایش ویروس کرونا خبر داغی بود که زندانیان با هم
زمزمه میکردند و دلواپس خانوادههای خود بودند؛ خبری که باعث وحشت زندانیان و خانواده آنها شده بود. بیسرپرستی خانواده آنان که با تأسف عمدتا با شرایط مالی نامناسبی روبهرو هستند و نانآور خانواده به هر علت در زندان است و ترس از گسترش ویروس کرونا، میطلبید که در شرایط موجود و پیشرو رویه سابق اعطای مرخصی کنار گذاشته و از بخشنامه ریاست محترم قوه قضائیه به نفع زندانیان کمخطر استفاده شود و حداقل تا 15 فروردین که پایان مهلت اعطای بخشنامه صادره است، تعداد بیشتری از زندانیان از مرخصی استفاده کنند که خوشبختانه این اتفاق رخ داد. جدای از بخشنامه ریاست قوه قضائیه، فصل سوم از بخش سوم آییننامه اجرائی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور ذیل ماده 213 هم از بروز هر گونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب نماید، یاد کرده است.
حسب ماده 213 زندانیان در شرایط زیر به مدت یک هفته به مرخصی میروند: «ازدواج، فوت بستگان نسبی و سببی درجه نخست از طبقه نخست یا ابتلای آنان به بیماری حاد که به سبب آن برای مدت طولانی قادر به حرکت نباشند یا بروز هر گونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب نماید، در این صورت محکوم با اخذ تأمین مناسب برای مدت یک هفته به مرخصی اعزام میشود». حسب تبصره 2 همین ماده، در صورت نیاز به اعطای مرخصی مجدد موضوع این ماده، اعطای مرخصی بلامانع است. ملاحظه میکنید که قانونگذار در مواردی که زندانی نیاز به اعطای مرخصی مجدد داشته باشد، قید مدت را هم حذف کرده و دست مسئولان اعطای مرخصی را باز گذاشته است که تا زمان برطرفشدن نیاز به مرخصی، زندانی بتواند حسب شرایط خاص خود از مرخصی استفاده کند و مهمتر اینکه اگر زندانی قادر به تودیع تأمین صادره نباشد و از طرفی نیاز به اعطای مرخصی داشته باشد، اعزام محکوم تحت مراقبت مأموران حداکثر برای مدت 10 ساعت در روز به خارج از زندان بلامانع است و قانونگذار محدودیتی از باب تعلق روزهای مورد نیاز مرخصی قائل نشده است. موارد موضوع ماده 213 به صورت کلی است و نیازی به موافقت
«شورای طبقهبندی» هم نیست. شورای طبقهبندی برابر ماده 56 آییننامه اجرائی سازمان زندانها با ترکیب قاضی ناظر زندان به عنوان رئیس شورا، رئیس زندان یا مرکز مربوطه به عنوان دبیر شورا، مسئولان واحدهای قضائی، بازپروری، انتظامی، رئیس اندرزگاه مربوطه، یک نفر روانشناس و یک نفر مددکار که در قسمت تشخیص فعالیت میکند، با انتخاب رئیس مرکز یا زندان، اعضای شورای طبقهبندی را تشکیل میدهند. برابر ماده 66 آییننامه اجرائی سازمان زندانها یکی از وظایف شورای طبقهبندی اظهار نظر در زمینه احراز شرایط آزادی مشروط و عفو محکومان با رعایت مقررات مربوطه است. در ضمن اعطای مرخصی نیز حسب ماده 214 آییننامه اجرائی سازمان زندانها موکول به موافقت شورای طبقهبندی است. البته موارد ذکرشده در ماده 213 یعنی ازدواج، فوت بستگان یا ابتلای آنان به بیماری حاد یا بروز هرگونه حادثه غیرمترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاب کند، از موارد حصری و خاصی است که قانونگذار به عنوان حق قانونی، برای زندانیان لحاظ کرده است. قید موضوع ماده 214 که در صورت نیاز، اعطای مرخصی موکول به موافقت شورای طبقهبندی است موارد ذکرشده را به صورت حصری از حقوق
قانونی زندانیان دانسته است.
بحث بر سر مرخصی زندانیان سیاسی نیز با تسهیلاتی همراه شده است. ریاست محترم قوه قضائیه بخشنامه اعطای مرخصی به زندانیان را در تاریخ 7/12/98 ابلاغ کرد و شامل کلیه محکومان میشود و کسانی که شامل این بخشنامه نیستند، در بند «ج» آمده و دادستانها و قضات ناظر زندان را مکلف کرده اخذ تأمین بابت اعطای مرخصی موضوع این بخشنامه را تسهیل کنند، به نحوی که حسب مورد با وثیقه یا کفالت، نسبت به مرخصی زندانیان اقدام شود. صراحتا نیز تکلیف شده چنانچه محکومعلیه از سپردن وثیقه عاجز باشد (غیر از محکومین مالی) در صورت اطمینان، برای بازگشت وی با اخذ تأمین کفالت نسبت به اعطای مرخصی اقدام شود. امید میرود در روزهای پیشرو با توجه به شرایط ویژه موضوع ماده 213 آییننامه سازمان زندانها، مسئولان مربوطه با سعه صدر، آنگونه که مورد نظر ریاست محترم قوه قضائیه برابر بخشنامه اعطای مرخصی به زندانیان است، شرایط حضور زندانیان در کنار خانواده را با توجه به آثار مثبت و سازنده آن و به منظور نیل به اهداف عالی در بازسازی اجتماعی و اخلاقی زندانیان و ضرورت حفظ سلامت زندانیان در شرایط حساس فعلی فراهم کنند که رضای خالق هم همین است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.