تأثير منفي همهگيري ويروس کرونا بر رويکرد غالب جامعه جهاني
كرونا و جهانیسازی روبه احتضار
رويکرد واقعگرايانه به سياست بينالملل و سياست خارجي و حاميان آن توجه چنداني به بيماريهاي همهگير بالقوه مانند شيوع اخير ويروس کرونا (کوويد-19) ندارد. هيچ تئوري وجود ندارد که همه چيز را توضيح دهد و رئاليسم در درجه اول تمرکز خود را معطوف به تأثيرات محدودکننده آنارشيسم، بيقانوني و بينظمي، دلايل رقابت قدرتهاي بزرگ و موانع موجود بر سر راه همکاري دولتها کرده و درباره انتقال ويروس، اپيدمولوژي و بهترين روشهاي رعايت بهداشت حرفي براي گفتن ندارد. بنابراين اشتباه است که از يک سياستمدار رئاليست بخواهيد تا از خانه کارهايش را انجام دهد.
هفتهنامه فارنپالسي در يادداشتي به قلم استفان والت، پروفسور روابط بينالملل دانشگاه هاروارد، مينويسد: با وجود این، رئاليسم و واقعگرايي ميتواند درباره شيوع ويروس کرونا در جهان، بينشهايي کارگشا ارائه دهد. در تاريخ سابقه بيماريهاي همهگير وجود داشته و در اينباره ميتوان به توجه «توسيديد» به گسترش بيماري طاعون در آتن در کتاب «تاريخ جنگ پلوپونزي» (جنگهاي ميان اسپارتا و آتن، بيش از چهار قرن قبل از ميلاد مسيح) اشاره کرد. اين کتاب يکي از منابع کلاسيک رويکرد واقعگرايانه محسوب ميشود. همهگيري طاعون بيش از سه سال ادامه يافت و بسياري از مورخان عقيده دارند حدود يکسوم جمعيت آتن از جمله رهبر برجستهاي مانند پريکلس قرباني اين بيماري شدند. علاوه بر اين، طاعون اثري منفي بر پتانسيل قدرت بلندمدت آتن داشت. احتمالا واقعگرايان براي شرايط امروز ما هم حرفي براي گفتن دارند.
اولين و بديهيترين موضوع در شرايط اضطراري فعلي اين است که دولتها همچنان قدرت اصلي در صحنه سياست جهان محسوب ميشوند. هر چند سال، دانشمندان و نظريهپردازان به اين نکته اشاره ميکنند که در دنياي امروز از نقش دولتها در روابط بينالمللي کاسته شده و بازيگران ديگر از جمله نيروهاي اجتماعي (سازمانهاي غيرحکومتي، شرکتهاي چندمليتي، تروريستهاي بينالمللي، بازارهاي جهاني و...) در حال تضعيف حاکميت دولتها هستند و ديگر چيزي نمانده تا دولتها را به زبالهداني تاريخ بفرستند اما هر زمان خطر و بحراني بروز ميکند، انسانها براي حفاظت از خود، قبل از هر چيز و بيش از همه به حکومتهاي ملي رجوع ميکنند.پس از حملات 11 سپتامبر 2001، مردم براي حفاظت از خود در برابر تهديد القاعده سراغ سازمان ملل، شركت مايکروسافت يا عفو بينالملل نرفتند. نگاه آنها به واشنگتن و دولت فدرال بود. امروز هم همينگونه است: در تمام دنيا، چشم شهروندان به دنبال مقامهاي رسمي است تا از آنها اطلاعات دقيق و قابل اعتماد دريافت کنند. هيچ نگاه و تفکر آزاديخواهانه در دوران همهگيري بيماري وجود ندارد. البته اين واقعيت به معناي آن نيست که تلاشهاي گسترده جهاني،
تأثيري در کنترل بيماري ندارد، بلکه به ما يادآوري ميکند با وجود جهانيسازي، دولتها همچنان بازيگران اول سياسي در جهان معاصر هستند. واقعگرايان جهان دهههاست که بر اين واقعيت تأکيد ميکنند و شيوع ويروس کرونا باعث شد صحت اين ادعا بهوضوع روشن شود.
دوم، گرچه نسخههاي ساختاريتر رئاليسم تا جاي ممکن تفاوتها ميان دولتها (فارغ از قدرت نسبي) را بياهميت جلوه ميدهند اما عملکرد متفاوت دولتها در برابر شيوع ويروس کرونا و قدرت و ضعف واکنش حکومتها به اين بيماري نمايانگر تفاوتهاي اساسي دولتها و اهميت اين تفاوت است. صاحبنظران پيش از اين عقيده داشتند حکومتهاي غیردموکراتآسيبپذيري بيشتري در برابر قحطي، بيماريهاي همهگير و ساير بلاياي طبيعي دارند. عمدهترين دليل چنين ديدگاهي اين است که اينگونه حکومتها تمايل زيادي به سرکوب انتشار اطلاعات واقعي دارند و بر اين اساس، عمق فاجعه را آنقدر دير در مييابند که ديگر نميتوانند براي مقابله با بحران ايجادشده کاري کنند. اين بار به نظر ميرسد درباره حکومتهاي غیر دموکرات و اقتدارگرا مانند چين چنين اتفاقي رخ داده است. افرادي که تلاش ميکنند زنگ خطر را به صدا درآورند، مقامهاي مسئول هم به جاي بسيج امکانات براي حل بحران، با همه توان به پنهانکاري ميپردازند.
حکومتهاي اقتدارگرا توانايي زيادي در بسيج منابع و انجام واکنشهاي بلندپروازانه دارند. شاهد اين ادعا هم توانايي حکومت پکن در قرنطينه چند شهر از جمله ووهان، مرکز شيوع بيماري و اعمال کنترلهاي سفت و سخت است. اما متأسفانه زماني اين اقدامات انجام ميشوند که افرادي که در رأس قدرت قرار دارند، تصميم بگيرند که واقعيت را درک کنند.از آنجا که اطلاعات در دموکراسيها آزادتر جريان دارد- که بخشي از آن به دليل رسانههاي مستقل و توانايي مقامات سطح پايين براي بهصدادرآوردن زنگ خطر بدون ترس از مجازات است- به نظر ميرسد اين حکومتها بايد بهتر و سريعتر بتوانند در زمان بروز يک مشکل، آن را شناسايي کنند، اما واقعيت اين است که براي دموکراسيها، مشکل زماني ظهور ميکند که اين دولتها تلاش ميکنند پاسخي براي مشکل ايجادشده ايجاد و اجرا کنند. اين نقصان در ايالات متحده بيشتر خود را نشان ميدهد. به اين دليل که اولين پاسخدهندگان به بحران و ساير آژانسهايي که کار واقعي آنها در زمانهاي اضطراري نمود پيدا ميکند، بيشتر تحت کنترل سازوکار گستردهاي در ايالتها يا دولتهاي محلي هستند. مگر در مواردي كه برنامهريزي كافي و هماهنگي مؤثري از
واشنگتن وجود داشته باشد که اين امر هم به آساني و در هر شرايطي امکانپذير نيست. عکسالعملها به توفان کاترينا در نيواورلئان و توفان ماريا در پورتوريکو، مواردي آشکار از اين موضوع هستند که در برخي موارد واکنشهاي واشنگتن هم مؤثر نيست.
نکته آخر اين است که واقعگرايان حوزه سياست خارجي بر اين باور هستند اگر يک بيماري همهگير بهسرعت کنترل نشود و دوره شيوع آن بلندمدت باشد (مانند سارس در 2003)، تمايلها براي خروج از روند جهانيسازي افزايش مييابد؛ آن هم در حالي که در سالهاي اخير و قبل از شيوع ويروس کرونا اين تمايل در حال شدتگرفتن بود. در دهه 90 ميلادي پيشتازان جهانيسازي معتقد بودند جهان روز به روز بيشتر از طريق تجارت، سفر، ادغام مالي جهاني، انقلاب ديجيتال و تقدم آشکار دموکراسي ليبرال و سرمايهداري، ادغام ميشود و ارتباط تنگاتنگي ميان کشورها برقرار خواهد شد.
اما شتاب اين روند در دهه گذشته کمتر شده و بسياري از کشورها ديگر تمايل چنداني نسبت به پيروي از اين اصول و قواعد نشان نميدهند، چراکه ميخواهند خودشان کنترل امور را در دست داشته و تا اين حد تأثيرپذيري از دنياي اطراف نداشته باشند. در اين ميان، شيوع ويروسي مانند کرونا هم وضعيت را براي حاميان جهانيسازي وخيمتر از قبل کرده است.
رويکرد واقعگرايانه به سياست بينالملل و سياست خارجي و حاميان آن توجه چنداني به بيماريهاي همهگير بالقوه مانند شيوع اخير ويروس کرونا (کوويد-19) ندارد. هيچ تئوري وجود ندارد که همه چيز را توضيح دهد و رئاليسم در درجه اول تمرکز خود را معطوف به تأثيرات محدودکننده آنارشيسم، بيقانوني و بينظمي، دلايل رقابت قدرتهاي بزرگ و موانع موجود بر سر راه همکاري دولتها کرده و درباره انتقال ويروس، اپيدمولوژي و بهترين روشهاي رعايت بهداشت حرفي براي گفتن ندارد. بنابراين اشتباه است که از يک سياستمدار رئاليست بخواهيد تا از خانه کارهايش را انجام دهد.
هفتهنامه فارنپالسي در يادداشتي به قلم استفان والت، پروفسور روابط بينالملل دانشگاه هاروارد، مينويسد: با وجود این، رئاليسم و واقعگرايي ميتواند درباره شيوع ويروس کرونا در جهان، بينشهايي کارگشا ارائه دهد. در تاريخ سابقه بيماريهاي همهگير وجود داشته و در اينباره ميتوان به توجه «توسيديد» به گسترش بيماري طاعون در آتن در کتاب «تاريخ جنگ پلوپونزي» (جنگهاي ميان اسپارتا و آتن، بيش از چهار قرن قبل از ميلاد مسيح) اشاره کرد. اين کتاب يکي از منابع کلاسيک رويکرد واقعگرايانه محسوب ميشود. همهگيري طاعون بيش از سه سال ادامه يافت و بسياري از مورخان عقيده دارند حدود يکسوم جمعيت آتن از جمله رهبر برجستهاي مانند پريکلس قرباني اين بيماري شدند. علاوه بر اين، طاعون اثري منفي بر پتانسيل قدرت بلندمدت آتن داشت. احتمالا واقعگرايان براي شرايط امروز ما هم حرفي براي گفتن دارند.
اولين و بديهيترين موضوع در شرايط اضطراري فعلي اين است که دولتها همچنان قدرت اصلي در صحنه سياست جهان محسوب ميشوند. هر چند سال، دانشمندان و نظريهپردازان به اين نکته اشاره ميکنند که در دنياي امروز از نقش دولتها در روابط بينالمللي کاسته شده و بازيگران ديگر از جمله نيروهاي اجتماعي (سازمانهاي غيرحکومتي، شرکتهاي چندمليتي، تروريستهاي بينالمللي، بازارهاي جهاني و...) در حال تضعيف حاکميت دولتها هستند و ديگر چيزي نمانده تا دولتها را به زبالهداني تاريخ بفرستند اما هر زمان خطر و بحراني بروز ميکند، انسانها براي حفاظت از خود، قبل از هر چيز و بيش از همه به حکومتهاي ملي رجوع ميکنند.پس از حملات 11 سپتامبر 2001، مردم براي حفاظت از خود در برابر تهديد القاعده سراغ سازمان ملل، شركت مايکروسافت يا عفو بينالملل نرفتند. نگاه آنها به واشنگتن و دولت فدرال بود. امروز هم همينگونه است: در تمام دنيا، چشم شهروندان به دنبال مقامهاي رسمي است تا از آنها اطلاعات دقيق و قابل اعتماد دريافت کنند. هيچ نگاه و تفکر آزاديخواهانه در دوران همهگيري بيماري وجود ندارد. البته اين واقعيت به معناي آن نيست که تلاشهاي گسترده جهاني،
تأثيري در کنترل بيماري ندارد، بلکه به ما يادآوري ميکند با وجود جهانيسازي، دولتها همچنان بازيگران اول سياسي در جهان معاصر هستند. واقعگرايان جهان دهههاست که بر اين واقعيت تأکيد ميکنند و شيوع ويروس کرونا باعث شد صحت اين ادعا بهوضوع روشن شود.
دوم، گرچه نسخههاي ساختاريتر رئاليسم تا جاي ممکن تفاوتها ميان دولتها (فارغ از قدرت نسبي) را بياهميت جلوه ميدهند اما عملکرد متفاوت دولتها در برابر شيوع ويروس کرونا و قدرت و ضعف واکنش حکومتها به اين بيماري نمايانگر تفاوتهاي اساسي دولتها و اهميت اين تفاوت است. صاحبنظران پيش از اين عقيده داشتند حکومتهاي غیردموکراتآسيبپذيري بيشتري در برابر قحطي، بيماريهاي همهگير و ساير بلاياي طبيعي دارند. عمدهترين دليل چنين ديدگاهي اين است که اينگونه حکومتها تمايل زيادي به سرکوب انتشار اطلاعات واقعي دارند و بر اين اساس، عمق فاجعه را آنقدر دير در مييابند که ديگر نميتوانند براي مقابله با بحران ايجادشده کاري کنند. اين بار به نظر ميرسد درباره حکومتهاي غیر دموکرات و اقتدارگرا مانند چين چنين اتفاقي رخ داده است. افرادي که تلاش ميکنند زنگ خطر را به صدا درآورند، مقامهاي مسئول هم به جاي بسيج امکانات براي حل بحران، با همه توان به پنهانکاري ميپردازند.
حکومتهاي اقتدارگرا توانايي زيادي در بسيج منابع و انجام واکنشهاي بلندپروازانه دارند. شاهد اين ادعا هم توانايي حکومت پکن در قرنطينه چند شهر از جمله ووهان، مرکز شيوع بيماري و اعمال کنترلهاي سفت و سخت است. اما متأسفانه زماني اين اقدامات انجام ميشوند که افرادي که در رأس قدرت قرار دارند، تصميم بگيرند که واقعيت را درک کنند.از آنجا که اطلاعات در دموکراسيها آزادتر جريان دارد- که بخشي از آن به دليل رسانههاي مستقل و توانايي مقامات سطح پايين براي بهصدادرآوردن زنگ خطر بدون ترس از مجازات است- به نظر ميرسد اين حکومتها بايد بهتر و سريعتر بتوانند در زمان بروز يک مشکل، آن را شناسايي کنند، اما واقعيت اين است که براي دموکراسيها، مشکل زماني ظهور ميکند که اين دولتها تلاش ميکنند پاسخي براي مشکل ايجادشده ايجاد و اجرا کنند. اين نقصان در ايالات متحده بيشتر خود را نشان ميدهد. به اين دليل که اولين پاسخدهندگان به بحران و ساير آژانسهايي که کار واقعي آنها در زمانهاي اضطراري نمود پيدا ميکند، بيشتر تحت کنترل سازوکار گستردهاي در ايالتها يا دولتهاي محلي هستند. مگر در مواردي كه برنامهريزي كافي و هماهنگي مؤثري از
واشنگتن وجود داشته باشد که اين امر هم به آساني و در هر شرايطي امکانپذير نيست. عکسالعملها به توفان کاترينا در نيواورلئان و توفان ماريا در پورتوريکو، مواردي آشکار از اين موضوع هستند که در برخي موارد واکنشهاي واشنگتن هم مؤثر نيست.
نکته آخر اين است که واقعگرايان حوزه سياست خارجي بر اين باور هستند اگر يک بيماري همهگير بهسرعت کنترل نشود و دوره شيوع آن بلندمدت باشد (مانند سارس در 2003)، تمايلها براي خروج از روند جهانيسازي افزايش مييابد؛ آن هم در حالي که در سالهاي اخير و قبل از شيوع ويروس کرونا اين تمايل در حال شدتگرفتن بود. در دهه 90 ميلادي پيشتازان جهانيسازي معتقد بودند جهان روز به روز بيشتر از طريق تجارت، سفر، ادغام مالي جهاني، انقلاب ديجيتال و تقدم آشکار دموکراسي ليبرال و سرمايهداري، ادغام ميشود و ارتباط تنگاتنگي ميان کشورها برقرار خواهد شد.
اما شتاب اين روند در دهه گذشته کمتر شده و بسياري از کشورها ديگر تمايل چنداني نسبت به پيروي از اين اصول و قواعد نشان نميدهند، چراکه ميخواهند خودشان کنترل امور را در دست داشته و تا اين حد تأثيرپذيري از دنياي اطراف نداشته باشند. در اين ميان، شيوع ويروسي مانند کرونا هم وضعيت را براي حاميان جهانيسازي وخيمتر از قبل کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.