سلطانِ صاحبقرانِ عکسانداز- بخش پایانی
ناصرالدينشاه جوان با اینکه علاقه فراواني به هنرهايي مانند خوشنويسي، شعر و طراحي داشته است، اما بيشتر اوقات فراغت خود را به عکاسي پرداخته و شايد بتوان گفت که ايجاد علاقه در ايشان به عکاسي، به سال 1844 برميگردد که «ژول ريشار»، معلم زبان فرانسه در دارالفنون، از او که 13 سال داشت و خواهرش در تبريز عکاسي کرده است. از آن زمان بهبعد يکي از مشغلههاي ذهني او عکس و عکاسي و سپس ترويج و رونق آن در ايران بوده است، بهگونهاي که پس از مدتي در بسياري از امور مملکتداري از عکاسي بهره فراوان ميبرد. بيترديد ناصرالدينشاه را ميتوان فردي هنردوست و تا حدي هنرمند دانست، زيرا هم اشعاري از او باقي است و هم طرحهايي که مشعر بر اين امر است، اما رواج عکاسي در دربار، ناشي از علاقه شديد او به اين امر است. تدريس عکاسي در دارالفنون نيز بيتأثير از علاقه شاه به اين فن نبود. گرچه پديده عکاسي در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي پديدهاي جهانگير بود و با سرعتي وصفناپذير منتشر شد، تدريس آن در تنها دارالعلم کشوري که مردم آن از بسياري از ضروريات معيشتي خود محروم بودهاند، امري عجيب مينمايد. توجه و شدت علاقه ناصرالدينشاه به عکاسي در حدي بود
که در سفر و حضر به عکسبرداري پرداخته و کار ديگر عکاسان همراه را نيز ميديده است. قديميترين عکسهايي که از چهره زنان در ايران باقي است مجموعه بيبديل عکسهايي است که ناصرالدينشاه در حرمخانه خود برداشته. اين تصاوير غالبا با حاشيهنويسي او همراه است.7 ناصرالدينشاه در نخستين روياروييها با عکاسي، به زيرکي دريافته بود که اين فن جديد ميتواند مانند رسانهاي خبري- گزارشي به او در امر اداره و آگاهي از اوضاع عمومي کشور ياري رساند. اين مطلب را ميتوان از مأموريتي که در سال 1850 ميلادي براي عکسبرداري از سنگنگارهها و بناهاي تختجمشيد به ژول ريشار داده بود دريافت.8 هرچند ايشان بنا بر مشکلات مالي و عدم تأمين هزينه سفر نتوانستند آن پروژه مهم را انجام دهند. اما در آوريل 1858 ميلادي، شخصي بهنام «لوِئيجي پشه»، سرهنگي اهل ناپل ايتاليا، براي اولين بار عکسهايي بينظير از بناهاي باستاني ايران از جمله تخت جمشيد تهيه کرد. ترويج اصولي عکاسي و توجه به آموزش اين فن در ايران، از دغدغههاي ناصرالدينشاه بود زيرا ايشان کاربردهاي فايدهمند عکاسي را بهفراست دريافته بود. افزون بر اين، خود نيز بسيار مشتاق فراگيري اين فن و
بهکارگيري آن بود. از اينرو به سفير خود فرخخان امينالدوله که در اروپا بهسر ميبرد، دستور داد يک نفر عکاس ماهر استخدام کرده و به ايران بياورد. ورود «کارلهيان»، عکاس فرانسوي به تهران در سال 1858 ميلادي، براي آموزش عکاسي و ترويج فن عکاسي، سرآغاز آموزش صحيح و گسترش عکاسي در ايران به شمار ميرود. استخدام رسمي يک عکاس براي آموزش و رواج عکاسي در ايران براي نخستين بار صورت ميگرفت، از اينرو ميتوان ناصرالدينشاه را پايهگذار آموزش نظاممند عکاسي در ايران دانست. به گونهاي که «عبداللهميرزاي قاجار» دومين عکاس مشهور ايراني (بعد از آقارضاخان اقبال السلطنه) برای تحصيلات تکميلي [به دستور شاه] از سوي وزارت علوم عليقليميرزا اعتضادالسلطنه با کمک معيرالممالک در حدود سال 1295 هجري قمري به فرانسه بورسيه ميشود تا در رشته عکاسي هنر خود را تکميل کند.9 از ديگر موارد قابل ذکر، ايجاد عکاسخانه به عنوان اداره رسمي در دربار، برای بهتصويرکشيدن فعاليتها و زندگي روزمره، برنامهها و ملاقاتهاي شاهانه ميتوان نام برد که غالبا هر عکس به صورت جداگانه با شرحي همراه بوده است که امروزه پژوهشگران از آنها بهره فراوان ميبرند و ميتوان
گفت ناصرالدينشاه پايهگذار کپشننويسي يا شرح عکس در تاريخ عکاسي ايران است. شايان ذکر است توجه به گسترش و رواج دانش نظري، فني، تأليف و چاپ کتابها و رسالههايي مربوط به عکاسي از ديگر موارد بسيار مهمي است که ايشان بر آن تأکيد بسيار داشته که به اين شرح هستند: «کتاب فوتوگرافي، متعلق به سال ۱۲۷۴ ه- ق، نوشته نويسندهاي ناشناس، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار). اولين کتابي که درباره عکاسي به دستور ناصرالدينشاه قاجار به رشته تحرير درآمده است، کتابي است با نام «کتاب عکاسي» تأليف و ترجمه محمد کاظم ابن احمد محلاتي به سال 1863 ميلادي مطابق با 1280 هجري قمري، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار).
طرز ساختن دواهاي عکاسي از نسخه عکاسباشي، متعلق به ۱۲۸۶ ه-ق، نوشته ناصرالدينشاه قاجار، موجود در ابتداي فهرست ثاني اسفار همايوني.
کتاب فن عکاسي، متعلق به سال 1295 ه-ق، ترجمه آنتوان خان سوريوگين، موجود در کتابخانه ملي ايران.
کتاب مجموعهالصنايع، متعلق به سال 1295 ه-ق، نوشته ميرزامحمد شيرازي، موجود در مجموعه خصوصي. صفحات 20 تا 42 مجلد سوم کتاب مرآتالبلدان، متعلق به سال 1296 ه-ق، نوشته محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب قواعد عکس و تلگراف، متعلق به سال 1298 ه-ق، نوشته حسن ابن عليرضا لاهيجي، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه اصفهان.
طرز عکس انداختن پاپازيان در منزل، متعلق به سال 1299 ه-ق منسوب به معين لشکر، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکاسي متعلق به سال 1301 ه-ق، ترجمه ميرزامحمودخان محلاتي، موجود در کتابخانه ملي ايران. کتاب علم عکاسي متعلق به دهه نهم يا دهم سده سيزدهم هجري، نوشته ميرزا احمدخان صنيعالسلطنه، موجود در کتابخانه ملي ايران. باب هشتم (ترويج علم و عمل عکس) از کتاب المآثر و الآثار، متعلق به سال 1306 ه-ق، نوشته محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکسيه حشريه، متعلق به سال 1307 ه-ق، نوشته محمد ابن علي مشکوۀالملک، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. صحبت دهم از کتاب احمد سفينه طالبي، متعلق به سال 1307 ه-ق، نوشته عبدالرحيم ابن ابوطالب تبريزي، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکاسي، متعلق به سال 1312 ه-ق، نوشته محسن ميرزا شمسالشعرا، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري ( سپهسالار).10
چاپ و نشر اين تعداد کتاب در زماني که ايران تقريبا همزمان با اروپا قدمهاي نخست را در تجربه هنر جديد، يعني عکاسي بر ميداشت، قابل تحسين است. ناصرالدينشاه پس از سالها تجربه دريافته بود قابليتهاي عکاسي بيش از آن است که فقط جنبه تفريحي داشته باشد، بنابراين همواره در سفرهاي خود در طول مسير، از عکاسي بهره ميگرفت و با در اختيارداشتن اسناد تصويري، اطلاعات کاملتري نسبت به اوضاع شهرها و روستاهاي واقع در مسير کسب ميکرد و شايد بر اساس همان گزارشهاي تصويري تهيهشده نسبت به ساماندهي و اجراي طرحها و برنامههاي خود ميپرداخته است. يکي ديگر از ابتکارهاي ايشان کوشش براي عکسبرداري از صحنههاي عمليات جنگي با اعزام عکاسي فرانسوي به نام «هانري دوکوليبوف دوبلوکويل» به جبهه نبرد مرو در جنگ با ترکمنها در سال 1860 ميلادي بوده است. مأموريت بلوکويل به دليل شکست سختي که سپاه ايران از ترکمنها متحمل شد، پيش از هر اقدامي ناکام ماند و خود وي نيز به اسارت در آمد. در اينجا نيز بايد دورانديشي ناصرالدينشاه جوان را براي مأموريتيکه به بلوکويل داد، در نظر داشته باشيم. همين دورانديشي و درنظرداشتن کاربردهاي سودمند عکاسي است که در
سالهاي بعد از 1860 ميلادي سبب تربيت و آموزش عکاساني همچون آقا رضا [ملقب به عکاسباشي] ميشود.11 ورود و رواج صنعت عکاسي آنقدر در انظار مهم بود که روي لوحه حجاري که بر پايه مجسمه ناصرالدينشاه، در باغ شاه نصب شده بود، ضمن شرح اجمالي کارهاي عصر ناصري « ظهور صنعت عکس» [نيز] ياد شده است.12 حال با توجه به اندک مطالب ارائهشده از خزانه پرافتخار تاريخ عکاسي ايران، چگونه ميتوان نسبت به آن بيتفاوت بود و آن را نديد و نخواند؛ تاريخي که همواره موجبات سرافرازي و سربلندي جامعه هنري ايران در ميان ساير ملل بوده و هست و فقط با اختلاف سه سال از آغاز عکاسي در جهان روي داده است. شايد علاقه ذاتي ما ايرانيان به عکاسي برميگردد به تاريخ تحسينبرانگيز و پرافتخار آن که از ديرباز تا به امروز عکس و عکاسي را دوست ميداريم و تکفريمهاي عکسهاي قديمي خانه پدربزرگها و مادربزرگها در آلبومهايي که بوي عشق ميدهند، ما را همراه ميکنند تا بالهاي خيالپرداز خود را گشوده و پر بکشيم به دنياي نياکانمان و به آنها بگوييم که ما امروز در عصر ديجيتال، همواره در حال ثبت تصوير هستيم اما شايد بدون انديشه، بدون تفکر و نه براي آيندگان، فقط براي
خود، براي يک لحظه و پس از مدتي آنها را به دور ميريزيم و آنجاست که مارتين هايدگر ميگويد: در انديشهبرانگيزترين امر، در زمانه انديشهبرانگيز ما، اين است که ما هنوز فکر نميکنيم.13
پینوشتها:
[7] - ستاري، محمد، 1382، صص -30-29
[8] - طهماسبپور، محمدرضا، 1387، صص 41-43
[9] - ذکاء، يحيي، 1384، ص98
[10] - رحيمي، عباس، 1391، قاجاريه و آموزش عکاسي، فرزان، صص 7-8
[11]- طهماسبپور، محمدرضا، 1387، صص 71-72
[12]- افشار، ايرج، 1370، گنجينه عکسهاي ايران، فرهنگ ايران، صص 34-35
[13]- هايدگر، 1385، ص14
ناصرالدينشاه جوان با اینکه علاقه فراواني به هنرهايي مانند خوشنويسي، شعر و طراحي داشته است، اما بيشتر اوقات فراغت خود را به عکاسي پرداخته و شايد بتوان گفت که ايجاد علاقه در ايشان به عکاسي، به سال 1844 برميگردد که «ژول ريشار»، معلم زبان فرانسه در دارالفنون، از او که 13 سال داشت و خواهرش در تبريز عکاسي کرده است. از آن زمان بهبعد يکي از مشغلههاي ذهني او عکس و عکاسي و سپس ترويج و رونق آن در ايران بوده است، بهگونهاي که پس از مدتي در بسياري از امور مملکتداري از عکاسي بهره فراوان ميبرد. بيترديد ناصرالدينشاه را ميتوان فردي هنردوست و تا حدي هنرمند دانست، زيرا هم اشعاري از او باقي است و هم طرحهايي که مشعر بر اين امر است، اما رواج عکاسي در دربار، ناشي از علاقه شديد او به اين امر است. تدريس عکاسي در دارالفنون نيز بيتأثير از علاقه شاه به اين فن نبود. گرچه پديده عکاسي در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي پديدهاي جهانگير بود و با سرعتي وصفناپذير منتشر شد، تدريس آن در تنها دارالعلم کشوري که مردم آن از بسياري از ضروريات معيشتي خود محروم بودهاند، امري عجيب مينمايد. توجه و شدت علاقه ناصرالدينشاه به عکاسي در حدي بود
که در سفر و حضر به عکسبرداري پرداخته و کار ديگر عکاسان همراه را نيز ميديده است. قديميترين عکسهايي که از چهره زنان در ايران باقي است مجموعه بيبديل عکسهايي است که ناصرالدينشاه در حرمخانه خود برداشته. اين تصاوير غالبا با حاشيهنويسي او همراه است.7 ناصرالدينشاه در نخستين روياروييها با عکاسي، به زيرکي دريافته بود که اين فن جديد ميتواند مانند رسانهاي خبري- گزارشي به او در امر اداره و آگاهي از اوضاع عمومي کشور ياري رساند. اين مطلب را ميتوان از مأموريتي که در سال 1850 ميلادي براي عکسبرداري از سنگنگارهها و بناهاي تختجمشيد به ژول ريشار داده بود دريافت.8 هرچند ايشان بنا بر مشکلات مالي و عدم تأمين هزينه سفر نتوانستند آن پروژه مهم را انجام دهند. اما در آوريل 1858 ميلادي، شخصي بهنام «لوِئيجي پشه»، سرهنگي اهل ناپل ايتاليا، براي اولين بار عکسهايي بينظير از بناهاي باستاني ايران از جمله تخت جمشيد تهيه کرد. ترويج اصولي عکاسي و توجه به آموزش اين فن در ايران، از دغدغههاي ناصرالدينشاه بود زيرا ايشان کاربردهاي فايدهمند عکاسي را بهفراست دريافته بود. افزون بر اين، خود نيز بسيار مشتاق فراگيري اين فن و
بهکارگيري آن بود. از اينرو به سفير خود فرخخان امينالدوله که در اروپا بهسر ميبرد، دستور داد يک نفر عکاس ماهر استخدام کرده و به ايران بياورد. ورود «کارلهيان»، عکاس فرانسوي به تهران در سال 1858 ميلادي، براي آموزش عکاسي و ترويج فن عکاسي، سرآغاز آموزش صحيح و گسترش عکاسي در ايران به شمار ميرود. استخدام رسمي يک عکاس براي آموزش و رواج عکاسي در ايران براي نخستين بار صورت ميگرفت، از اينرو ميتوان ناصرالدينشاه را پايهگذار آموزش نظاممند عکاسي در ايران دانست. به گونهاي که «عبداللهميرزاي قاجار» دومين عکاس مشهور ايراني (بعد از آقارضاخان اقبال السلطنه) برای تحصيلات تکميلي [به دستور شاه] از سوي وزارت علوم عليقليميرزا اعتضادالسلطنه با کمک معيرالممالک در حدود سال 1295 هجري قمري به فرانسه بورسيه ميشود تا در رشته عکاسي هنر خود را تکميل کند.9 از ديگر موارد قابل ذکر، ايجاد عکاسخانه به عنوان اداره رسمي در دربار، برای بهتصويرکشيدن فعاليتها و زندگي روزمره، برنامهها و ملاقاتهاي شاهانه ميتوان نام برد که غالبا هر عکس به صورت جداگانه با شرحي همراه بوده است که امروزه پژوهشگران از آنها بهره فراوان ميبرند و ميتوان
گفت ناصرالدينشاه پايهگذار کپشننويسي يا شرح عکس در تاريخ عکاسي ايران است. شايان ذکر است توجه به گسترش و رواج دانش نظري، فني، تأليف و چاپ کتابها و رسالههايي مربوط به عکاسي از ديگر موارد بسيار مهمي است که ايشان بر آن تأکيد بسيار داشته که به اين شرح هستند: «کتاب فوتوگرافي، متعلق به سال ۱۲۷۴ ه- ق، نوشته نويسندهاي ناشناس، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار). اولين کتابي که درباره عکاسي به دستور ناصرالدينشاه قاجار به رشته تحرير درآمده است، کتابي است با نام «کتاب عکاسي» تأليف و ترجمه محمد کاظم ابن احمد محلاتي به سال 1863 ميلادي مطابق با 1280 هجري قمري، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار).
طرز ساختن دواهاي عکاسي از نسخه عکاسباشي، متعلق به ۱۲۸۶ ه-ق، نوشته ناصرالدينشاه قاجار، موجود در ابتداي فهرست ثاني اسفار همايوني.
کتاب فن عکاسي، متعلق به سال 1295 ه-ق، ترجمه آنتوان خان سوريوگين، موجود در کتابخانه ملي ايران.
کتاب مجموعهالصنايع، متعلق به سال 1295 ه-ق، نوشته ميرزامحمد شيرازي، موجود در مجموعه خصوصي. صفحات 20 تا 42 مجلد سوم کتاب مرآتالبلدان، متعلق به سال 1296 ه-ق، نوشته محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب قواعد عکس و تلگراف، متعلق به سال 1298 ه-ق، نوشته حسن ابن عليرضا لاهيجي، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه اصفهان.
طرز عکس انداختن پاپازيان در منزل، متعلق به سال 1299 ه-ق منسوب به معين لشکر، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکاسي متعلق به سال 1301 ه-ق، ترجمه ميرزامحمودخان محلاتي، موجود در کتابخانه ملي ايران. کتاب علم عکاسي متعلق به دهه نهم يا دهم سده سيزدهم هجري، نوشته ميرزا احمدخان صنيعالسلطنه، موجود در کتابخانه ملي ايران. باب هشتم (ترويج علم و عمل عکس) از کتاب المآثر و الآثار، متعلق به سال 1306 ه-ق، نوشته محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکسيه حشريه، متعلق به سال 1307 ه-ق، نوشته محمد ابن علي مشکوۀالملک، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. صحبت دهم از کتاب احمد سفينه طالبي، متعلق به سال 1307 ه-ق، نوشته عبدالرحيم ابن ابوطالب تبريزي، موجود در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران. کتاب عکاسي، متعلق به سال 1312 ه-ق، نوشته محسن ميرزا شمسالشعرا، موجود در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري ( سپهسالار).10
چاپ و نشر اين تعداد کتاب در زماني که ايران تقريبا همزمان با اروپا قدمهاي نخست را در تجربه هنر جديد، يعني عکاسي بر ميداشت، قابل تحسين است. ناصرالدينشاه پس از سالها تجربه دريافته بود قابليتهاي عکاسي بيش از آن است که فقط جنبه تفريحي داشته باشد، بنابراين همواره در سفرهاي خود در طول مسير، از عکاسي بهره ميگرفت و با در اختيارداشتن اسناد تصويري، اطلاعات کاملتري نسبت به اوضاع شهرها و روستاهاي واقع در مسير کسب ميکرد و شايد بر اساس همان گزارشهاي تصويري تهيهشده نسبت به ساماندهي و اجراي طرحها و برنامههاي خود ميپرداخته است. يکي ديگر از ابتکارهاي ايشان کوشش براي عکسبرداري از صحنههاي عمليات جنگي با اعزام عکاسي فرانسوي به نام «هانري دوکوليبوف دوبلوکويل» به جبهه نبرد مرو در جنگ با ترکمنها در سال 1860 ميلادي بوده است. مأموريت بلوکويل به دليل شکست سختي که سپاه ايران از ترکمنها متحمل شد، پيش از هر اقدامي ناکام ماند و خود وي نيز به اسارت در آمد. در اينجا نيز بايد دورانديشي ناصرالدينشاه جوان را براي مأموريتيکه به بلوکويل داد، در نظر داشته باشيم. همين دورانديشي و درنظرداشتن کاربردهاي سودمند عکاسي است که در
سالهاي بعد از 1860 ميلادي سبب تربيت و آموزش عکاساني همچون آقا رضا [ملقب به عکاسباشي] ميشود.11 ورود و رواج صنعت عکاسي آنقدر در انظار مهم بود که روي لوحه حجاري که بر پايه مجسمه ناصرالدينشاه، در باغ شاه نصب شده بود، ضمن شرح اجمالي کارهاي عصر ناصري « ظهور صنعت عکس» [نيز] ياد شده است.12 حال با توجه به اندک مطالب ارائهشده از خزانه پرافتخار تاريخ عکاسي ايران، چگونه ميتوان نسبت به آن بيتفاوت بود و آن را نديد و نخواند؛ تاريخي که همواره موجبات سرافرازي و سربلندي جامعه هنري ايران در ميان ساير ملل بوده و هست و فقط با اختلاف سه سال از آغاز عکاسي در جهان روي داده است. شايد علاقه ذاتي ما ايرانيان به عکاسي برميگردد به تاريخ تحسينبرانگيز و پرافتخار آن که از ديرباز تا به امروز عکس و عکاسي را دوست ميداريم و تکفريمهاي عکسهاي قديمي خانه پدربزرگها و مادربزرگها در آلبومهايي که بوي عشق ميدهند، ما را همراه ميکنند تا بالهاي خيالپرداز خود را گشوده و پر بکشيم به دنياي نياکانمان و به آنها بگوييم که ما امروز در عصر ديجيتال، همواره در حال ثبت تصوير هستيم اما شايد بدون انديشه، بدون تفکر و نه براي آيندگان، فقط براي
خود، براي يک لحظه و پس از مدتي آنها را به دور ميريزيم و آنجاست که مارتين هايدگر ميگويد: در انديشهبرانگيزترين امر، در زمانه انديشهبرانگيز ما، اين است که ما هنوز فکر نميکنيم.13
پینوشتها:
[7] - ستاري، محمد، 1382، صص -30-29
[8] - طهماسبپور، محمدرضا، 1387، صص 41-43
[9] - ذکاء، يحيي، 1384، ص98
[10] - رحيمي، عباس، 1391، قاجاريه و آموزش عکاسي، فرزان، صص 7-8
[11]- طهماسبپور، محمدرضا، 1387، صص 71-72
[12]- افشار، ايرج، 1370، گنجينه عکسهاي ايران، فرهنگ ايران، صص 34-35
[13]- هايدگر، 1385، ص14
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.