|

نقشه راه عبور از چالش اعتراضات

جواد اطاعت.دانشيار علوم سياسي دانشگاه شهيد بهشتي

از منظر روان‌شناسي اجتماعي، همان‌گونه که بر اثر فشارها و ناملايمات روان يک انسان ممکن است دچار بيماري شود و بيمار رواني دست به اقدامات غيرعقلاني زده و چه‌بسا به خودکشي، خودسوزي و ديگرآزاري، از‌جمله قتل، مبادرت ورزد، در برخي مواقع جوامع انساني نیز بر اثر مشکلات و فشارهايي که بر آنها وارد مي‌شود، از حالت نرمال و متعادل خارج شده و به اقدامات راديکال روي مي‌آورند.
چالش‌ها و فشارهاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي چنين شرايطي را تشديد کرده و منشأ راديکاليسم اجتماعي است. تحقير اجتماعي به معناي عام (شکست در جنگ، فقر اقتصادي، افزايش هزينه‌هاي زندگي و...) باعث انزواي اجتماعي می‌شود که اين انزوا، اتميزاسيون اجتماعي (تبديل‌شدن افراد به عنصر تنها) را به دنبال مي‌آورد.
کاتاليزور ليدرهاي سياسي مخالف، افراد اتميزه‌شده را به هم پيوند مي‌دهند و اين موضوع منجر به پيدايش جامعه توده‌اي (mass society) خواهد شد که با رويکردهاي احساسي و غير‌عقلاني، عامل تحول و تغييرات اجتماعي در سطح بسيار وسيعي است. نظريه‌پردازان اين حوزه مطالعاتي، مانند هانا آرنت (کتاب ريشه‌هاي توتاليتاريسم)، اريش فروم (کتاب گريز از آزادي) و کورنهاوزر (کتاب سياست جامعه توده‌اي) که همگي از مکتب «دورکهايم» متأثر بوده‌اند، اين موضوع را مطالعه کرده‌اند؛ کما‌اينکه از نظر جامعه‌شناسي دورکهايمي، جامعه توده‌وار و دموکراسي توده‌اي، مظهر وضعيت آنومي يا بي‌هنجاري است.
حال با اين مقدمه بسيار فشرده و کوتاه، سؤالات اساسي‌ای که مطرح مي‌شود، اين است که آيا جامعه ايراني در شرايط کنوني مستعد وضعيت آنومي و بي‌هنجاري سياسي است؟ جامعه مدني قدرتمندتر است يا جامعه توده‌اي؟ آيا در شرايط فعلي، گفتمان‌هاي رقيب از قدرت و هماوردي يکساني برخوردارند و هيچ‌کدام ياراي غلبه بر ديگري ندارند و... .

خطر جامعه توده‌اي
جامعه ايراني پيش از انقلاب از بحران‌هاي ساختاري در تنگنا قرار گرفته بود. بروز انقلاب در سال 57، مبين وضعيت آنومي در جامعه ايراني بود که با رويکرد راديکال، همراه با بسيج سياسي گسترده و با نگاه سلبي، نظم موجود را تخريب و به زير کشيد تا به وضع مطلوب دست يابد. پس از پيروزي انقلاب، دولتمردان جديد بايد تلاش مي‌کردند مشارکت منفعلانه مبتني بر جامعه توده‌وار (mass Society) تبديل به مشارکت فعالانه يا نهادمند با رويکرد ايجابي مبتني بر جامعه مدني (Civil Society) شود.
اما برخي تخريب نهادهاي مدني را دنبال كردند چراكه تمايل داشتند جامعه را در وضعيت توده‌اي يا آنوميک نگه دارند. انتظارات فزاينده، فقر اقتصادي، سخت‌گيري‌هاي فرهنگي، محدوديت‌هاي رسانه‌اي، فقدان رقابت و تکثر سياسي به‌گونه‌اي که احزاب منتقد و مخالف، امکان فعاليت و حضور در انتخابات را نداشته باشند، محدوديت اکران فيلم و انتشار کتاب‌ها، ناکارآمدي دولت‌ها و بي‌عملي در حل مشکلات از‌جمله بحران اقتصادي و رکود تورمي حاکم، مسائل سياست خارجي و ناکارآمدي دستگاه ديپلماسي براي دفاع از منافع ملي، همه و همه باعث ايجاد احساس سرخوردگي در جامعه شده كه در بادي امر به شکل آسيب‌هاي اجتماعي، خود را نشان مي‌دهد.
اين موضوع اتميزاسيون اجتماعي را در پي داشته و افراد جامعه تبديل به عنصری تنها شده‌اند. اين وضعيت شرايط مساعدي براي بازتوليد جامعه توده‌اي است. جامعه توده‌اي محدود‌شده نيز بر اثر کاتالیزور جريان سياسي مخالف و حتي شبکه‌هاي اجتماعي و رسانه‌اي، عامل بسيج اجتماعي مي‌شوند که مي‌توانند با چاشني راديکاليسم سياسي، به شکل خشونت‌باري خود را به نمايش بگذارند. در چنين شرايطي، جامعه دچار ناهنجاري سياسي شده و با غليان احساسات در فقدان عقلانيت سياسي، صداهاي عقلاني را نمي‌شنود و رفتارهاي تقابلي- اعتراضي را تنها راه موجود مي‌بيند.
حال سؤالي که مطرح مي‌شود، اين است که براي جلوگيري از تخريب ساختارها و نظم حاکم، چه کار بايد کرد؟

1- حل بحران از طريق برگزاري انتخابات رقابتي
در نظام‌هاي دموكراتيک، ديواره سياست اسفنجي و منعطف است. زماني که امواج بحران‌ها به اين ديواره انعطاف‌پذیر برخورد مي‌کند، اين بحران‌ها جذب و در درون سيستم سياسي هضم خواهد شد. براي مثال، بحران‌هاي اقتصادي که از ذات نظام سرمايه‌داري سرچشمه مي‌گيرد، باعث بي‌کاري، فقر و مشکلات زيادي مي‌شود؛ اما با برگزاري يک انتخابات آزاد، مردم به افراد دلخواه خود رأي داده و چون انتخاب واقعي آن افراد از طريق يک فرايند رقابتي در يک نظام متکثر سياسي (نه متعدد سياسي) است، بحران مرتفع شده و سيستم براي حل ديگر معضلات خويش اقدام مي‌کند.
بحران اقتصادي اخير غرب در ايتاليا، اسپانيا، يونان و حتي ايالات متحده آمريکا از مواردي است که می‌توان ذکر کرد. مردم يونان با مشکلات سنگين اقتصادي دست‌و‌پنجه نرم مي‌کردند؛ اما آنها از طريق انتخاباتی زودرس، هر فرد، گروه و جرياني را که مي‌خواهند، براي حل معضلات خويش سر کار مي‌آورند؛ بنابراين ديگر دليلي براي خشونت و راديکاليسم وجود نداشت. گاه ممکن است برگزاري انتخابات زودهنگام پيشنهاد شود. زماني که دولت‌ها احساس کنند پايگاه اجتماعي خود را بين شهروندان از دست داده‌اند، همين‌طور زماني که اختلاف بين مجلس و دولت زياد شود و راه برون‌رفتي پيدا نشود و بعضا در مواردي که دولت‌ها نيازمند اتخاذ تصميمات بسيار مهم هستند، ترجيح مي‌دهند با برگزاري انتخابات زود‌هنگام، عرصه مديريت اجرائي و تقنيني را به کساني بسپارند که از حمايت مردم برخوردارند.

2- حل بحران از طريق ائتلاف جريان حاکم با مخالفان
در برخي مواقع، براي جلوگيري از فراگيري بحران اجتماعي که عموما با خشونت، جنبش و درخواست تغييرات بنيادين همراه خواهد بود، حاکمان سياسي با مخالفان وارد گفت‌وگو مي‌شوند تا با کمک يکديگر، کشور را از بحران رهايي بخشند. کشور آفريقاي جنوبي و حاکميت نظام آپارتايد، نمونه بارزي از ائتلاف سفيدپوستان حاکم و مخالفان سياه‌پوست بود. دکلرک، رئيس‌جمهور سفيد‌پوست حاکم، زماني که متوجه شد نظام سياسي، فاقد مشروعيت مردمي است و در دنياي معاصر نظام تبعيض نژادي اصولا فاقد موضوعيت بوده و محاصره اقتصادي مشکلاتي را سبب شده است و تداوم وضع موجود ممکن است به خشونت جمعي عليه نظم حاکم بینجامد، به اين صرافت افتاد که با مخالفان وارد گفت‌وگو شود. با اين رويکرد، رژيم حاکم با نلسون ماندلا، رهبر اسطوره‌اي کنگره ملي آفريقا، در زندان باب گفت‌وگو و مذاکره را گشود. روزها و ساعت‌ها اين مذاکرات ادامه يافت تا ماندلا پذيرفت براي جلوگيري از خشونت جمعي و گسترش راديکاليسم، با رژيم حاکم براي انتقال قدرت به شيوه مسالمت‌آميز همکاري کند. به همين منظور، ماندلا از زندان بيرون آورده شد تا با همکاري نظام حاکم، با انتقال مسالمت‌آميز قدرت به اپوزيسيون، از بحران و خشونت جمعي جلوگيري کنند؛ البته اين ائتلاف و انتقال قدرت به همين راحتي نبود؛ برخي ياران و همراهان ماندلا با اين ائتلاف و همکاري مخالف بودند و حتي بعضي از سياه‌پوستان بر اين باور بودند که ماندلا به آرمان سياهان خيانت کرده است؛ چراکه سفيد‌پوستان در اين سال‌ها چه ظلم‌ها که در حق سياهان روا نداشته‌اند؟
اما ماندلا با خويشتن‌داري و صبوري اعلام کرد «ما مي‌بخشيم؛ اما فراموش نمي‌کنيم». او عنوان مي‌کند که اگر سياهان همان کاري را که سفيدپوستان انجام داده‌اند، انجام دهند، چه تفاوتي بين حاکمان نظام آپارتايد با مبارزان سياه‌پوست خواهد بود؟ با اين رويکرد، ماندلا پذيرفت با حضور در انتخابات رياست‌جمهوري، وظيفه انتقال قدرت به شيوه مسالمت‌آميز از يک نظام تبعيض نژادي به يک نظام دموكراتيک را فراهم کند. ماندلا پس از آن دکلرک، رئيس‌جمهور سابق را به‌عنوان معاون خويش در قدرت نگه داشت تا با اين ائتلاف کشور را از راديکاليسم رهايي بخشد.

3- شورش، جنبش و انقلاب...
چنانچه يک نظام سياسي نتواند با برگزاري انتخابات آزاد يا ائتلاف با منتقدان و مخالفان، بحران سياسي جاري را مديريت کرده و گذار مسالمت‌آميزي را با موفقيت به انجام برساند، ورود جامعه به سمت شورش، جنبش توده‌اي و تغييرات بنيادين، امري با احتمال بالاست. وقتي جامعه‌اي وارد چنين فاز هولناکي مي‌شود، چنانچه مسئولان يا نهادهاي مقبول و در‌عين‌حال خردگرايي وجود داشته باشد، جامعه روي به سوي آنها کرده و تا حدودي آرام و قرار خواهد گرفت؛ همان‌گونه که در ايران سال 1357 نهاد مرجعيت، روحانيت و رهبري امام خميني(ره) که از محبوبيت فراگيري برخوردار بودند و کاريزماي ايشان، جامعه را از فروپاشي، ناامني و هرج‌ومرج نجات داد؛ اگرچه با فروپاشي اقتدار پيشين و قبل از حاکميت اقتدار جديد کشور ايران در کردستان، ترکمن‌صحرا و حتي خيابان‌هاي تهران شاهد مبارزه مسلحانه، ترور و خشونت بود. در بهار عربي در مصر نیز ارتش اين کشور که نهادي نسبتا محبوب بود، توانست با اقتدار خويش، امنيت لازم را تأمين و مصر را از خشونت فراگير رها کند. موضوعي که در ليبي و عراق بعد از فروپاشي رژيم قذافي و صدام، فاجعه‌آفرين شد؛ چراکه اين جامعه فاقد هرگونه رهبر و نهاد مشروع و مقبولي در بين اپوزيسيون بود.
اصولا مهم‌ترين کارويژه مسئولان عالي سياسي در کشورها، همين موضوع است که اين افراد با ورودنکردن به مسائل اجرائي و رقابت‌هاي سياسي، به‌عنوان نماد و سمبل وحدت و اقتدار ملي ايفاي نقش مي‌کنند تا ضمن داوري بي‌طرفانه، فرايند رقابت سياسي بين احزاب و جريان‌هاي فکري را تسهيل کنند و در مواقع بحران، جامعه را از فروپاشي، خشونت و چندپارگي نجات بخشند. در صورت نبود چنين ظرفيتي يا ممانعت از به‌جريان‌افتادن آن، همچنين نبود اپوزيسيون مشروع و محبوب، ورود يک کشور به سمت رويکردهاي راديکال، فاجعه‌آفرين خواهد بود.

آينده ما
تورم رو به افزايش، بي‌کاري، فقر فزاينده، رشد ناکافي اقتصادي، فساد مالي، شکاف طبقاتي و... از نظر اقتصادي و آسيب‌هاي اجتماعي از‌جمله اعتياد، طلاق، حاشيه‌نشيني، کودکان خياباني، انبوه پرونده‌هاي قضائي، ضرب‌و‌جرح، فساد اخلاقي و ناهنجاري‌هاي عمومي، شکاف‌ها و مشکلات قومي، منطقه‌اي و...، برخی محدوديت آزادي‌هاي سياسي، رسانه‌اي و... باعث شده است ناکارآمدي‌ها به شکل نگران‌كننده‌اي ظهور پيدا کند. از طرف ديگر، بحران انتظارات فزاينده، سرخوردگي، نااميدي و بي‌اعتمادي مردم را سبب شده است؛ مضافا اينکه اپوزيسيون قابل پذيرشي نيز وجود ندارد. در چنين شرايطي، تنها راه، فهم شرايط کنوني از سوی مسئولان و دست‌اندرکاران است. در پناه درک اين شرايط است که مي‌توان با منتقدان و مخالفان، براي گذار مسالمت‌آميز وارد گفت‌وگو و مذاکره شد و در نهايت با برگزاري انتخاباتي رقابتي با رعايت مر قانون، شرايط را تغيير داد تا در پرتو تغيير گفتمان سياسي بدون توسل به خشونت، براي حل چالش‌‌هاي موجود اقدام کرد.

از منظر روان‌شناسي اجتماعي، همان‌گونه که بر اثر فشارها و ناملايمات روان يک انسان ممکن است دچار بيماري شود و بيمار رواني دست به اقدامات غيرعقلاني زده و چه‌بسا به خودکشي، خودسوزي و ديگرآزاري، از‌جمله قتل، مبادرت ورزد، در برخي مواقع جوامع انساني نیز بر اثر مشکلات و فشارهايي که بر آنها وارد مي‌شود، از حالت نرمال و متعادل خارج شده و به اقدامات راديکال روي مي‌آورند.
چالش‌ها و فشارهاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي چنين شرايطي را تشديد کرده و منشأ راديکاليسم اجتماعي است. تحقير اجتماعي به معناي عام (شکست در جنگ، فقر اقتصادي، افزايش هزينه‌هاي زندگي و...) باعث انزواي اجتماعي می‌شود که اين انزوا، اتميزاسيون اجتماعي (تبديل‌شدن افراد به عنصر تنها) را به دنبال مي‌آورد.
کاتاليزور ليدرهاي سياسي مخالف، افراد اتميزه‌شده را به هم پيوند مي‌دهند و اين موضوع منجر به پيدايش جامعه توده‌اي (mass society) خواهد شد که با رويکردهاي احساسي و غير‌عقلاني، عامل تحول و تغييرات اجتماعي در سطح بسيار وسيعي است. نظريه‌پردازان اين حوزه مطالعاتي، مانند هانا آرنت (کتاب ريشه‌هاي توتاليتاريسم)، اريش فروم (کتاب گريز از آزادي) و کورنهاوزر (کتاب سياست جامعه توده‌اي) که همگي از مکتب «دورکهايم» متأثر بوده‌اند، اين موضوع را مطالعه کرده‌اند؛ کما‌اينکه از نظر جامعه‌شناسي دورکهايمي، جامعه توده‌وار و دموکراسي توده‌اي، مظهر وضعيت آنومي يا بي‌هنجاري است.
حال با اين مقدمه بسيار فشرده و کوتاه، سؤالات اساسي‌ای که مطرح مي‌شود، اين است که آيا جامعه ايراني در شرايط کنوني مستعد وضعيت آنومي و بي‌هنجاري سياسي است؟ جامعه مدني قدرتمندتر است يا جامعه توده‌اي؟ آيا در شرايط فعلي، گفتمان‌هاي رقيب از قدرت و هماوردي يکساني برخوردارند و هيچ‌کدام ياراي غلبه بر ديگري ندارند و... .

خطر جامعه توده‌اي
جامعه ايراني پيش از انقلاب از بحران‌هاي ساختاري در تنگنا قرار گرفته بود. بروز انقلاب در سال 57، مبين وضعيت آنومي در جامعه ايراني بود که با رويکرد راديکال، همراه با بسيج سياسي گسترده و با نگاه سلبي، نظم موجود را تخريب و به زير کشيد تا به وضع مطلوب دست يابد. پس از پيروزي انقلاب، دولتمردان جديد بايد تلاش مي‌کردند مشارکت منفعلانه مبتني بر جامعه توده‌وار (mass Society) تبديل به مشارکت فعالانه يا نهادمند با رويکرد ايجابي مبتني بر جامعه مدني (Civil Society) شود.
اما برخي تخريب نهادهاي مدني را دنبال كردند چراكه تمايل داشتند جامعه را در وضعيت توده‌اي يا آنوميک نگه دارند. انتظارات فزاينده، فقر اقتصادي، سخت‌گيري‌هاي فرهنگي، محدوديت‌هاي رسانه‌اي، فقدان رقابت و تکثر سياسي به‌گونه‌اي که احزاب منتقد و مخالف، امکان فعاليت و حضور در انتخابات را نداشته باشند، محدوديت اکران فيلم و انتشار کتاب‌ها، ناکارآمدي دولت‌ها و بي‌عملي در حل مشکلات از‌جمله بحران اقتصادي و رکود تورمي حاکم، مسائل سياست خارجي و ناکارآمدي دستگاه ديپلماسي براي دفاع از منافع ملي، همه و همه باعث ايجاد احساس سرخوردگي در جامعه شده كه در بادي امر به شکل آسيب‌هاي اجتماعي، خود را نشان مي‌دهد.
اين موضوع اتميزاسيون اجتماعي را در پي داشته و افراد جامعه تبديل به عنصری تنها شده‌اند. اين وضعيت شرايط مساعدي براي بازتوليد جامعه توده‌اي است. جامعه توده‌اي محدود‌شده نيز بر اثر کاتالیزور جريان سياسي مخالف و حتي شبکه‌هاي اجتماعي و رسانه‌اي، عامل بسيج اجتماعي مي‌شوند که مي‌توانند با چاشني راديکاليسم سياسي، به شکل خشونت‌باري خود را به نمايش بگذارند. در چنين شرايطي، جامعه دچار ناهنجاري سياسي شده و با غليان احساسات در فقدان عقلانيت سياسي، صداهاي عقلاني را نمي‌شنود و رفتارهاي تقابلي- اعتراضي را تنها راه موجود مي‌بيند.
حال سؤالي که مطرح مي‌شود، اين است که براي جلوگيري از تخريب ساختارها و نظم حاکم، چه کار بايد کرد؟

1- حل بحران از طريق برگزاري انتخابات رقابتي
در نظام‌هاي دموكراتيک، ديواره سياست اسفنجي و منعطف است. زماني که امواج بحران‌ها به اين ديواره انعطاف‌پذیر برخورد مي‌کند، اين بحران‌ها جذب و در درون سيستم سياسي هضم خواهد شد. براي مثال، بحران‌هاي اقتصادي که از ذات نظام سرمايه‌داري سرچشمه مي‌گيرد، باعث بي‌کاري، فقر و مشکلات زيادي مي‌شود؛ اما با برگزاري يک انتخابات آزاد، مردم به افراد دلخواه خود رأي داده و چون انتخاب واقعي آن افراد از طريق يک فرايند رقابتي در يک نظام متکثر سياسي (نه متعدد سياسي) است، بحران مرتفع شده و سيستم براي حل ديگر معضلات خويش اقدام مي‌کند.
بحران اقتصادي اخير غرب در ايتاليا، اسپانيا، يونان و حتي ايالات متحده آمريکا از مواردي است که می‌توان ذکر کرد. مردم يونان با مشکلات سنگين اقتصادي دست‌و‌پنجه نرم مي‌کردند؛ اما آنها از طريق انتخاباتی زودرس، هر فرد، گروه و جرياني را که مي‌خواهند، براي حل معضلات خويش سر کار مي‌آورند؛ بنابراين ديگر دليلي براي خشونت و راديکاليسم وجود نداشت. گاه ممکن است برگزاري انتخابات زودهنگام پيشنهاد شود. زماني که دولت‌ها احساس کنند پايگاه اجتماعي خود را بين شهروندان از دست داده‌اند، همين‌طور زماني که اختلاف بين مجلس و دولت زياد شود و راه برون‌رفتي پيدا نشود و بعضا در مواردي که دولت‌ها نيازمند اتخاذ تصميمات بسيار مهم هستند، ترجيح مي‌دهند با برگزاري انتخابات زود‌هنگام، عرصه مديريت اجرائي و تقنيني را به کساني بسپارند که از حمايت مردم برخوردارند.

2- حل بحران از طريق ائتلاف جريان حاکم با مخالفان
در برخي مواقع، براي جلوگيري از فراگيري بحران اجتماعي که عموما با خشونت، جنبش و درخواست تغييرات بنيادين همراه خواهد بود، حاکمان سياسي با مخالفان وارد گفت‌وگو مي‌شوند تا با کمک يکديگر، کشور را از بحران رهايي بخشند. کشور آفريقاي جنوبي و حاکميت نظام آپارتايد، نمونه بارزي از ائتلاف سفيدپوستان حاکم و مخالفان سياه‌پوست بود. دکلرک، رئيس‌جمهور سفيد‌پوست حاکم، زماني که متوجه شد نظام سياسي، فاقد مشروعيت مردمي است و در دنياي معاصر نظام تبعيض نژادي اصولا فاقد موضوعيت بوده و محاصره اقتصادي مشکلاتي را سبب شده است و تداوم وضع موجود ممکن است به خشونت جمعي عليه نظم حاکم بینجامد، به اين صرافت افتاد که با مخالفان وارد گفت‌وگو شود. با اين رويکرد، رژيم حاکم با نلسون ماندلا، رهبر اسطوره‌اي کنگره ملي آفريقا، در زندان باب گفت‌وگو و مذاکره را گشود. روزها و ساعت‌ها اين مذاکرات ادامه يافت تا ماندلا پذيرفت براي جلوگيري از خشونت جمعي و گسترش راديکاليسم، با رژيم حاکم براي انتقال قدرت به شيوه مسالمت‌آميز همکاري کند. به همين منظور، ماندلا از زندان بيرون آورده شد تا با همکاري نظام حاکم، با انتقال مسالمت‌آميز قدرت به اپوزيسيون، از بحران و خشونت جمعي جلوگيري کنند؛ البته اين ائتلاف و انتقال قدرت به همين راحتي نبود؛ برخي ياران و همراهان ماندلا با اين ائتلاف و همکاري مخالف بودند و حتي بعضي از سياه‌پوستان بر اين باور بودند که ماندلا به آرمان سياهان خيانت کرده است؛ چراکه سفيد‌پوستان در اين سال‌ها چه ظلم‌ها که در حق سياهان روا نداشته‌اند؟
اما ماندلا با خويشتن‌داري و صبوري اعلام کرد «ما مي‌بخشيم؛ اما فراموش نمي‌کنيم». او عنوان مي‌کند که اگر سياهان همان کاري را که سفيدپوستان انجام داده‌اند، انجام دهند، چه تفاوتي بين حاکمان نظام آپارتايد با مبارزان سياه‌پوست خواهد بود؟ با اين رويکرد، ماندلا پذيرفت با حضور در انتخابات رياست‌جمهوري، وظيفه انتقال قدرت به شيوه مسالمت‌آميز از يک نظام تبعيض نژادي به يک نظام دموكراتيک را فراهم کند. ماندلا پس از آن دکلرک، رئيس‌جمهور سابق را به‌عنوان معاون خويش در قدرت نگه داشت تا با اين ائتلاف کشور را از راديکاليسم رهايي بخشد.

3- شورش، جنبش و انقلاب...
چنانچه يک نظام سياسي نتواند با برگزاري انتخابات آزاد يا ائتلاف با منتقدان و مخالفان، بحران سياسي جاري را مديريت کرده و گذار مسالمت‌آميزي را با موفقيت به انجام برساند، ورود جامعه به سمت شورش، جنبش توده‌اي و تغييرات بنيادين، امري با احتمال بالاست. وقتي جامعه‌اي وارد چنين فاز هولناکي مي‌شود، چنانچه مسئولان يا نهادهاي مقبول و در‌عين‌حال خردگرايي وجود داشته باشد، جامعه روي به سوي آنها کرده و تا حدودي آرام و قرار خواهد گرفت؛ همان‌گونه که در ايران سال 1357 نهاد مرجعيت، روحانيت و رهبري امام خميني(ره) که از محبوبيت فراگيري برخوردار بودند و کاريزماي ايشان، جامعه را از فروپاشي، ناامني و هرج‌ومرج نجات داد؛ اگرچه با فروپاشي اقتدار پيشين و قبل از حاکميت اقتدار جديد کشور ايران در کردستان، ترکمن‌صحرا و حتي خيابان‌هاي تهران شاهد مبارزه مسلحانه، ترور و خشونت بود. در بهار عربي در مصر نیز ارتش اين کشور که نهادي نسبتا محبوب بود، توانست با اقتدار خويش، امنيت لازم را تأمين و مصر را از خشونت فراگير رها کند. موضوعي که در ليبي و عراق بعد از فروپاشي رژيم قذافي و صدام، فاجعه‌آفرين شد؛ چراکه اين جامعه فاقد هرگونه رهبر و نهاد مشروع و مقبولي در بين اپوزيسيون بود.
اصولا مهم‌ترين کارويژه مسئولان عالي سياسي در کشورها، همين موضوع است که اين افراد با ورودنکردن به مسائل اجرائي و رقابت‌هاي سياسي، به‌عنوان نماد و سمبل وحدت و اقتدار ملي ايفاي نقش مي‌کنند تا ضمن داوري بي‌طرفانه، فرايند رقابت سياسي بين احزاب و جريان‌هاي فکري را تسهيل کنند و در مواقع بحران، جامعه را از فروپاشي، خشونت و چندپارگي نجات بخشند. در صورت نبود چنين ظرفيتي يا ممانعت از به‌جريان‌افتادن آن، همچنين نبود اپوزيسيون مشروع و محبوب، ورود يک کشور به سمت رويکردهاي راديکال، فاجعه‌آفرين خواهد بود.

آينده ما
تورم رو به افزايش، بي‌کاري، فقر فزاينده، رشد ناکافي اقتصادي، فساد مالي، شکاف طبقاتي و... از نظر اقتصادي و آسيب‌هاي اجتماعي از‌جمله اعتياد، طلاق، حاشيه‌نشيني، کودکان خياباني، انبوه پرونده‌هاي قضائي، ضرب‌و‌جرح، فساد اخلاقي و ناهنجاري‌هاي عمومي، شکاف‌ها و مشکلات قومي، منطقه‌اي و...، برخی محدوديت آزادي‌هاي سياسي، رسانه‌اي و... باعث شده است ناکارآمدي‌ها به شکل نگران‌كننده‌اي ظهور پيدا کند. از طرف ديگر، بحران انتظارات فزاينده، سرخوردگي، نااميدي و بي‌اعتمادي مردم را سبب شده است؛ مضافا اينکه اپوزيسيون قابل پذيرشي نيز وجود ندارد. در چنين شرايطي، تنها راه، فهم شرايط کنوني از سوی مسئولان و دست‌اندرکاران است. در پناه درک اين شرايط است که مي‌توان با منتقدان و مخالفان، براي گذار مسالمت‌آميز وارد گفت‌وگو و مذاکره شد و در نهايت با برگزاري انتخاباتي رقابتي با رعايت مر قانون، شرايط را تغيير داد تا در پرتو تغيير گفتمان سياسي بدون توسل به خشونت، براي حل چالش‌‌هاي موجود اقدام کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.