تئاتر استانها، همگام با تهران و حتي پيشرو
فاطمه فلاح
در اين يادداشت قرار است با مقايسههايي به اين سؤال پاسخ دهيم در بازه زماني سه، چهار سال گذشته اجراهاي نمايشي در تئاتر استانها چگونه سيري در عرصه اجرا داشتهاند؟ اين يادداشت با توجه به نمايشهايي نوشته شده است که در اين بازه زماني در بخش صحنهاي تئاتر فجر حضور داشتهاند. به چند دليل بررسي نمايشهاي شهرستانها که در جشنواره تئاتر فجر حضور داشتهاند، ميتواند امکان مقايسه و مشاهده نسبتا دقيقتري به اجراهاي شهرستان داشته باشد. مهمترين دليل اين است که بيشتر کارهاي موفق در سطح کشور به اين جشنواره ميرسند و اين جشنواره بالاترين سطح را در بين جشنوارهها دارد. به جز چند دوره، تئاتر استان و تهران با هم رقابت ميکنند. بنابراين امکان مقايسه تئاتر تهران و تئاتر استانها بهتر فراهم ميشود.
يک نيمچه کاوش آماري:
در سيوهشتمين دوره تئاتر فجر و سال 1398، به دليل شرايط بحراني که در سراسر کشور وجود داشت، گروههاي کمتري حضور داشتند. جشنواره محل تبادل فرهنگي گروههاي تئاتري است و حالا با کمشدن اين تبادل اگر آسيبي متوجه تئاتر شده باشد در سالهاي آينده بروز ميکند. اما آيا اين کمشدن حضور ربطي به کيفيت تئاترها داشت؟ اگر بخواهيم به اين سؤال بدون شرايط ويژه اين دوره پاسخ دهيم به تعارضاتي اساسي برخورد ميکنيم. بنابراين تئاتر فجر و در کل تئاتر اين دوره را در کشور نميتوان حاصل يک روند و سير طبيعي دانست بلکه بايد آن را به عنوان يک استثنا در دوران بحران نگاه کرد که حاصل جو سياسي است، نه هنري و تئاتري.در بخش صحنهاي سيوهشتمين دوره تئاتر 20 گروه از استانها حضور پيدا کردند. در دوره سيوهفتم، 35 گروه؛ در دوره سيوششم، 30 گروه و در دوره سيوپنجم 33 گروه شرکت کردهاند. دوره سيوهشتم شهرکرد، اروميه و بوشهر هر کدام با دو کار بيشترين حضور را دارند و مشهد که در سالهاي پيش با بيشترين نمايش حضور داشت، با يک گروه در اين دوره شرکت کرد. بعضي از شهرها در اين چند دوره هيچ حضوري نداشتند که ميتواند دليل فعاليت کم تئاتري در آن استانها باشد.
به نظر ميرسد فعاليت کمّي تئاتر در شهرها بر بودجهبندي مالي تأثيرگذار است؛ بنابراين نميتوان تأثير حضور کمّي را ناديده گرفت. به هر حال يک بحث مفصل ميطلبد که چرا انگيزههاي حضور براي تمام شهرها يکسان نيست. شهر کوچکي مانند بندر دير در سه سال اخير حضور ثابت داشته است اما از برخي شهرها مانند سمنان، کرمان و اردبيل نامي ديده نميشود.
مستعد تبديلشدن به جريان:
در اين سالها برخي نامها آشناتر به نظر ميرسند: رضا گشتاسب، باقر سروش، کامران جباري، پيام لاريان، فراز مهديان، اميربهاور اکبرپور و...برخي از اين افراد با هم کار ميکنند. براي مثال فراز مهديان به عنوان نويسنده و اميربهاور اکبرپور به عنوان کارگردان از شهرکرد نمايشهاي يک بهعلاوه دو، آنشرلي با موهاي خيلي قرمز و باقوحش را با هم کار کردهاند. آنشرلي با موهاي خيلي قرمز در جشنواره تئاتر دانشگاهي خوش درخشيد و در جشنواره فجر با اجرائي متفاوت به صحنه رفت. گرچه همچنان در داستانپردازي، ساخت شخصيت و پايانبندي بلاتکليف بود اما مشخص بود گروه اتودهاي زيادي داشته و براي ارتقاي نمايش اتود زده و فکرپردازي کرده است.
برخي افراد مانند رضا گشتاسب و پيام لاريان که در گذشته نويسنده-کارگردان بودند، اين سالها فقط به عنوان نويسنده فعال هستند. پيام لاريان پرسههاي موازي را به عنوان نويسنده و کارگردان و از شهر تهران به صحنه برده بود. اما همين نمايش در دوره سيوهفتم از شهر تبريز و با کارگرداني علي کاظموند به صحنه رفت. کيفيت صحنه و بازيها در اين اجرا چشمگيرتر و مستعدتر از قبل شده بود و اين نمايش بيشتر ديده شد. رضا گشتاسب با کارگردانهاي متفاوتي کار کرده است اما يک زاويه ديد روايي و فضاي خاصي در تمام متونش وجود دارد. بيشتر نمايشنامههاي او از زاويه ديد مردگان روايت ميشود و فضايي سوررئال و وهمناک در متونش به چشم ميخورد.
آيا اين حضور مستمر، همکاريهايي که به تداوم رسيده، کشفوشهود در متن و اجرا قابليت تبديلشدن به جريانهاي تئاتري را دارد يا ميتواند باعث کسب موفقيت در جشنواره يا گيشه شود؟ مجتبي رستميفر سال 1397 نمايش خوبي به نام تاکسيدرمي داشت و امسال با نمايش همه فرزندان مکبث بسياري از جوايز جشنواره را از آن خود کرد. البته مسلما در اين موفقيت به جز استمرار، توجه به عوامل هنري و تئاتري بسيار دخيل بودهاند.
تئاتر استانها؛ پيشرو؛ هست يا نيست؟
اگر کشوري داراي جامعهاي بسته باشد مربوط به يک شهر نيست بلکه جو فرهنگي و اجتماعي تقريبا در تمام شهرها يکسان است. ممکن است به نظر برسد تئاتر شهرستان محدوديتهاي فرهنگي بيشتري دارد اما اينطور نيست. سال 1396 در تهران نمايشي به نام آبي مايل به صورتي به کارگرداني و نويسندگي ساناز بيان اجرا شد که به دليل موضوع جسورانه و جديدش که درباره تغيير جنسيت و ترنسها بود، بارها ستوده شد. نمايش «دا» به کارگرداني زهرا تنوري و به نويسندگي فاطمه رضايي و محمدرضا طاهري از شهر فسا در سال 1395 و دوره سيوپنجم جشنواره به همين موضوع پرداخته بود. از نظر متن، داستانپردازي، صحنهپردازي و بازي هم نمايشي بسيار قابل قبول بود. اما شايد چون اين گروه دانشجويي کمتر توانست کارش را معرفي کند و از يک شهر کوچک بود، به دليل پرداختن به اين موضوع جسورانه چندان مورد توجه قرار نگرفت.
نمايش تاکسيدرمي يا نمايش در دهانم حرف بزن ساختارهاي اجتماعي، سياسي و ديني حساسي را نقد کردهاند. نمايش ژنتيک و متساويالساقين به زعم منتقدان ديدگاههاي جديد و مواضع انتقادي درست اجتماعي، همراه با متن و اجراهاي جالبتوجهي داشتهاند.
در سال 1397 نمايشنامه «مادر» اثر فلوريان زلر به کارگرداني مجيد کاظمزاده مژدهي، در جشنواره فجر شرکت داشت. گرچه اين اجرا کارگرداني يا بازي درخشاني نداشت اما فلوريان زلر را پيش از اجراهاي تهران معرفي کرد. فلوريان زلر سال 1398 در تهران تبديل به يک مد فرهنگي شد.
در نتيجه ميتوان گفت تئاتر شهرستان نقش منفعلي در انديشه يا معرفي تئاتر ندارد بلکه حتي در مواردي فعال و حتي پيشرو هم عمل ميکند.
نتيجه:
با يک نگاه کلي درمييابيم بعضي شهرستانها فعاليت تئاتري کمي دارند يا دستکم در رخدادهاي هنري مانند جشنواره فجر حضورشان کمرنگ يا بيرنگ است. مسئله نگرانکنندهاي است. جاي يک فرهنگ، يک صدا و نگاه خالي است. از طرفي برخي شهرها و حتي گروهها حضور مستمر و تأثيرگذار دارند. اگر اين حضورهاي با هم به تکرار بيشتري برسد و با کشفوشهودهاي خلاقانه در فرم و متن و محتوا همراه شود، ميتواند حتي جريان تئاتري نيز توليد کند. بسياري از کليشههاي فکري درباره تئاتر شهرستان اشتباه است. تئاتر شهرستان همگام با نمايشهاي تهران در انديشه، فرم و متن فعال و حتي پيشگام است.
در اين يادداشت قرار است با مقايسههايي به اين سؤال پاسخ دهيم در بازه زماني سه، چهار سال گذشته اجراهاي نمايشي در تئاتر استانها چگونه سيري در عرصه اجرا داشتهاند؟ اين يادداشت با توجه به نمايشهايي نوشته شده است که در اين بازه زماني در بخش صحنهاي تئاتر فجر حضور داشتهاند. به چند دليل بررسي نمايشهاي شهرستانها که در جشنواره تئاتر فجر حضور داشتهاند، ميتواند امکان مقايسه و مشاهده نسبتا دقيقتري به اجراهاي شهرستان داشته باشد. مهمترين دليل اين است که بيشتر کارهاي موفق در سطح کشور به اين جشنواره ميرسند و اين جشنواره بالاترين سطح را در بين جشنوارهها دارد. به جز چند دوره، تئاتر استان و تهران با هم رقابت ميکنند. بنابراين امکان مقايسه تئاتر تهران و تئاتر استانها بهتر فراهم ميشود.
يک نيمچه کاوش آماري:
در سيوهشتمين دوره تئاتر فجر و سال 1398، به دليل شرايط بحراني که در سراسر کشور وجود داشت، گروههاي کمتري حضور داشتند. جشنواره محل تبادل فرهنگي گروههاي تئاتري است و حالا با کمشدن اين تبادل اگر آسيبي متوجه تئاتر شده باشد در سالهاي آينده بروز ميکند. اما آيا اين کمشدن حضور ربطي به کيفيت تئاترها داشت؟ اگر بخواهيم به اين سؤال بدون شرايط ويژه اين دوره پاسخ دهيم به تعارضاتي اساسي برخورد ميکنيم. بنابراين تئاتر فجر و در کل تئاتر اين دوره را در کشور نميتوان حاصل يک روند و سير طبيعي دانست بلکه بايد آن را به عنوان يک استثنا در دوران بحران نگاه کرد که حاصل جو سياسي است، نه هنري و تئاتري.در بخش صحنهاي سيوهشتمين دوره تئاتر 20 گروه از استانها حضور پيدا کردند. در دوره سيوهفتم، 35 گروه؛ در دوره سيوششم، 30 گروه و در دوره سيوپنجم 33 گروه شرکت کردهاند. دوره سيوهشتم شهرکرد، اروميه و بوشهر هر کدام با دو کار بيشترين حضور را دارند و مشهد که در سالهاي پيش با بيشترين نمايش حضور داشت، با يک گروه در اين دوره شرکت کرد. بعضي از شهرها در اين چند دوره هيچ حضوري نداشتند که ميتواند دليل فعاليت کم تئاتري در آن استانها باشد.
به نظر ميرسد فعاليت کمّي تئاتر در شهرها بر بودجهبندي مالي تأثيرگذار است؛ بنابراين نميتوان تأثير حضور کمّي را ناديده گرفت. به هر حال يک بحث مفصل ميطلبد که چرا انگيزههاي حضور براي تمام شهرها يکسان نيست. شهر کوچکي مانند بندر دير در سه سال اخير حضور ثابت داشته است اما از برخي شهرها مانند سمنان، کرمان و اردبيل نامي ديده نميشود.
مستعد تبديلشدن به جريان:
در اين سالها برخي نامها آشناتر به نظر ميرسند: رضا گشتاسب، باقر سروش، کامران جباري، پيام لاريان، فراز مهديان، اميربهاور اکبرپور و...برخي از اين افراد با هم کار ميکنند. براي مثال فراز مهديان به عنوان نويسنده و اميربهاور اکبرپور به عنوان کارگردان از شهرکرد نمايشهاي يک بهعلاوه دو، آنشرلي با موهاي خيلي قرمز و باقوحش را با هم کار کردهاند. آنشرلي با موهاي خيلي قرمز در جشنواره تئاتر دانشگاهي خوش درخشيد و در جشنواره فجر با اجرائي متفاوت به صحنه رفت. گرچه همچنان در داستانپردازي، ساخت شخصيت و پايانبندي بلاتکليف بود اما مشخص بود گروه اتودهاي زيادي داشته و براي ارتقاي نمايش اتود زده و فکرپردازي کرده است.
برخي افراد مانند رضا گشتاسب و پيام لاريان که در گذشته نويسنده-کارگردان بودند، اين سالها فقط به عنوان نويسنده فعال هستند. پيام لاريان پرسههاي موازي را به عنوان نويسنده و کارگردان و از شهر تهران به صحنه برده بود. اما همين نمايش در دوره سيوهفتم از شهر تبريز و با کارگرداني علي کاظموند به صحنه رفت. کيفيت صحنه و بازيها در اين اجرا چشمگيرتر و مستعدتر از قبل شده بود و اين نمايش بيشتر ديده شد. رضا گشتاسب با کارگردانهاي متفاوتي کار کرده است اما يک زاويه ديد روايي و فضاي خاصي در تمام متونش وجود دارد. بيشتر نمايشنامههاي او از زاويه ديد مردگان روايت ميشود و فضايي سوررئال و وهمناک در متونش به چشم ميخورد.
آيا اين حضور مستمر، همکاريهايي که به تداوم رسيده، کشفوشهود در متن و اجرا قابليت تبديلشدن به جريانهاي تئاتري را دارد يا ميتواند باعث کسب موفقيت در جشنواره يا گيشه شود؟ مجتبي رستميفر سال 1397 نمايش خوبي به نام تاکسيدرمي داشت و امسال با نمايش همه فرزندان مکبث بسياري از جوايز جشنواره را از آن خود کرد. البته مسلما در اين موفقيت به جز استمرار، توجه به عوامل هنري و تئاتري بسيار دخيل بودهاند.
تئاتر استانها؛ پيشرو؛ هست يا نيست؟
اگر کشوري داراي جامعهاي بسته باشد مربوط به يک شهر نيست بلکه جو فرهنگي و اجتماعي تقريبا در تمام شهرها يکسان است. ممکن است به نظر برسد تئاتر شهرستان محدوديتهاي فرهنگي بيشتري دارد اما اينطور نيست. سال 1396 در تهران نمايشي به نام آبي مايل به صورتي به کارگرداني و نويسندگي ساناز بيان اجرا شد که به دليل موضوع جسورانه و جديدش که درباره تغيير جنسيت و ترنسها بود، بارها ستوده شد. نمايش «دا» به کارگرداني زهرا تنوري و به نويسندگي فاطمه رضايي و محمدرضا طاهري از شهر فسا در سال 1395 و دوره سيوپنجم جشنواره به همين موضوع پرداخته بود. از نظر متن، داستانپردازي، صحنهپردازي و بازي هم نمايشي بسيار قابل قبول بود. اما شايد چون اين گروه دانشجويي کمتر توانست کارش را معرفي کند و از يک شهر کوچک بود، به دليل پرداختن به اين موضوع جسورانه چندان مورد توجه قرار نگرفت.
نمايش تاکسيدرمي يا نمايش در دهانم حرف بزن ساختارهاي اجتماعي، سياسي و ديني حساسي را نقد کردهاند. نمايش ژنتيک و متساويالساقين به زعم منتقدان ديدگاههاي جديد و مواضع انتقادي درست اجتماعي، همراه با متن و اجراهاي جالبتوجهي داشتهاند.
در سال 1397 نمايشنامه «مادر» اثر فلوريان زلر به کارگرداني مجيد کاظمزاده مژدهي، در جشنواره فجر شرکت داشت. گرچه اين اجرا کارگرداني يا بازي درخشاني نداشت اما فلوريان زلر را پيش از اجراهاي تهران معرفي کرد. فلوريان زلر سال 1398 در تهران تبديل به يک مد فرهنگي شد.
در نتيجه ميتوان گفت تئاتر شهرستان نقش منفعلي در انديشه يا معرفي تئاتر ندارد بلکه حتي در مواردي فعال و حتي پيشرو هم عمل ميکند.
نتيجه:
با يک نگاه کلي درمييابيم بعضي شهرستانها فعاليت تئاتري کمي دارند يا دستکم در رخدادهاي هنري مانند جشنواره فجر حضورشان کمرنگ يا بيرنگ است. مسئله نگرانکنندهاي است. جاي يک فرهنگ، يک صدا و نگاه خالي است. از طرفي برخي شهرها و حتي گروهها حضور مستمر و تأثيرگذار دارند. اگر اين حضورهاي با هم به تکرار بيشتري برسد و با کشفوشهودهاي خلاقانه در فرم و متن و محتوا همراه شود، ميتواند حتي جريان تئاتري نيز توليد کند. بسياري از کليشههاي فکري درباره تئاتر شهرستان اشتباه است. تئاتر شهرستان همگام با نمايشهاي تهران در انديشه، فرم و متن فعال و حتي پيشگام است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.