|

ايستاده بر بلنداي تاريخ

هومن غريب‌زاده

فلسفه‌ در طول تاريخ‌ با جدال ميان بزرگان سرزمين انديشه معناي خود را بازيافته است؛ رد و اثبات‌هاي مکرري که انديشه فلسفي را صيقل داده‌اند، اما با اين همه، همواره اصولي گرچه معدود اما مقبول عام انديشه‌ورزان بر فلسفه جاري بوده است که مکانيک کوانتومي آنان را به سخره مي‌گيرد. کامپيوترهاي کوانتومي بر اصولي برپا داشته شده و از اصولي براي پردازش در آن استفاده مي‌شود که برخلاف عقلانيت بشري هستند. به عنوان مثال در نظر بگيريد يکي از مفاهيم‌ به‌کاررفته در کامپيوترهاي کوانتومي اصل برهم‌نهي يا سوپرپوزيشن است. اين مفهوم در تضاد کامل با اصل عدم تناقض است که از آن به عنوان امتناع اجتماع نقيضين ياد مي‌شود. اين اصل نه‌تنها در ميان اهل فلسفه، بلکه تقريبا براي تمامي انسان‌ها، اصلي پذيرفته‌شده‌ است. مي‌توان گفت نه‌تنها ما بلکه بسياري از دانشمندان و حتي پايه‌گذاران مکانيک کوانتومي باور دارند که دو چيز کاملا متضاد با يکديگر هيچ‌گاه نمي‌توانند در يک محل جمع شوند. به عبارت ساده‌تر هيچ‌گاه نمي‌توانيم دو گزينه‌اي را که پذيرش يکي در گرو نفي ديگر‌ي ا‌ست، تصديق كنيم. اما از سوي ديگر کامپيوترهاي کوانتومي قرار است از اين اصل مورد تصديق در تئوري مکانيک کوانتومي استفاده کنند تا برتري کوانتومي مورد ادعاي گوگل را ممکن كنند. در اين صورت ما بايد بپذيريم در ابعاد کوانتومي يک ذره هم‌زمان مي‌تواند در دو نقطه باشد، درست مانند آنکه يک نفر هم‌زمان از در شمالي و در جنوبي يک ساختمان به آن وارد شود! اين مسئله براي شما آشفته‌کننده‌ است؟ اگر نيست به قاتلاني فکر کنيد که هم‌زمان دست به جنايت زده و در عين حال نزده‌اند! گرچه مي‌دانيم که اين بحث در ابعاد کوانتومي قابليت طرح دارد، اما فراموش نکنيد که اصول مکانيک کوانتومي به ما مي‌گويد همچنان احتمال اينکه يک روز از خواب برخيزيد و خود و تمامي وسايل اتاق خوابتان را وسط جنگل‌هاي آمازون ببينيد، پايين اما هرگز صفر نيست! اين عنوان دقيقا همان مسئله‌اي است که به طرح آزمايشي ذهني و مشهور به آزمون گربه شرودينگر توسط اروين شرودينگر -يکي از پايه‌گذاران مکانيک کوانتومي که از نتايج فلسفي آن ناراضي بود- انجاميد. اصل برهم‌نهي عنوان مي‌کند که ذرات پيش از مشاهده در يک ابرحالت قرار دارند كه هر دو اين حالت‌ها هم‌زمان موجودند. تا اينجاي كار چون با ريزذرات سروكار داريم چندان مشكلي نيست و شايد بتوانيم با اين نظر كنار بياييم، اما اگر مانند شرودينگر اين بحث را در دنياي ماکروسکوپيک اعمال کنيم، باز هم‌ به تبعات آن نمي‌انديشيم؟ شرودينگر مي‌گفت فرض كنيد يك دستگاه نابودگر مثل چكش، يك ظرف سم و يك گربه‌ را درون جعبه قرار دهيم، به اين ترتيب که ظرف سم توسط چکشي متصل به يک ماده راديواکتيو امکان شکسته‌شدن يا سالم‌ماندن را داشته باشد. اگر ماده دچار واپاشي نشود، شمارشگر گايگر (دستگاه شمارشگر ذرات واپاشي‌شده) دستگاه نابودگر را به كار انداخته، دستگاه نابودگر ظرف حاوي سم را شكسته و در نتيجه گربه خواهد مرد! اما گفتيم اصل برهم‌نهي که اساس کار کامپيوترهاي کوانتومي را تشکيل مي‌دهد، به ما مي‌گويد که تا پيش از عمل مشاهده، واپاشي ذره در يك ابرحالت قرار دارد؛ ماده هم واپاشي شده هم واپاشي نشده تا اينكه مورد مشاهده قرار گيرد و نتيجه در زمان مشاهده تعيين شود! اين يعني تا آن زمان گربه هم مرده و هم زنده است. به اين ترتيب مي‌توان ادعا كرد گربه تا قبل از مشاهده درون جعبه در ابرحالت مرده-زنده قرار دارد! طبق تجربه مي‌دانيم گربه بايد يا مرده باشد يا زنده، نه تركيبي از دو حالت. شرودينگر اعتقاد داشت اينكه تصور كنيم گربه فرضي فقط به اين دليل كه ما به آن نگاه مي‌كنيم در برزخي از ابرحالت قرار دارد، ديوانگي محض است. اين مسئله البته به اينجا ختم نمي‌شود. شرودينگر و چند نفر از دانشمندان ديگر مانند اينشتين، مدام سؤالات بيشتري مطرح کرده و سعي كردند پوچي اين تصوير را اثبات كنند. آيا در جهان چيزي مستقل از مشاهده ما وجود دارد؟ يا به قول اينشتين وقتي به ماه نگاه نمي‌كنيم، سر جايش قرار دارد؟ هر فردي که به مطالعه فلسفه پرداخته‌ باشد، در ابتداي راه خود با اين عنوان که سرآغاز فلسفه را در جايي حوالي ملط در ترکيه امروزين مي‌دانند، آشنا شده است. اما اگر فلسفه را دانشي در جهت آزردن حماقت بناميم، آن‌گاه تنها مي‌توان سرچشمه اين رود خروشان را تا آنجا که در بستر تاريخ از ديده پنهان مي‌‌شود، دنبال كرد. اين درخت کهنسال حکمت بشر اين بار بايد در تکاپويي ديگر با تجديدنظر در بنيان‌ها و اصول اساسي پذيرفته‌شده و مقبوليت عام‌ یافته خود، خزاني را پشت سر نهد و بهار زيبايي را ارمغان اهل انديشه کند.

فلسفه‌ در طول تاريخ‌ با جدال ميان بزرگان سرزمين انديشه معناي خود را بازيافته است؛ رد و اثبات‌هاي مکرري که انديشه فلسفي را صيقل داده‌اند، اما با اين همه، همواره اصولي گرچه معدود اما مقبول عام انديشه‌ورزان بر فلسفه جاري بوده است که مکانيک کوانتومي آنان را به سخره مي‌گيرد. کامپيوترهاي کوانتومي بر اصولي برپا داشته شده و از اصولي براي پردازش در آن استفاده مي‌شود که برخلاف عقلانيت بشري هستند. به عنوان مثال در نظر بگيريد يکي از مفاهيم‌ به‌کاررفته در کامپيوترهاي کوانتومي اصل برهم‌نهي يا سوپرپوزيشن است. اين مفهوم در تضاد کامل با اصل عدم تناقض است که از آن به عنوان امتناع اجتماع نقيضين ياد مي‌شود. اين اصل نه‌تنها در ميان اهل فلسفه، بلکه تقريبا براي تمامي انسان‌ها، اصلي پذيرفته‌شده‌ است. مي‌توان گفت نه‌تنها ما بلکه بسياري از دانشمندان و حتي پايه‌گذاران مکانيک کوانتومي باور دارند که دو چيز کاملا متضاد با يکديگر هيچ‌گاه نمي‌توانند در يک محل جمع شوند. به عبارت ساده‌تر هيچ‌گاه نمي‌توانيم دو گزينه‌اي را که پذيرش يکي در گرو نفي ديگر‌ي ا‌ست، تصديق كنيم. اما از سوي ديگر کامپيوترهاي کوانتومي قرار است از اين اصل مورد تصديق در تئوري مکانيک کوانتومي استفاده کنند تا برتري کوانتومي مورد ادعاي گوگل را ممکن كنند. در اين صورت ما بايد بپذيريم در ابعاد کوانتومي يک ذره هم‌زمان مي‌تواند در دو نقطه باشد، درست مانند آنکه يک نفر هم‌زمان از در شمالي و در جنوبي يک ساختمان به آن وارد شود! اين مسئله براي شما آشفته‌کننده‌ است؟ اگر نيست به قاتلاني فکر کنيد که هم‌زمان دست به جنايت زده و در عين حال نزده‌اند! گرچه مي‌دانيم که اين بحث در ابعاد کوانتومي قابليت طرح دارد، اما فراموش نکنيد که اصول مکانيک کوانتومي به ما مي‌گويد همچنان احتمال اينکه يک روز از خواب برخيزيد و خود و تمامي وسايل اتاق خوابتان را وسط جنگل‌هاي آمازون ببينيد، پايين اما هرگز صفر نيست! اين عنوان دقيقا همان مسئله‌اي است که به طرح آزمايشي ذهني و مشهور به آزمون گربه شرودينگر توسط اروين شرودينگر -يکي از پايه‌گذاران مکانيک کوانتومي که از نتايج فلسفي آن ناراضي بود- انجاميد. اصل برهم‌نهي عنوان مي‌کند که ذرات پيش از مشاهده در يک ابرحالت قرار دارند كه هر دو اين حالت‌ها هم‌زمان موجودند. تا اينجاي كار چون با ريزذرات سروكار داريم چندان مشكلي نيست و شايد بتوانيم با اين نظر كنار بياييم، اما اگر مانند شرودينگر اين بحث را در دنياي ماکروسکوپيک اعمال کنيم، باز هم‌ به تبعات آن نمي‌انديشيم؟ شرودينگر مي‌گفت فرض كنيد يك دستگاه نابودگر مثل چكش، يك ظرف سم و يك گربه‌ را درون جعبه قرار دهيم، به اين ترتيب که ظرف سم توسط چکشي متصل به يک ماده راديواکتيو امکان شکسته‌شدن يا سالم‌ماندن را داشته باشد. اگر ماده دچار واپاشي نشود، شمارشگر گايگر (دستگاه شمارشگر ذرات واپاشي‌شده) دستگاه نابودگر را به كار انداخته، دستگاه نابودگر ظرف حاوي سم را شكسته و در نتيجه گربه خواهد مرد! اما گفتيم اصل برهم‌نهي که اساس کار کامپيوترهاي کوانتومي را تشکيل مي‌دهد، به ما مي‌گويد که تا پيش از عمل مشاهده، واپاشي ذره در يك ابرحالت قرار دارد؛ ماده هم واپاشي شده هم واپاشي نشده تا اينكه مورد مشاهده قرار گيرد و نتيجه در زمان مشاهده تعيين شود! اين يعني تا آن زمان گربه هم مرده و هم زنده است. به اين ترتيب مي‌توان ادعا كرد گربه تا قبل از مشاهده درون جعبه در ابرحالت مرده-زنده قرار دارد! طبق تجربه مي‌دانيم گربه بايد يا مرده باشد يا زنده، نه تركيبي از دو حالت. شرودينگر اعتقاد داشت اينكه تصور كنيم گربه فرضي فقط به اين دليل كه ما به آن نگاه مي‌كنيم در برزخي از ابرحالت قرار دارد، ديوانگي محض است. اين مسئله البته به اينجا ختم نمي‌شود. شرودينگر و چند نفر از دانشمندان ديگر مانند اينشتين، مدام سؤالات بيشتري مطرح کرده و سعي كردند پوچي اين تصوير را اثبات كنند. آيا در جهان چيزي مستقل از مشاهده ما وجود دارد؟ يا به قول اينشتين وقتي به ماه نگاه نمي‌كنيم، سر جايش قرار دارد؟ هر فردي که به مطالعه فلسفه پرداخته‌ باشد، در ابتداي راه خود با اين عنوان که سرآغاز فلسفه را در جايي حوالي ملط در ترکيه امروزين مي‌دانند، آشنا شده است. اما اگر فلسفه را دانشي در جهت آزردن حماقت بناميم، آن‌گاه تنها مي‌توان سرچشمه اين رود خروشان را تا آنجا که در بستر تاريخ از ديده پنهان مي‌‌شود، دنبال كرد. اين درخت کهنسال حکمت بشر اين بار بايد در تکاپويي ديگر با تجديدنظر در بنيان‌ها و اصول اساسي پذيرفته‌شده و مقبوليت عام‌ یافته خود، خزاني را پشت سر نهد و بهار زيبايي را ارمغان اهل انديشه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.