صد سال پيش از اين
علي خدايي
در سال 1400 داستان كوتاه فارسي صد ساله ميشود. صد سال پيش از اين تاريخ محمدعلي جمالزاده، «فارسي شكر است» را نوشت كه در مجموعه «يكي بود يكي نبود» چاپ شد. عدهاي اين تاريخ و فارسي شكري! را بهعنوان اولين داستان كوتاه ايراني خوش ندارند، چون نمونههايي ميآورند و اصلا ميگويند اين شكره شكر نيست. اما خُب با آن همه اتفاقهاي تاريخي كه در دنيا رخ ميداد و لرزههاي آن به اين سرزمين ميرسيد (كه رسيده بود) از مشروطه و مجلس و قانون مدون، از دستدادنِ تكهتكههاي خاك و نسيم فرهنگي تازه كه از غرب رسيده بود بالاخره، و مدرسه و كتاب و مطبوعات و چاپ و... تغيير در شيوۀ زندگي كه لباس قديم را بر تن تاب نميآورد و بايستي جامه نو ميشد و بهروز در صد سال پيش، «معلوم بود كه» اين همه اتفاق و دگرگوني در اوضاع و احوال فرهنگ كشور تأثير بگذارد. آمدن رمان، رمان تاريخي، نمايشنامه و تئاتر و موسيقي و حتي سينما... انگار دنيا در صد سال پيش براي ايرانيها در دسترستر! شده بود. در اين «معلوم بود كه» نثر هم بايد سادهتر ميشد. خطابه و مدح و ثنا، تحمل اين دوره را نداشت. بعضي اتفاقات در مطبوعات آن دوره افتاده بود، نثر سادهتر و به زبان
مردم نزديكتر شده بود.
اتفاق ديگري بايد ميافتاد تا نثرِ قصهگو هم در شكلي روایی از حكايت و شكايت بگذرد و به انسان امروزي آن روز نزديك شود. داستان كوتاه اين كار را كرد. همان اتفاق بود. هرچند در ابتدا نويسندۀ داستان كوتاه ميخواست همۀ مسائل اجتماعي، سياسي و هرچه دليل عقبماندگي بود با ضربالمثل و حكايت و كنايه و نصيحت و انشاء و پردهخواني و... در قالب داستان كوتاه بياورد. و بعد احتمالا اگر جايي ماند به حسها و اميدها و نااميديهاي انساني بپردازد. ولي خُب پرداختن به رخدادهاي انساني در حيطه وقايع زندگي كانونِ داستان كوتاه بايد ميشد.
محمدعلي جمالزاده در چنين اوضاعي محض تفريح خاطر در يك عصر در جمع دوستان گروه نويسندگي كاوه حكايتِ «فارسي شكر است» را خواند و نگران بود كه حتي محض تفريح خاطر نتواند او را از نقدها در امان نگه دارد، اما وقتي محمد قزويني «فارسي شكر است» را قند پارسي خواند، جمالزاده آرام گرفت. مطمئناً او در آن زمان نميدانست كه «داستان كوتاه»، اين فُرم جديد با قوارهاي تازه در زبان فارسي متولد شده است، فُرمي كه بايد رشد ميكرد.
در اين صد سال نويسندگان زيادي آمدند و نوشتند. همۀ ما بهعنوان خوانندگانِ داستان كوتاه بسياري از آنها را خواندهايم. نامِ بعضي نويسندگان يادآورِ بهترين داستانهاييست كه در خاطر داريم. هدايت، گلستان، آلاحمد، بزرگ علوي، صادق چوبک، سیمین دانشور، ساعدي، شمیم بهار، بهرام صادقي، هوشنگ گلشيري، مهشيد اميرشاهي، و... .
در اين صد سال بارها منتقدان ادبي داستانها را به دورههاي مختلف تقسیم کردهاند. داستان كوتاه را بر اساس آنچه بدان پرداختند، به دو دوره تقسيم ميكنيم: داستانهاي قبل از انقلاب و بعد از انقلاب. شصت سال اول و چهل سال دوم. بهگمانم جهاني كه نويسندگان در آثار خود آفريدهاند نشان ميدهد كه داستانهاي دورۀ شصتساله «ضربالمثلها» را حذف كرده و بهجاي آن درام و كشمكشهاي داستاني را كه از وقايع تأثيرگذار اجتماعی و نظم آن سالها سرچشمه میگرفت جايگزين كرده، انشاءنويسي و نصيحتبازارِ تربيتي را از دست داده و در يك كلمه اينكه داستان كوتاه به تعريفهاي ثابتشده و مرسوم نزديك ميشود. داستانهايي كه ميخوانيم در آن تغييرِ وضعيت زندگي، سياست و كمي از انسان و خود پيدا ميشود. بسياري از داستانهاي موفق همچنان به زندگي ادامه ميدهند، هرچند دليل رجوع به آنها تاريخ داستاننويسي باشد، در اين سو چه اتفاقهايي ميافتد؟ در داستانهاي اين چهل سال!
گروهي از بهترين نويسندگان جديد ايراني داستانهاي خود را منتشر ميكنند و بيشتر از بازتاب وقايع! وقايعي كه اتفاقاً نويسندگان پرسابقهتر و هم كمسابقه با هم تجربه كردهاند. انقلاب، درگيريهاي گروهي، جنگ، بعد از جنگ، پيدا شدنِ دو نوع زبان؛ زبان در خانه، زبان بيرون از خانه و بههمين شكل رفتارهاي متنوع برحسب جا و مكان و نسلي كه بزرگ ميشد جای خود را در داستان کوتاه میخواست. در اين سالها با كمي تقدم و تأخر همهجور داستاني به ويترين ادبيات ايران اضافه شد كه اسمهاي خاص خودشان را داشتند. داستان زنان، داستانهاي كارگاه داستاننويسي استاد... داستانهاي منتخب... داستانهاي نويسندگان اول و... ويترين داستان خالي نبود. (این دوره بهانهای شد برای بحثهای بعدی درباره داستان زنان، داستان آپارتمانی، داستانهای...).
اما بيست سال اولِ اين چهل سال ويتريني بزرگ شد براي نوشتن از خود. نوشتن از جهان. نوشتن از نيازهاي انسان، نوشتن از آنچه بايد پيشترها نوشته ميشد. داستانها بهلحاظ مضمون و تنوع در ارائه فرمهاي مختلف، شيوههاي گوناگوني را برگزيدند و بهجایی رسيديم كه داستان خوب انتخاب ميكرديم.
بيست سال دوم به همه اينها باز هم در دسترس قرارگرفتنِ دنيا در مشت با رسانهها اضافه ميشود. باز هم مفاهيم تازه، باز هم تنوع در نوشتن، ديگر همهجور داستاني ميشود نوشت. پردهاي براي استتار نمانده، مشكلهايي كه خود را بهصورت سندرمهاي جزيرهاي معرفي ميكردند با اقتدار نويسنده را مجبور به خودسانسوري در متن ميكردند. وجود مميزيهاي مختلف، وارد نشدن به حيطههايي كه در عين جذابيت ممنوع بودند و هستند، رفتن و تماشا و خواندن رسانههاي دنيا، مهاجرتها، خوانندگان را كم و كمتر كرد و تيراژ ناچيز را به اعداد سه رقمي رساند. بنابراين ناشران هم تمايلي به چاپ كارهاي تازه و مستقلِ نويسندگان نداشتند كه هنوز هم اين داستان ادامه دارد.
اين همه نوشتم تا به اينجا برسم؛ با وجودِ فرازها و فرودها داستانِ صد سالۀ ما، از انشاءنويسي و ضربالمثل و حكايت به فرازهايي رسيده است با پشتوانهاي از بهترين نويسندگان و با هر نوع داستاني كه نوشتهاند. اما هنوز ميشود گفت جهانهاي آفريده خاص نويسندگان داستان فارسي فراگير نيست، چون زياد هم نيست. باوجودي كه حالا شصت سال دارم و اگر بخواهم به گذشته بازگردم و داستان ايراني را دنبال كنم حافظه و تصويرهاي خودم به ميان نوشتهها ميرود و صحنه را ميسازد و فضاي داستانها و جهانهاي ناآزموده را روشنتر ميکند. اين عبارت در «گيومه» را بايد با نوشتن داستانهاي تازهتر كاملتر كرد، فضايي كه کمبود دوران برساخته داستان را بپوشاند.
خوشحالم بهعنوان كسي كه علاقهاش داستان كوتاه است، داستان خودمان را ميخوانم. داستانهاي خودمان كه اوضاع و احوال روزگارمان، حال خوب و بد آدمهايمان را در داستان ميسازد. ما را به جهاني ميبرد كه حال خوب و بد ديگري را تجربه كنيم، لذت ببريم و بتوانيم در جهان خودمان آن را ادامه بدهيم و آن را با خلاقيت نويسنده از جهاني كه پايمان روي زمينش هست بخواهيم، بطلبيم.
در سال 1400 داستان كوتاه فارسي صد ساله ميشود. صد سال پيش از اين تاريخ محمدعلي جمالزاده، «فارسي شكر است» را نوشت كه در مجموعه «يكي بود يكي نبود» چاپ شد. عدهاي اين تاريخ و فارسي شكري! را بهعنوان اولين داستان كوتاه ايراني خوش ندارند، چون نمونههايي ميآورند و اصلا ميگويند اين شكره شكر نيست. اما خُب با آن همه اتفاقهاي تاريخي كه در دنيا رخ ميداد و لرزههاي آن به اين سرزمين ميرسيد (كه رسيده بود) از مشروطه و مجلس و قانون مدون، از دستدادنِ تكهتكههاي خاك و نسيم فرهنگي تازه كه از غرب رسيده بود بالاخره، و مدرسه و كتاب و مطبوعات و چاپ و... تغيير در شيوۀ زندگي كه لباس قديم را بر تن تاب نميآورد و بايستي جامه نو ميشد و بهروز در صد سال پيش، «معلوم بود كه» اين همه اتفاق و دگرگوني در اوضاع و احوال فرهنگ كشور تأثير بگذارد. آمدن رمان، رمان تاريخي، نمايشنامه و تئاتر و موسيقي و حتي سينما... انگار دنيا در صد سال پيش براي ايرانيها در دسترستر! شده بود. در اين «معلوم بود كه» نثر هم بايد سادهتر ميشد. خطابه و مدح و ثنا، تحمل اين دوره را نداشت. بعضي اتفاقات در مطبوعات آن دوره افتاده بود، نثر سادهتر و به زبان
مردم نزديكتر شده بود.
اتفاق ديگري بايد ميافتاد تا نثرِ قصهگو هم در شكلي روایی از حكايت و شكايت بگذرد و به انسان امروزي آن روز نزديك شود. داستان كوتاه اين كار را كرد. همان اتفاق بود. هرچند در ابتدا نويسندۀ داستان كوتاه ميخواست همۀ مسائل اجتماعي، سياسي و هرچه دليل عقبماندگي بود با ضربالمثل و حكايت و كنايه و نصيحت و انشاء و پردهخواني و... در قالب داستان كوتاه بياورد. و بعد احتمالا اگر جايي ماند به حسها و اميدها و نااميديهاي انساني بپردازد. ولي خُب پرداختن به رخدادهاي انساني در حيطه وقايع زندگي كانونِ داستان كوتاه بايد ميشد.
محمدعلي جمالزاده در چنين اوضاعي محض تفريح خاطر در يك عصر در جمع دوستان گروه نويسندگي كاوه حكايتِ «فارسي شكر است» را خواند و نگران بود كه حتي محض تفريح خاطر نتواند او را از نقدها در امان نگه دارد، اما وقتي محمد قزويني «فارسي شكر است» را قند پارسي خواند، جمالزاده آرام گرفت. مطمئناً او در آن زمان نميدانست كه «داستان كوتاه»، اين فُرم جديد با قوارهاي تازه در زبان فارسي متولد شده است، فُرمي كه بايد رشد ميكرد.
در اين صد سال نويسندگان زيادي آمدند و نوشتند. همۀ ما بهعنوان خوانندگانِ داستان كوتاه بسياري از آنها را خواندهايم. نامِ بعضي نويسندگان يادآورِ بهترين داستانهاييست كه در خاطر داريم. هدايت، گلستان، آلاحمد، بزرگ علوي، صادق چوبک، سیمین دانشور، ساعدي، شمیم بهار، بهرام صادقي، هوشنگ گلشيري، مهشيد اميرشاهي، و... .
در اين صد سال بارها منتقدان ادبي داستانها را به دورههاي مختلف تقسیم کردهاند. داستان كوتاه را بر اساس آنچه بدان پرداختند، به دو دوره تقسيم ميكنيم: داستانهاي قبل از انقلاب و بعد از انقلاب. شصت سال اول و چهل سال دوم. بهگمانم جهاني كه نويسندگان در آثار خود آفريدهاند نشان ميدهد كه داستانهاي دورۀ شصتساله «ضربالمثلها» را حذف كرده و بهجاي آن درام و كشمكشهاي داستاني را كه از وقايع تأثيرگذار اجتماعی و نظم آن سالها سرچشمه میگرفت جايگزين كرده، انشاءنويسي و نصيحتبازارِ تربيتي را از دست داده و در يك كلمه اينكه داستان كوتاه به تعريفهاي ثابتشده و مرسوم نزديك ميشود. داستانهايي كه ميخوانيم در آن تغييرِ وضعيت زندگي، سياست و كمي از انسان و خود پيدا ميشود. بسياري از داستانهاي موفق همچنان به زندگي ادامه ميدهند، هرچند دليل رجوع به آنها تاريخ داستاننويسي باشد، در اين سو چه اتفاقهايي ميافتد؟ در داستانهاي اين چهل سال!
گروهي از بهترين نويسندگان جديد ايراني داستانهاي خود را منتشر ميكنند و بيشتر از بازتاب وقايع! وقايعي كه اتفاقاً نويسندگان پرسابقهتر و هم كمسابقه با هم تجربه كردهاند. انقلاب، درگيريهاي گروهي، جنگ، بعد از جنگ، پيدا شدنِ دو نوع زبان؛ زبان در خانه، زبان بيرون از خانه و بههمين شكل رفتارهاي متنوع برحسب جا و مكان و نسلي كه بزرگ ميشد جای خود را در داستان کوتاه میخواست. در اين سالها با كمي تقدم و تأخر همهجور داستاني به ويترين ادبيات ايران اضافه شد كه اسمهاي خاص خودشان را داشتند. داستان زنان، داستانهاي كارگاه داستاننويسي استاد... داستانهاي منتخب... داستانهاي نويسندگان اول و... ويترين داستان خالي نبود. (این دوره بهانهای شد برای بحثهای بعدی درباره داستان زنان، داستان آپارتمانی، داستانهای...).
اما بيست سال اولِ اين چهل سال ويتريني بزرگ شد براي نوشتن از خود. نوشتن از جهان. نوشتن از نيازهاي انسان، نوشتن از آنچه بايد پيشترها نوشته ميشد. داستانها بهلحاظ مضمون و تنوع در ارائه فرمهاي مختلف، شيوههاي گوناگوني را برگزيدند و بهجایی رسيديم كه داستان خوب انتخاب ميكرديم.
بيست سال دوم به همه اينها باز هم در دسترس قرارگرفتنِ دنيا در مشت با رسانهها اضافه ميشود. باز هم مفاهيم تازه، باز هم تنوع در نوشتن، ديگر همهجور داستاني ميشود نوشت. پردهاي براي استتار نمانده، مشكلهايي كه خود را بهصورت سندرمهاي جزيرهاي معرفي ميكردند با اقتدار نويسنده را مجبور به خودسانسوري در متن ميكردند. وجود مميزيهاي مختلف، وارد نشدن به حيطههايي كه در عين جذابيت ممنوع بودند و هستند، رفتن و تماشا و خواندن رسانههاي دنيا، مهاجرتها، خوانندگان را كم و كمتر كرد و تيراژ ناچيز را به اعداد سه رقمي رساند. بنابراين ناشران هم تمايلي به چاپ كارهاي تازه و مستقلِ نويسندگان نداشتند كه هنوز هم اين داستان ادامه دارد.
اين همه نوشتم تا به اينجا برسم؛ با وجودِ فرازها و فرودها داستانِ صد سالۀ ما، از انشاءنويسي و ضربالمثل و حكايت به فرازهايي رسيده است با پشتوانهاي از بهترين نويسندگان و با هر نوع داستاني كه نوشتهاند. اما هنوز ميشود گفت جهانهاي آفريده خاص نويسندگان داستان فارسي فراگير نيست، چون زياد هم نيست. باوجودي كه حالا شصت سال دارم و اگر بخواهم به گذشته بازگردم و داستان ايراني را دنبال كنم حافظه و تصويرهاي خودم به ميان نوشتهها ميرود و صحنه را ميسازد و فضاي داستانها و جهانهاي ناآزموده را روشنتر ميکند. اين عبارت در «گيومه» را بايد با نوشتن داستانهاي تازهتر كاملتر كرد، فضايي كه کمبود دوران برساخته داستان را بپوشاند.
خوشحالم بهعنوان كسي كه علاقهاش داستان كوتاه است، داستان خودمان را ميخوانم. داستانهاي خودمان كه اوضاع و احوال روزگارمان، حال خوب و بد آدمهايمان را در داستان ميسازد. ما را به جهاني ميبرد كه حال خوب و بد ديگري را تجربه كنيم، لذت ببريم و بتوانيم در جهان خودمان آن را ادامه بدهيم و آن را با خلاقيت نويسنده از جهاني كه پايمان روي زمينش هست بخواهيم، بطلبيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.