|

به لکنت ‌افتادن و لب فروبستن

شرق:‌ در تاریخ ادبیات جهان نویسندگان و شاعران زیادی می‌توان سراغ گرفت که در دوران حیاتشان قدر ندیدند و سال‌ها بعد از مرگشان به‌درستی شناخته شدند و مورد توجه قرار گرفتند. بسیاری از شاهکارهای ادبیات را می‌توان جزء آثاری دسته‌بندی کرد که در زمان خودشان ناشناس بودند و در دورانی دیگر دوباره مطرح و شناخته شدند. فریدریش هلدرلین یکی از آن شاعران و نویسندگانی است که در طول حیاتش آثارش نادیده گرفته شدند و این شاید بیش از هر چیز به جنون و زبان نوآورانه اشعارش مربوط بود. در سال 1846 بخشی ناقص از اشعار هلدرلین منتشر شد و در این زمان سه سالی از مرگ هلدرلین می‌گذشت. به تقریب باید صد سالی می‌گذشت تا در دهه‌های ابتدایی قرن بیستم مجموعه آثار هلدرلین منتشر شوند و از این‌رو می‌توان گفت که هلدرلین در این زمان از نو به عرصه ادبیات آلمانی وارد شد.
در ایران هلدرلین از سال‌ها پیش شناخته می‌شود و امروز بخشی از آثار او با ترجمه‌هایی قابل توجه در دست است. «سکونت شاعرانه» عنوان گزیده‌ای از اشعار فریدریش هلدرلین است که با انتخاب و ترجمه محمود حدادی در نشر نیلوفر منتشر شده است. حدادی پیش‌تر آثار دیگری هم از هلدرلین یا درباره او ترجمه کرده بود. او نخست در سال 1391 «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» را به فارسی ترجمه کرد. «هیپریون» تنها رمان هلدرلین است که اثری آشکارا فلسفی است. پس از آن، گزیده‌ای از اشعار هلدرلین با نام «آنچه می‌ماند» در سال 1393 به چاپ رسید و بعد هم در سال 1394 شرح زندگی هلدرلین به قلم اشتفان سوایگ با ترجمه حدادی و با عنوان «پیکار با دیو» منتشر شد. به این ترتیب می‌توان گفت که «سکونت شاعرانه» چهارمین کتابی است که حدادی در معرفی هلدرلین منتشر کرده است.
در گزیده شعر قبلی یعنی «آنچه می‌ماند»، به همراه هر شعر تفسیری هم ضمیمه شده بود و این ویژگی در «سکونت شاعرانه» هم دیده می‌شود. ضمن اینکه در این کتاب مقاله‌هایی از هانس گئورگ گادامر و آگوست بوک نیز در تفسیر سیاق شاعری هلدرلین به دست داده شده است. همچنین به ضمیمه کتاب، تحریر سوم هلدرلین از تنها نمایش‌نامه‌اش با عنوان «مرگ امپدوکلس» نیز ترجمه شده است.
هلدرلین از درخشان‌ترین و مهم‌ترین شاعران دوران کلاسیک آلمان است که امروز به عنوان چهره‌ای مهم در ادبیات جهانی شناخته می‌شود. هلدرلین در عصری پرآشوب زندگی می‌کرد و اندیشه و هنرش هم در بستر آشوب‌ها و تلاطم‌های تاریخی عصرش شکل گرفته است. غالب اشعار هلدرلین و نیز تنها رمانش، «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان»، تحت‌ تأثیر آرمان‌های عصر روشنگری و انقلاب فرانسه نوشته شده‌اند. در دوران هلدرلین جنگ‌های ناپلئونی، استعمار انگلیسی و برده‌فروشی سویه‌های منفی رشد سرمایه‌داری را نمایان می‌کرد و هلدرلین نیز مانند بسیاری دیگر از هم‌عصرانش از منتقدان این وضعیت بود. به اعتقاد هلدرلین، جامعیت و وحدت انسانی را تنها در مدنیت یونان عتیق می‌توان یافت. برای هلدرلین یونان باستان جایی است که انسان و طبیعت به وحدت می‌رسند و از این‌روست که در آثار او یونان باستان حضوری پررنگ دارد. «هیپریون» رمانی آشکارا فلسفی است که درعین‌حال آن را شاعرانه‌ترین رمان آلمانی نیز نامیده‌اند. این رمان مانند «رنج‌های ورتر جوان» گوته مجموعه‌ای از نامه‌هاست. نامه‌هایی از جوانی یونانی با نام هیپریون خطاب به دوست آلمانی‌اش، بلارمین، که البته همه آنها بی‌پاسخ‌اند. «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» سرشار از آرمان‌ها و ایده‌هایی در ستایش یونان عهد عتیق است و همچنین در ستایش از طبیعت و آزادی و فردیت برآمده از انقلاب فرانسه. هلدرلین در نوشتن این رمان از گوته تأثیر گرفته و البته سرمشق اولیه او نامه‌های فلسفی شیلر، «در باب تربیت زیبایی‌شناسی انسان»، بوده است.شعر هلدرلین چنان جایگاهی در ادبیات کلاسیک آلمانی دارد که بسیاری از شاعران و نویسندگان و فیلسوفان به شعر او پرداخته‌اند و از منظرهای مختلف آن را بررسی کرده‌اند. گادامر در بخشی از مقاله‌ای که در ابتدای «سکونت شاعرانه» از او ترجمه شده، می‌نویسد:‌ «تازگی کلام هلدرلین، شاعری که زاده مناسباتی روستایی بود و با این حال زبان بر پیشانی‌اش بوسه زده بود، چیزی هست که شرط است ما همگان سرمشق‌اش بدانیم: کنشی که در نگاه هلدرلین مفهوم سخن‌گفتن بود، بسا که در اساس شکل مطلق سخن‌گفتن باشد. زیرا سخن‌گفتن عبارت است از جستن از پی کلمه؛ و یافتن کلمه همیشه و همانا هم‌معنا با محدودیت است. کسی که به‌راستی می‌خواهد با کسی سخن بگوید، با جستن از پی کلمه است که به این کار می‌پردازد. زیرا به بی‌پایانی نکاتی می‌اندیشد که در تلاش بیان‌شان ناکام می‌ماند؛ و بسا آن نکته که در بیان‌اش درمی‌مانیم، درست از همین طریق در کلمه‌ای دیگر به پژواک درمی‌آید. شمه‌ای از این حکمت، حکمتِ به لکنت‌افتادن و لب فروبستن، بسا باید در فرهنگ نسل‌های آینده به میراثی معنوی تبدیل گردد. شاهدیم که شعر امروز از لحاظ قالب چه اندازه پیچیده و مبهم شده است. در این صورت چه جای تعجب اگر آن‌هایی که کلام شاعرانه را عنصری چشم‌پوشی‌ناپذیر در زندگی می‌دانند، دیگر از برخورداری خود از این میراث شاعرانه، شادی‌ای سبک‌بال و خالی از دغدغه درنمی‌یابند، بلکه خود نیز چون انسانی در تنگناافتاده و لکنت‌گرفته به عمق دنیای کنونی و آینده ما چشم می‌دوانند. حکمت لکنت‌گرفتن و لب فروبستن جانب تازه هلدرلین تازه‌مکشوف است».در مجموعه «سکونت شاعرانه»، یکی از مشهورترین شعرهای دوران جنون هلدرلین یعنی قطعه «آبی دلپذیر» نیز ترجمه شده است. در بخشی از این قطعه می‌خوانیم:‌ «در آبی دلپذیر آسمان، همراه گنبد فلزی، برج کلیسا شکوفه باز می‌کند. بانگِ پرستوها آن را در هاله می‌گیرد، آن را دل‌انگیزترین آبی آسمان در هاله می‌گیرد. آفتاب به بالای برج می‌رسد و به فلز پرتو می‌دهد، ولی خروس بادنما، در باد، آرام بانگ برمی‌دارد. و اگر کسی از پایینِ پایِ ناقوس بگذرد، از راه پلکان، آن‌جا زندگی در سکون است، چون اگر کسی در انزوای سخت قرار بگیرد، تصویر انزوا در انسان جا خوش می‌کند. روزن‌هایی که بانگ ناقوس از دل‌شان بیرون می‌زند، مانند دروازه‌هایی‌اند رو به زیبایی؛ چون‌ که دروازه‌هایی‌اند رو به طبیعت، و شباهت با درخت جنگل دارند».

شرق:‌ در تاریخ ادبیات جهان نویسندگان و شاعران زیادی می‌توان سراغ گرفت که در دوران حیاتشان قدر ندیدند و سال‌ها بعد از مرگشان به‌درستی شناخته شدند و مورد توجه قرار گرفتند. بسیاری از شاهکارهای ادبیات را می‌توان جزء آثاری دسته‌بندی کرد که در زمان خودشان ناشناس بودند و در دورانی دیگر دوباره مطرح و شناخته شدند. فریدریش هلدرلین یکی از آن شاعران و نویسندگانی است که در طول حیاتش آثارش نادیده گرفته شدند و این شاید بیش از هر چیز به جنون و زبان نوآورانه اشعارش مربوط بود. در سال 1846 بخشی ناقص از اشعار هلدرلین منتشر شد و در این زمان سه سالی از مرگ هلدرلین می‌گذشت. به تقریب باید صد سالی می‌گذشت تا در دهه‌های ابتدایی قرن بیستم مجموعه آثار هلدرلین منتشر شوند و از این‌رو می‌توان گفت که هلدرلین در این زمان از نو به عرصه ادبیات آلمانی وارد شد.
در ایران هلدرلین از سال‌ها پیش شناخته می‌شود و امروز بخشی از آثار او با ترجمه‌هایی قابل توجه در دست است. «سکونت شاعرانه» عنوان گزیده‌ای از اشعار فریدریش هلدرلین است که با انتخاب و ترجمه محمود حدادی در نشر نیلوفر منتشر شده است. حدادی پیش‌تر آثار دیگری هم از هلدرلین یا درباره او ترجمه کرده بود. او نخست در سال 1391 «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» را به فارسی ترجمه کرد. «هیپریون» تنها رمان هلدرلین است که اثری آشکارا فلسفی است. پس از آن، گزیده‌ای از اشعار هلدرلین با نام «آنچه می‌ماند» در سال 1393 به چاپ رسید و بعد هم در سال 1394 شرح زندگی هلدرلین به قلم اشتفان سوایگ با ترجمه حدادی و با عنوان «پیکار با دیو» منتشر شد. به این ترتیب می‌توان گفت که «سکونت شاعرانه» چهارمین کتابی است که حدادی در معرفی هلدرلین منتشر کرده است.
در گزیده شعر قبلی یعنی «آنچه می‌ماند»، به همراه هر شعر تفسیری هم ضمیمه شده بود و این ویژگی در «سکونت شاعرانه» هم دیده می‌شود. ضمن اینکه در این کتاب مقاله‌هایی از هانس گئورگ گادامر و آگوست بوک نیز در تفسیر سیاق شاعری هلدرلین به دست داده شده است. همچنین به ضمیمه کتاب، تحریر سوم هلدرلین از تنها نمایش‌نامه‌اش با عنوان «مرگ امپدوکلس» نیز ترجمه شده است.
هلدرلین از درخشان‌ترین و مهم‌ترین شاعران دوران کلاسیک آلمان است که امروز به عنوان چهره‌ای مهم در ادبیات جهانی شناخته می‌شود. هلدرلین در عصری پرآشوب زندگی می‌کرد و اندیشه و هنرش هم در بستر آشوب‌ها و تلاطم‌های تاریخی عصرش شکل گرفته است. غالب اشعار هلدرلین و نیز تنها رمانش، «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان»، تحت‌ تأثیر آرمان‌های عصر روشنگری و انقلاب فرانسه نوشته شده‌اند. در دوران هلدرلین جنگ‌های ناپلئونی، استعمار انگلیسی و برده‌فروشی سویه‌های منفی رشد سرمایه‌داری را نمایان می‌کرد و هلدرلین نیز مانند بسیاری دیگر از هم‌عصرانش از منتقدان این وضعیت بود. به اعتقاد هلدرلین، جامعیت و وحدت انسانی را تنها در مدنیت یونان عتیق می‌توان یافت. برای هلدرلین یونان باستان جایی است که انسان و طبیعت به وحدت می‌رسند و از این‌روست که در آثار او یونان باستان حضوری پررنگ دارد. «هیپریون» رمانی آشکارا فلسفی است که درعین‌حال آن را شاعرانه‌ترین رمان آلمانی نیز نامیده‌اند. این رمان مانند «رنج‌های ورتر جوان» گوته مجموعه‌ای از نامه‌هاست. نامه‌هایی از جوانی یونانی با نام هیپریون خطاب به دوست آلمانی‌اش، بلارمین، که البته همه آنها بی‌پاسخ‌اند. «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» سرشار از آرمان‌ها و ایده‌هایی در ستایش یونان عهد عتیق است و همچنین در ستایش از طبیعت و آزادی و فردیت برآمده از انقلاب فرانسه. هلدرلین در نوشتن این رمان از گوته تأثیر گرفته و البته سرمشق اولیه او نامه‌های فلسفی شیلر، «در باب تربیت زیبایی‌شناسی انسان»، بوده است.شعر هلدرلین چنان جایگاهی در ادبیات کلاسیک آلمانی دارد که بسیاری از شاعران و نویسندگان و فیلسوفان به شعر او پرداخته‌اند و از منظرهای مختلف آن را بررسی کرده‌اند. گادامر در بخشی از مقاله‌ای که در ابتدای «سکونت شاعرانه» از او ترجمه شده، می‌نویسد:‌ «تازگی کلام هلدرلین، شاعری که زاده مناسباتی روستایی بود و با این حال زبان بر پیشانی‌اش بوسه زده بود، چیزی هست که شرط است ما همگان سرمشق‌اش بدانیم: کنشی که در نگاه هلدرلین مفهوم سخن‌گفتن بود، بسا که در اساس شکل مطلق سخن‌گفتن باشد. زیرا سخن‌گفتن عبارت است از جستن از پی کلمه؛ و یافتن کلمه همیشه و همانا هم‌معنا با محدودیت است. کسی که به‌راستی می‌خواهد با کسی سخن بگوید، با جستن از پی کلمه است که به این کار می‌پردازد. زیرا به بی‌پایانی نکاتی می‌اندیشد که در تلاش بیان‌شان ناکام می‌ماند؛ و بسا آن نکته که در بیان‌اش درمی‌مانیم، درست از همین طریق در کلمه‌ای دیگر به پژواک درمی‌آید. شمه‌ای از این حکمت، حکمتِ به لکنت‌افتادن و لب فروبستن، بسا باید در فرهنگ نسل‌های آینده به میراثی معنوی تبدیل گردد. شاهدیم که شعر امروز از لحاظ قالب چه اندازه پیچیده و مبهم شده است. در این صورت چه جای تعجب اگر آن‌هایی که کلام شاعرانه را عنصری چشم‌پوشی‌ناپذیر در زندگی می‌دانند، دیگر از برخورداری خود از این میراث شاعرانه، شادی‌ای سبک‌بال و خالی از دغدغه درنمی‌یابند، بلکه خود نیز چون انسانی در تنگناافتاده و لکنت‌گرفته به عمق دنیای کنونی و آینده ما چشم می‌دوانند. حکمت لکنت‌گرفتن و لب فروبستن جانب تازه هلدرلین تازه‌مکشوف است».در مجموعه «سکونت شاعرانه»، یکی از مشهورترین شعرهای دوران جنون هلدرلین یعنی قطعه «آبی دلپذیر» نیز ترجمه شده است. در بخشی از این قطعه می‌خوانیم:‌ «در آبی دلپذیر آسمان، همراه گنبد فلزی، برج کلیسا شکوفه باز می‌کند. بانگِ پرستوها آن را در هاله می‌گیرد، آن را دل‌انگیزترین آبی آسمان در هاله می‌گیرد. آفتاب به بالای برج می‌رسد و به فلز پرتو می‌دهد، ولی خروس بادنما، در باد، آرام بانگ برمی‌دارد. و اگر کسی از پایینِ پایِ ناقوس بگذرد، از راه پلکان، آن‌جا زندگی در سکون است، چون اگر کسی در انزوای سخت قرار بگیرد، تصویر انزوا در انسان جا خوش می‌کند. روزن‌هایی که بانگ ناقوس از دل‌شان بیرون می‌زند، مانند دروازه‌هایی‌اند رو به زیبایی؛ چون‌ که دروازه‌هایی‌اند رو به طبیعت، و شباهت با درخت جنگل دارند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.