شکلهای زندگی: مالرو همچون شاهد عيني
جهان تراژيك، جهان بدون توهم
نادر شهريوري (صدقي)
اگرچه آندره مالرو (1976-1901) خود را «شاهد عيني» اهم وقايع قرن بيستم ميدانست و اين يك واقعيت بود اما همزمان با آن، زندگيهاي مالرو نمايشي از صحنههاي پرشكوهي بود كه خود تهيهكننده، كارگردان و بازيگر صحنههاي آن بود. تماشاگران پرتعداد نمايشها، اگرچه در صحنههاي گوناگون و مهيجي كه مالرو ارائه ميداد سخت شيفته هنرنمايي وي ميشدند اما در پس اين نمايشها، تلاش نافرجام و بيسرانجام هنرمندي را تماشا ميكردند كه در جستوجوي يافتن معنايي براي زندگي بود.
نافرجامي مالرو براي يافتن معناي زندگي به جهانبيني تراژيك و «ضدخاطرات» وي برميگشت. ضدخاطرههاي مالرو، چنان كه از عنوانش برميآمد، به هيچ رو سيري منطقي و توالي تاريخي را برنميتابيدند زيرا خاطرهها در برابر آنچه كارگرداني مانند مالرو ميخواست و اراده ميكرد، دچار دگرديسي ميشدند و همچون نقش به شكلوشمايلهاي مختلف ساخته و پرداخته ميشدند. به نظر مالرو اين، آن انتقامی بود كه هنر از «سرنوشت بشر» ميگرفت.*
مالرو در قرن پرهياهوي بيستم بهراستي نمايشي از «پراكندگي» بود. او بهعنوان ياور كمونيستها، ناسيوناليستي دوآتشه، نظريهپرداز سينما، محرك جنبش اكسپرسيونيسم، متعهد و ضدفاشيست، سازمانده اسكادران هوايي در جنگهاي داخلي اسپانيا و سرانجام بهعنوان هوادار فعال ژنرال دوگل و وزير فرهنگ ژنرال و سپس همراه وي در مقابل شورشهاي مه 68، فيالواقع مملو از تناقضي بود كه بيش از آنكه به «غايت امور» يا «كليت» وقايع بينديشد، به تكتك وقايعي فكر ميكند كه سرنوشت پيش پاي بشر گذارده بود.
سارتر درباره مالرو ميگويد كه «او پيش از ما مينوشت و بيشك اندكي مسنتر از ما بود در حالي كه ما به فوريت و واقعيت مادي يك رويارويي نياز داشتيم تا خود را كشف كنيم، مالرو از اين امتياز عظيم برخوردار بود كه از همان اولين نوشتهاش بداند كه ما در جنگيم».1 جنگي كه سارتر به مالرو نسبت ميدهد، نه جنگي مشخص با دشمن مشخص بلكه «رويارويي با سرنوشت» است.
رويارويي با سرنوشت بخشي از جهانبيني تراژيك مالرو است. تراژدي عبارت از يك نوع بينش نسبت به هستي است. اين بينش يا جهانبيني در مقابل انواع ديگري از جهانبينيها قرار ميگيرد كه به زندگي انسان معنا ميدادند و براي هستي بشر پيوستگي قائل بودند. بدينسان جهان تراژيك در نوعي ناهماهنگي رمزآلود و فاقد انسجام به سر ميبرد كه براي آن نميتوان مقصدي جستوجو كرد. مالرو در آستانه قرن بيستم در جهاني متورم از معنا، آغازگر راهي ميشود كه بعدها سه نويسنده بزرگ فرانسوي: آلبر كامو، رومن گاري و پاتريك موديانو -هر سه برنده نوبل- آن را ادامه دادهاند.
آلبر كامو (1960-1913) هنگام تحصيل در دبيرستان «از دو كتاب بيش از همه خوشش ميآمد؛ «جزاير ژان گرونيه و سرنوشت بشر آندره مالرو».2 همچنين اولين نمايشي كه كامو به صحنه برد، بر اساس رماني از مالرو بود. نام اين رمان «روزهاي خشم»** بود. اما اين تنها اهميت مالرو براي كامو نبود. ميراث مهم مالرو برای پيروانش، جهانبيني تراژيك و غيرمسيحياش بود كه كامو آن را در مهمترين آثارش: «بيگانه» و «سقوط» به نمايش ميآورد. كامو چند روزي پس از دريافت نوبل در مصاحبهاي ميگويد «من دلمشغوليهاي مسيحي دارم، اما سرشتم يوناني است». مقصود از سرشت يوناني، وفاداري به ايدههاي تراژيك يونانيان قبل از سقراط است. كامو در جاي ديگر اما اين بار با صراحتي بيشتر تأكيد ميكند «من مسيحي نيستم... اما احساس ميكنم قلبي يوناني دارم، يونانيان منكر خدايانشان نبودند اما فقط سهم آنان را به آنان ميدادند».3
در «ارزش زندگي» كه مالرو از آن ميگويد، تناقضي عميق نهفته است چون اگر زندگي معنايي نداشته باشد، ارزشي هم نخواهد داشت و مهمتر آن كه ارزش زندگي را نميتوان تعيين كرد، زيرا نميتوان در همان حال بيرون از جريان زندگي قرار گرفت، بدين اعتبار از نگاه تراژيك مالرو زندگان تنها ميتوانند زندگي را زندگي كنند. اما «ارزش زندگي» مالرو شباهتي به ايده «پذيرفتن جهان بدون ترك آن» كامو دارد. كامو نيز در اين عبارت به تناقض لاينحل نهفته در ذات زندگي اشاره ميكند: نپذيرفتن جهان به خاطر بيعدالتي نهفته در ذات زندگي و در همان حال تركنكردن آن به خاطر تنها تجربه باارزش و تكرارنشدني خودِ زندگي بهمثابه غايتي فينفسه كه بهرغم تراژيكبودنش، تنها دارايي باارزش بشر است. «انسان تراژيك ميداند كه جهان موجود جاي تحقق ارزشهاي اصلي انساني نيست اما در عين حال پاي رفتن از اين جهان را هم ندارد. در اين جهان است، اما زير بار تعلق اين جهان نيست».4 اتفاقا طغيانهاي تراژيك كامو را نيز تنها ميتوان با «نپذيرفتن جهان بدون ترك آن» توجيه كرد. در فلسفه كامو خودكشي در هر حال نوعي تسليمشدن به حساب ميآيد و اين در مقابل طغيان قرار ميگيرد. خودكشي يعني
تسليم به حد اعلای منطقي آن در حالي كه طغيان حقيقي يعني مردن در حالي كه آدمي به اختيار و اراده خود مصالحه نكرده و تسليم نيز
نشده است.
رومن گاري (1980-1914) از ديگر نويسندگان قرن بيستم فرانسه است كه تراژيك به جهان مينگرد. زندگيهاي پراكنده و نه پيوسته رومن گاري ازجمله زندگيكردن با نامها و شغلهاي متفاوت وي را مستعد باور به ايدههاي تراژيك در باب زندگي ميكند. زندگيهاي گاري چنان كه خود در واپسين گفتوگوهايش ميگويد، همواره گرفتار «تناقض و دوگانگي ايدئولوژيك بود: بين چيزي كه احساس ميكردم و آنچه مجبور بودم به زبان بياورم».5 گو اينكه رومن گاري زندگي را تنها و تنها عرصه ممكن براي تلاشها يا زورآزماييهاي خويش به حساب ميآورد و در اين زورآزمايي تا آنجا كه ممكن باشد از منهاي خود پردههايي را به نمايش درميآورد تا همچون مالرو به زندگيهاي خود شكل و شمايلهاي مختلف بدهد اما در نهايت، چنان كه در واپسين اعترافاتش ميگويد، زندگي را تكرار مكرر نمايشهايي در نظر ميگيرد كه براي آن نميتوان معنايي در نظر گرفت: «بيپرده بگويم همچنانكه در مسير زندگي پيش ميروم متوجه پديدهاي ميشوم شبيه نوعي بازگشت جاودان، به اين معنا كه نسل جديد دارد همان تجربههايي را از سر ميگذراند كه من در طول زندگيام به دست آوردهام».6 بازگشت جاودان يا تكرار مكرري كه گاري
از زندگي ارائه ميدهد با زندگي بهمثابه هستي غايتمدار كه متضمن معناست،
البته تفاوتي ماهوي دارد.
«جهان بدون توهم» ازجمله ويژگيهاي جهان تراژيك است. پاتريك موديانو (1945) در زندگي و آثار خود -كه شباهت به زندگياش دارد- درصدد ارائه دنيايي بدون وهم است. او اگرچه همچون هر هنرمندي دنياي خاص خود را ميآفريند، اما دنياي موديانو، نوستالژيك و مملو از خاطرههايي است كه راوي با حساسيتي زياد ردپاهاي آن را پي ميگيرد، از اين طرف شهر تا آن طرف شهر پرسه ميزند تا گمشدهاش را بيابد. او نيز همچون پيشينيان ادبي خود ميخواهد جهاني طبيعي، عريان و لخت را به نمايش درآورد كه از هر عاريهاي (اميد) بري باشد. آنچه اتفاقا وجه تراژيك داستانهايش را پررنگ ميكند، پوچي نهفته در داستانهايش است.
در داستانهاي موديانو يكباره زير پاي انسان خالي ميشود و او بيسرانجام رها ميشود. نااميدي هر ارزش متعالي و معناداری را از ميان ميبرد. با اين حال موديانو همچون اسلاف خود مالرو، كامو، گاري و... بهرغم آنكه زيستن در جهان بيمعنا برايش سخت است اما تصنع خوشبينبودن را نيز نميپذيرد. او نيز همچون پيشينيان تراژيك خود زندگي را بهمثابه غايتي فينفسه تجربهاي بزرگ ميداند تا بدان اندازه كه آماده ازدستدادن آن ميشود تا به اين پارادوكس تراژيك مالرويي وفادار بماند كه اگرچه «زندگي هيچ ارزشي ندارد اما هيچ چيز هم ارزش زندگي را ندارد».
پینوشتها:
* «سرنوشت بشر»، برنده جايزه ادبي گنكور، كتابي است كه مالرو آن را در 1933 نوشته است. مالرو عنوان كتاب را از پاسكال به وام گرفته است. سرنوشت بشر عنوان بامسمايي است. يوسا در اشاره به سرنوشت بشر مالرو آن را گروهي از مردمي ميداند كه «از گوشه و كنار عالم گرد آمدهاند تا با دشمني قدرقدرت پنجه درافكنند با اين اميد كه به قول كيو -از قهرمانان داستان- حيثيت كساني را كه به خاطرشان ميجنگند به آنها برگردانند؛ يعني حقيقت بينوايان، شكستخوردگان، استثمارشدگان، بردگان روستايي و صنعتي. كيو و چن و كائو در اين نبرد كه سرانجامش شكست و نابودي آنهاست به مرتبه اخلاقي والايي ميرسند» (به نقل از دعوت به تماشاي دوزخ /يوسا/ ترجمه عبدالله كوثري) پس از سرنوشت بشر (1933) تا پيروزي بر فاشيسم (1945) مالرو به دنبال معناي اخلاقي براي سرنوشت بشر ميرود اما خوشبيني مالرو درباره سرنوشت بشر بهتدريج كمرنگ و كمرنگتر ميشود و تلاش براي تعيين سرنوشت ملتها، شكستخوردگان و استثمارشدگان جاي خود را به اسطوره ابرمرد (به دوگل بهمثابه ناجي) ميدهد. مالرو طي همين دگرديسي است كه ميگويد «خيلي دير است تا بتوان بر چيزي اثر گذاشت؛ تنها ميتوان بر كسي
اثر گذاشت» (مالرو در آينه آثارش/ پيكون/ ترجمه كاظم كردواني) و درباره معناي زندگي نيز ميگويد كه اساسا پاسخي براي آن وجود ندارد تنها با پرسشنكردن از زندگي ميتوان پاسخي عملي براي آن فراهم آورد.
** روزهاي خشم را «دوران خفت» نيز ترجمه كردهاند.
1) به نقل از مالرو و جهانبيني تراژيك، عباس ميلاني
2، 3) فلسفه كامو، ريچارد كمبر، ترجمه خشايار ديهيمي
4) لوسين گلدمن
5 و 6) گذار روزگار، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
اگرچه آندره مالرو (1976-1901) خود را «شاهد عيني» اهم وقايع قرن بيستم ميدانست و اين يك واقعيت بود اما همزمان با آن، زندگيهاي مالرو نمايشي از صحنههاي پرشكوهي بود كه خود تهيهكننده، كارگردان و بازيگر صحنههاي آن بود. تماشاگران پرتعداد نمايشها، اگرچه در صحنههاي گوناگون و مهيجي كه مالرو ارائه ميداد سخت شيفته هنرنمايي وي ميشدند اما در پس اين نمايشها، تلاش نافرجام و بيسرانجام هنرمندي را تماشا ميكردند كه در جستوجوي يافتن معنايي براي زندگي بود.
نافرجامي مالرو براي يافتن معناي زندگي به جهانبيني تراژيك و «ضدخاطرات» وي برميگشت. ضدخاطرههاي مالرو، چنان كه از عنوانش برميآمد، به هيچ رو سيري منطقي و توالي تاريخي را برنميتابيدند زيرا خاطرهها در برابر آنچه كارگرداني مانند مالرو ميخواست و اراده ميكرد، دچار دگرديسي ميشدند و همچون نقش به شكلوشمايلهاي مختلف ساخته و پرداخته ميشدند. به نظر مالرو اين، آن انتقامی بود كه هنر از «سرنوشت بشر» ميگرفت.*
مالرو در قرن پرهياهوي بيستم بهراستي نمايشي از «پراكندگي» بود. او بهعنوان ياور كمونيستها، ناسيوناليستي دوآتشه، نظريهپرداز سينما، محرك جنبش اكسپرسيونيسم، متعهد و ضدفاشيست، سازمانده اسكادران هوايي در جنگهاي داخلي اسپانيا و سرانجام بهعنوان هوادار فعال ژنرال دوگل و وزير فرهنگ ژنرال و سپس همراه وي در مقابل شورشهاي مه 68، فيالواقع مملو از تناقضي بود كه بيش از آنكه به «غايت امور» يا «كليت» وقايع بينديشد، به تكتك وقايعي فكر ميكند كه سرنوشت پيش پاي بشر گذارده بود.
سارتر درباره مالرو ميگويد كه «او پيش از ما مينوشت و بيشك اندكي مسنتر از ما بود در حالي كه ما به فوريت و واقعيت مادي يك رويارويي نياز داشتيم تا خود را كشف كنيم، مالرو از اين امتياز عظيم برخوردار بود كه از همان اولين نوشتهاش بداند كه ما در جنگيم».1 جنگي كه سارتر به مالرو نسبت ميدهد، نه جنگي مشخص با دشمن مشخص بلكه «رويارويي با سرنوشت» است.
رويارويي با سرنوشت بخشي از جهانبيني تراژيك مالرو است. تراژدي عبارت از يك نوع بينش نسبت به هستي است. اين بينش يا جهانبيني در مقابل انواع ديگري از جهانبينيها قرار ميگيرد كه به زندگي انسان معنا ميدادند و براي هستي بشر پيوستگي قائل بودند. بدينسان جهان تراژيك در نوعي ناهماهنگي رمزآلود و فاقد انسجام به سر ميبرد كه براي آن نميتوان مقصدي جستوجو كرد. مالرو در آستانه قرن بيستم در جهاني متورم از معنا، آغازگر راهي ميشود كه بعدها سه نويسنده بزرگ فرانسوي: آلبر كامو، رومن گاري و پاتريك موديانو -هر سه برنده نوبل- آن را ادامه دادهاند.
آلبر كامو (1960-1913) هنگام تحصيل در دبيرستان «از دو كتاب بيش از همه خوشش ميآمد؛ «جزاير ژان گرونيه و سرنوشت بشر آندره مالرو».2 همچنين اولين نمايشي كه كامو به صحنه برد، بر اساس رماني از مالرو بود. نام اين رمان «روزهاي خشم»** بود. اما اين تنها اهميت مالرو براي كامو نبود. ميراث مهم مالرو برای پيروانش، جهانبيني تراژيك و غيرمسيحياش بود كه كامو آن را در مهمترين آثارش: «بيگانه» و «سقوط» به نمايش ميآورد. كامو چند روزي پس از دريافت نوبل در مصاحبهاي ميگويد «من دلمشغوليهاي مسيحي دارم، اما سرشتم يوناني است». مقصود از سرشت يوناني، وفاداري به ايدههاي تراژيك يونانيان قبل از سقراط است. كامو در جاي ديگر اما اين بار با صراحتي بيشتر تأكيد ميكند «من مسيحي نيستم... اما احساس ميكنم قلبي يوناني دارم، يونانيان منكر خدايانشان نبودند اما فقط سهم آنان را به آنان ميدادند».3
در «ارزش زندگي» كه مالرو از آن ميگويد، تناقضي عميق نهفته است چون اگر زندگي معنايي نداشته باشد، ارزشي هم نخواهد داشت و مهمتر آن كه ارزش زندگي را نميتوان تعيين كرد، زيرا نميتوان در همان حال بيرون از جريان زندگي قرار گرفت، بدين اعتبار از نگاه تراژيك مالرو زندگان تنها ميتوانند زندگي را زندگي كنند. اما «ارزش زندگي» مالرو شباهتي به ايده «پذيرفتن جهان بدون ترك آن» كامو دارد. كامو نيز در اين عبارت به تناقض لاينحل نهفته در ذات زندگي اشاره ميكند: نپذيرفتن جهان به خاطر بيعدالتي نهفته در ذات زندگي و در همان حال تركنكردن آن به خاطر تنها تجربه باارزش و تكرارنشدني خودِ زندگي بهمثابه غايتي فينفسه كه بهرغم تراژيكبودنش، تنها دارايي باارزش بشر است. «انسان تراژيك ميداند كه جهان موجود جاي تحقق ارزشهاي اصلي انساني نيست اما در عين حال پاي رفتن از اين جهان را هم ندارد. در اين جهان است، اما زير بار تعلق اين جهان نيست».4 اتفاقا طغيانهاي تراژيك كامو را نيز تنها ميتوان با «نپذيرفتن جهان بدون ترك آن» توجيه كرد. در فلسفه كامو خودكشي در هر حال نوعي تسليمشدن به حساب ميآيد و اين در مقابل طغيان قرار ميگيرد. خودكشي يعني
تسليم به حد اعلای منطقي آن در حالي كه طغيان حقيقي يعني مردن در حالي كه آدمي به اختيار و اراده خود مصالحه نكرده و تسليم نيز
نشده است.
رومن گاري (1980-1914) از ديگر نويسندگان قرن بيستم فرانسه است كه تراژيك به جهان مينگرد. زندگيهاي پراكنده و نه پيوسته رومن گاري ازجمله زندگيكردن با نامها و شغلهاي متفاوت وي را مستعد باور به ايدههاي تراژيك در باب زندگي ميكند. زندگيهاي گاري چنان كه خود در واپسين گفتوگوهايش ميگويد، همواره گرفتار «تناقض و دوگانگي ايدئولوژيك بود: بين چيزي كه احساس ميكردم و آنچه مجبور بودم به زبان بياورم».5 گو اينكه رومن گاري زندگي را تنها و تنها عرصه ممكن براي تلاشها يا زورآزماييهاي خويش به حساب ميآورد و در اين زورآزمايي تا آنجا كه ممكن باشد از منهاي خود پردههايي را به نمايش درميآورد تا همچون مالرو به زندگيهاي خود شكل و شمايلهاي مختلف بدهد اما در نهايت، چنان كه در واپسين اعترافاتش ميگويد، زندگي را تكرار مكرر نمايشهايي در نظر ميگيرد كه براي آن نميتوان معنايي در نظر گرفت: «بيپرده بگويم همچنانكه در مسير زندگي پيش ميروم متوجه پديدهاي ميشوم شبيه نوعي بازگشت جاودان، به اين معنا كه نسل جديد دارد همان تجربههايي را از سر ميگذراند كه من در طول زندگيام به دست آوردهام».6 بازگشت جاودان يا تكرار مكرري كه گاري
از زندگي ارائه ميدهد با زندگي بهمثابه هستي غايتمدار كه متضمن معناست،
البته تفاوتي ماهوي دارد.
«جهان بدون توهم» ازجمله ويژگيهاي جهان تراژيك است. پاتريك موديانو (1945) در زندگي و آثار خود -كه شباهت به زندگياش دارد- درصدد ارائه دنيايي بدون وهم است. او اگرچه همچون هر هنرمندي دنياي خاص خود را ميآفريند، اما دنياي موديانو، نوستالژيك و مملو از خاطرههايي است كه راوي با حساسيتي زياد ردپاهاي آن را پي ميگيرد، از اين طرف شهر تا آن طرف شهر پرسه ميزند تا گمشدهاش را بيابد. او نيز همچون پيشينيان ادبي خود ميخواهد جهاني طبيعي، عريان و لخت را به نمايش درآورد كه از هر عاريهاي (اميد) بري باشد. آنچه اتفاقا وجه تراژيك داستانهايش را پررنگ ميكند، پوچي نهفته در داستانهايش است.
در داستانهاي موديانو يكباره زير پاي انسان خالي ميشود و او بيسرانجام رها ميشود. نااميدي هر ارزش متعالي و معناداری را از ميان ميبرد. با اين حال موديانو همچون اسلاف خود مالرو، كامو، گاري و... بهرغم آنكه زيستن در جهان بيمعنا برايش سخت است اما تصنع خوشبينبودن را نيز نميپذيرد. او نيز همچون پيشينيان تراژيك خود زندگي را بهمثابه غايتي فينفسه تجربهاي بزرگ ميداند تا بدان اندازه كه آماده ازدستدادن آن ميشود تا به اين پارادوكس تراژيك مالرويي وفادار بماند كه اگرچه «زندگي هيچ ارزشي ندارد اما هيچ چيز هم ارزش زندگي را ندارد».
پینوشتها:
* «سرنوشت بشر»، برنده جايزه ادبي گنكور، كتابي است كه مالرو آن را در 1933 نوشته است. مالرو عنوان كتاب را از پاسكال به وام گرفته است. سرنوشت بشر عنوان بامسمايي است. يوسا در اشاره به سرنوشت بشر مالرو آن را گروهي از مردمي ميداند كه «از گوشه و كنار عالم گرد آمدهاند تا با دشمني قدرقدرت پنجه درافكنند با اين اميد كه به قول كيو -از قهرمانان داستان- حيثيت كساني را كه به خاطرشان ميجنگند به آنها برگردانند؛ يعني حقيقت بينوايان، شكستخوردگان، استثمارشدگان، بردگان روستايي و صنعتي. كيو و چن و كائو در اين نبرد كه سرانجامش شكست و نابودي آنهاست به مرتبه اخلاقي والايي ميرسند» (به نقل از دعوت به تماشاي دوزخ /يوسا/ ترجمه عبدالله كوثري) پس از سرنوشت بشر (1933) تا پيروزي بر فاشيسم (1945) مالرو به دنبال معناي اخلاقي براي سرنوشت بشر ميرود اما خوشبيني مالرو درباره سرنوشت بشر بهتدريج كمرنگ و كمرنگتر ميشود و تلاش براي تعيين سرنوشت ملتها، شكستخوردگان و استثمارشدگان جاي خود را به اسطوره ابرمرد (به دوگل بهمثابه ناجي) ميدهد. مالرو طي همين دگرديسي است كه ميگويد «خيلي دير است تا بتوان بر چيزي اثر گذاشت؛ تنها ميتوان بر كسي
اثر گذاشت» (مالرو در آينه آثارش/ پيكون/ ترجمه كاظم كردواني) و درباره معناي زندگي نيز ميگويد كه اساسا پاسخي براي آن وجود ندارد تنها با پرسشنكردن از زندگي ميتوان پاسخي عملي براي آن فراهم آورد.
** روزهاي خشم را «دوران خفت» نيز ترجمه كردهاند.
1) به نقل از مالرو و جهانبيني تراژيك، عباس ميلاني
2، 3) فلسفه كامو، ريچارد كمبر، ترجمه خشايار ديهيمي
4) لوسين گلدمن
5 و 6) گذار روزگار، رومن گاري، ترجمه سميه نوروزي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.