|

چگونه طعمه اطلاعات تغذیه‌ای نشويم؟

روشنک روستايي.دانشجوي دکتراي تخصصي سياست غذا و تغذيه، دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي

در روزهاي اخير بسياري از شهرهاي کشور با همه‌گيري ويروس نوپديد کرونا دست‌و‌پنجه نرم مي‌کنند. اطلاعات گوناگون و بعضا ضد‌و‌نقيض درباره جنبه‌هاي مختلف اين بيماري از جانب افراد و گروه‌هاي مختلف، به‌ويژه از طريق فضاي مجازي و رسانه‌هاي مختلف بين گروه‌هاي مردم دست‌به‌دست مي‌شود. توصيه‌ها از مصرف سير و شکر سرخ و روغن کنجد تا انواع مکمل‌ها جهت تقويت سيستم ايمني، جامعه درگير احساس ترس و نگراني ناشي از بيماري را دچار سردرگمي فزاينده کرده است. سردرگمي جامعه در زمينه اطلاعات علمي تغذيه‌اي در اين همه‌گيري بسيار واضح به چشم مي‌خورد؛ هرچند اين سردرگمي منحصر به اين شرايط نيست و چندي است که هجوم اطلاعات ضد‌و‌نقيض درباره تغذيه در سلامت و بيماري‌هاي مختلف، به يک موضوع چالش‌برانگيز براي جامعه تبديل شده است.
در عصر حاضر که عصر انقلاب ارتباطات و اطلاعات لقب گرفته است، با پيشرفت روزافزون فناوري، شاهد رشد بي‌سابقه توليد علم در عرصه‌هاي مختلف در سطح جهان هستيم. علم تغذيه نيز از اين مقوله مستثنا نبوده است. بنابراين، مخاطبان همه‌روزه در معرض انبوهي از اطلاعات گوناگون قرار دارند. از آنجا که غذايي که براي خوردن انتخاب مي‌کنيم، به‌شدت مي‌تواند تحت تأثير اطلاعات منتشر شده باشد، گزينش اطلاعات صحيح براي حفظ و ارتقای سلامت امري ضروري و البته دشوار است. در يک جمع‌بندي کلي، اطلاعات ارائه‌شده را مي‌توان در سه دسته طبقه‌بندي کرد. دسته اول ادعاها، شايعات، باورها و خرافه‌هايي هستند که بر مبناي قواعد علمي اثبات نشده‌اند. مدعيان اين گروه فقط با انتساب خود به نام‌هاي افراد داراي مشروعيت و وجهه عمومي از ابوعلي سينا گرفته تا دوران معاصر، در پي اثبات مدعاي خويش‌اند. صحت‌و‌سقم بسياري از توصيه‌هايي که تحت عناوين طب سنتي و طب اسلامي و انرژي‌درماني و امثال آن به جامعه تزريق مي‌شود، هيچ‌گاه به روش‌هاي علمي ثابت نشده است و حتي گاهي اين توصيه‌ها در تقابل کامل با يافته‌هاي علمي هستند: برای مثال توصيه‌هايي در باب فوايد مصرف نمک دريا، مفيدبودن مصرف پيه و دنبه يا مضرات مصرف لبنيات و توصيه به جايگزيني آن با مصرف بادام و کنجد؛ اما از آنجا که اجراي اين توصيه‌ها احتمالا تأمين‌کننده منافعي از جمله منافع اقتصادي براي گروه‌هايي از جامعه هستند، همچنان ترويج مي‌شوند.دسته دوم، اطلاعاتي هستند که از بررسي‌هاي علمي و دانشگاهي منتشرشده استخراج شده و در رسانه‌ها منتشر مي‌شوند. اين اطلاعات هرچند مستندات علمي دارند اما براي استفاده در زندگي روزمره کاربردي و قابل استناد نيستند. اين اطلاعات در مراکز دانشگاهي، از نظر اعتبار و کيفيت در طيفي از بسيار ضعيف تا بسيار قوي طبقه‌بندي مي‌شوند و اغلب هنوز در مرحله‌اي نيستند که بتوانند مورد استفاده عموم قرار گيرند. درج ناپخته و نابجاي يافته‌هاي مطالعات علم تغذيه در رسانه‌ها باعث ايجاد اين تصور در گروه‌هايي از مردم شده است که تحقيقات علمي چون منجر به نتايج قطعي نمي‌شوند، پس قابل اعتماد نيستند. حال آنکه براي تبدیل يک يافته علمي به يک دستورالعمل براي کاربرد روزمره، لازم است بارها در شرايط مختلف تکرار شده تا قطعيت آن يافته تأييد شود.‌موضوع قابل توجه ديگر آن است که حتي دنياي علم نيز از تعارض منافع در امان نبوده است و در مواردي انجام يا انتشار برخي مطالعات با جهت‌گيري‌هاي خاص در راستاي تأمين منابع اقتصادي برخي شرکت‌هاي بزرگ بوده است. برای مثال در دهه 1960 ميلادي، کمپاني‌هاي بزرگ چندمليتي توليد‌کننده شکر، براي حفاظت از منافع مادي خود تا حد زيادي مانع از انتشار مقالاتي شده بودند که مبين تأثير منفي شکر بر سلامت انسان بوده است. در مثالي ديگر، اخيرا مقاله‌اي درباره رابطه مصرف لبنيات با افزايش خطر سرطان سينه در زنان در مقايسه با سويا منتشر شده است که احتمال وجود تعارض در جهت تأمين منافع صنايع توليد‌کننده محصولات بر پايه سويا را به ذهن متبادر مي‌‌کند.
بنابراين، بخش عمده‌اي از اطلاعات مرتبط با تغذيه که روزانه از طريق رسانه‌ها و شبکه‌هاي اجتماعي در سطح جامعه منتشر مي‌شود، يا ادعاهايي غيرمستند يا يافته‌هاي پالايش‌نشده‌اي هستند که براي تصميم‌گيري و اجرا در سطح فردي يا کلان قابل استناد نيستند. در چنين شرايطي که بسياري از مردم و حتي متخصصين ساير حوزه‌ها بنا بر دانش ناکافي قادر به تمیيز و استنباط و استخراج مطالعات تغذيه‌اي معتبر نيستند، چگونه بايد سره را از ناسره تشخيص داد؟ در پاسخ به اين نياز، دسته سوم اطلاعات شکل گرفته‌اند؛ براي توليد و تدوين اين دسته از اطلاعات، محققان در مراکز علمي و دانشگاهي ملي و بين‌المللي، از طريق روش‌هاي علمي تعريف‌شده، اقدام به گردآوري و پالايش مستندات علمي کرده و ماحصل جمع‌بندي تحقيقات انجام‌شده در هر حوزه را به شکل راهنماها و دستورالعمل‌هاي رسمي منتشر مي‌کنند. برای مثال، در حوزه تغذيه و بيماري کرونا دفتر بهبود تغذيه جامعه اقدام به انتشار توصيه‌هاي تغذيه‌اي به‌منظور تقويت سيستم ايمني و پيشگيري از بيماري کرده است. همچنين، نهادهاي بين‌المللي مانند سازمان جهاني بهداشت، جديدترين يافته‌هاي تغذيه‌اي مرتبط با بيماري کرونا را به زبان فارسي بر روي وب‌سايت خود قرار داده تا افراد بتوانند به اطلاعات روزآمد و معتبر در اين زمينه دسترسي داشته باشند.
به خاطر داشته باشيد بهترين راه براي حفظ سلامت خانواده و جامعه، چه در بحران‌هايي مثل کرونا و چه در شرايط معمول، شناخت منابع اطلاعات و مراجعه به منابع و دستورالعمل‌هايي است که توسط محققان، دانشمندان و مراکز معتبر علمي و دانشگاهي منتشر شده باشند. در اين ميان مسئوليت رسانه‌ها درباره نشر توصيه‌ها و ادعاهاي تغذيه‌اي مبتني بر منابع علمي و پرهيز از بازنشر شايعات و باورهاي نادرست و غیرعلمی تأکيد و نظارت جدي را مي‌طلبد.

در روزهاي اخير بسياري از شهرهاي کشور با همه‌گيري ويروس نوپديد کرونا دست‌و‌پنجه نرم مي‌کنند. اطلاعات گوناگون و بعضا ضد‌و‌نقيض درباره جنبه‌هاي مختلف اين بيماري از جانب افراد و گروه‌هاي مختلف، به‌ويژه از طريق فضاي مجازي و رسانه‌هاي مختلف بين گروه‌هاي مردم دست‌به‌دست مي‌شود. توصيه‌ها از مصرف سير و شکر سرخ و روغن کنجد تا انواع مکمل‌ها جهت تقويت سيستم ايمني، جامعه درگير احساس ترس و نگراني ناشي از بيماري را دچار سردرگمي فزاينده کرده است. سردرگمي جامعه در زمينه اطلاعات علمي تغذيه‌اي در اين همه‌گيري بسيار واضح به چشم مي‌خورد؛ هرچند اين سردرگمي منحصر به اين شرايط نيست و چندي است که هجوم اطلاعات ضد‌و‌نقيض درباره تغذيه در سلامت و بيماري‌هاي مختلف، به يک موضوع چالش‌برانگيز براي جامعه تبديل شده است.
در عصر حاضر که عصر انقلاب ارتباطات و اطلاعات لقب گرفته است، با پيشرفت روزافزون فناوري، شاهد رشد بي‌سابقه توليد علم در عرصه‌هاي مختلف در سطح جهان هستيم. علم تغذيه نيز از اين مقوله مستثنا نبوده است. بنابراين، مخاطبان همه‌روزه در معرض انبوهي از اطلاعات گوناگون قرار دارند. از آنجا که غذايي که براي خوردن انتخاب مي‌کنيم، به‌شدت مي‌تواند تحت تأثير اطلاعات منتشر شده باشد، گزينش اطلاعات صحيح براي حفظ و ارتقای سلامت امري ضروري و البته دشوار است. در يک جمع‌بندي کلي، اطلاعات ارائه‌شده را مي‌توان در سه دسته طبقه‌بندي کرد. دسته اول ادعاها، شايعات، باورها و خرافه‌هايي هستند که بر مبناي قواعد علمي اثبات نشده‌اند. مدعيان اين گروه فقط با انتساب خود به نام‌هاي افراد داراي مشروعيت و وجهه عمومي از ابوعلي سينا گرفته تا دوران معاصر، در پي اثبات مدعاي خويش‌اند. صحت‌و‌سقم بسياري از توصيه‌هايي که تحت عناوين طب سنتي و طب اسلامي و انرژي‌درماني و امثال آن به جامعه تزريق مي‌شود، هيچ‌گاه به روش‌هاي علمي ثابت نشده است و حتي گاهي اين توصيه‌ها در تقابل کامل با يافته‌هاي علمي هستند: برای مثال توصيه‌هايي در باب فوايد مصرف نمک دريا، مفيدبودن مصرف پيه و دنبه يا مضرات مصرف لبنيات و توصيه به جايگزيني آن با مصرف بادام و کنجد؛ اما از آنجا که اجراي اين توصيه‌ها احتمالا تأمين‌کننده منافعي از جمله منافع اقتصادي براي گروه‌هايي از جامعه هستند، همچنان ترويج مي‌شوند.دسته دوم، اطلاعاتي هستند که از بررسي‌هاي علمي و دانشگاهي منتشرشده استخراج شده و در رسانه‌ها منتشر مي‌شوند. اين اطلاعات هرچند مستندات علمي دارند اما براي استفاده در زندگي روزمره کاربردي و قابل استناد نيستند. اين اطلاعات در مراکز دانشگاهي، از نظر اعتبار و کيفيت در طيفي از بسيار ضعيف تا بسيار قوي طبقه‌بندي مي‌شوند و اغلب هنوز در مرحله‌اي نيستند که بتوانند مورد استفاده عموم قرار گيرند. درج ناپخته و نابجاي يافته‌هاي مطالعات علم تغذيه در رسانه‌ها باعث ايجاد اين تصور در گروه‌هايي از مردم شده است که تحقيقات علمي چون منجر به نتايج قطعي نمي‌شوند، پس قابل اعتماد نيستند. حال آنکه براي تبدیل يک يافته علمي به يک دستورالعمل براي کاربرد روزمره، لازم است بارها در شرايط مختلف تکرار شده تا قطعيت آن يافته تأييد شود.‌موضوع قابل توجه ديگر آن است که حتي دنياي علم نيز از تعارض منافع در امان نبوده است و در مواردي انجام يا انتشار برخي مطالعات با جهت‌گيري‌هاي خاص در راستاي تأمين منابع اقتصادي برخي شرکت‌هاي بزرگ بوده است. برای مثال در دهه 1960 ميلادي، کمپاني‌هاي بزرگ چندمليتي توليد‌کننده شکر، براي حفاظت از منافع مادي خود تا حد زيادي مانع از انتشار مقالاتي شده بودند که مبين تأثير منفي شکر بر سلامت انسان بوده است. در مثالي ديگر، اخيرا مقاله‌اي درباره رابطه مصرف لبنيات با افزايش خطر سرطان سينه در زنان در مقايسه با سويا منتشر شده است که احتمال وجود تعارض در جهت تأمين منافع صنايع توليد‌کننده محصولات بر پايه سويا را به ذهن متبادر مي‌‌کند.
بنابراين، بخش عمده‌اي از اطلاعات مرتبط با تغذيه که روزانه از طريق رسانه‌ها و شبکه‌هاي اجتماعي در سطح جامعه منتشر مي‌شود، يا ادعاهايي غيرمستند يا يافته‌هاي پالايش‌نشده‌اي هستند که براي تصميم‌گيري و اجرا در سطح فردي يا کلان قابل استناد نيستند. در چنين شرايطي که بسياري از مردم و حتي متخصصين ساير حوزه‌ها بنا بر دانش ناکافي قادر به تمیيز و استنباط و استخراج مطالعات تغذيه‌اي معتبر نيستند، چگونه بايد سره را از ناسره تشخيص داد؟ در پاسخ به اين نياز، دسته سوم اطلاعات شکل گرفته‌اند؛ براي توليد و تدوين اين دسته از اطلاعات، محققان در مراکز علمي و دانشگاهي ملي و بين‌المللي، از طريق روش‌هاي علمي تعريف‌شده، اقدام به گردآوري و پالايش مستندات علمي کرده و ماحصل جمع‌بندي تحقيقات انجام‌شده در هر حوزه را به شکل راهنماها و دستورالعمل‌هاي رسمي منتشر مي‌کنند. برای مثال، در حوزه تغذيه و بيماري کرونا دفتر بهبود تغذيه جامعه اقدام به انتشار توصيه‌هاي تغذيه‌اي به‌منظور تقويت سيستم ايمني و پيشگيري از بيماري کرده است. همچنين، نهادهاي بين‌المللي مانند سازمان جهاني بهداشت، جديدترين يافته‌هاي تغذيه‌اي مرتبط با بيماري کرونا را به زبان فارسي بر روي وب‌سايت خود قرار داده تا افراد بتوانند به اطلاعات روزآمد و معتبر در اين زمينه دسترسي داشته باشند.
به خاطر داشته باشيد بهترين راه براي حفظ سلامت خانواده و جامعه، چه در بحران‌هايي مثل کرونا و چه در شرايط معمول، شناخت منابع اطلاعات و مراجعه به منابع و دستورالعمل‌هايي است که توسط محققان، دانشمندان و مراکز معتبر علمي و دانشگاهي منتشر شده باشند. در اين ميان مسئوليت رسانه‌ها درباره نشر توصيه‌ها و ادعاهاي تغذيه‌اي مبتني بر منابع علمي و پرهيز از بازنشر شايعات و باورهاي نادرست و غیرعلمی تأکيد و نظارت جدي را مي‌طلبد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.