گفتههایی درباره مجموعهداستان «یحیای زایندهرود»
مبارزه با فراموشی: یگانه رسالت اخلاقی داستاننویس
محمد تقوی
نخستین صحنه داستان «روضهالشهدا» قایمباشک کودکانه است. قرار است «سیا» چشم بگذارد و بقیه پنهان شوند: «من دوباره باید چشم بذارم و اونا دوباره قایم بشن و من دوباره بشمرم و حوصلهم بیشتر سر بره و تا نوبتم بشه قایم بشم یه عالمه طول بکشه». او آنقدر دوستانش را دوست دارد که میترسد چشم بگذارد و آنها بروند و تنها بماند. «اوندفعه گفتم: «خب چرا همش من باید چشم بذارم شما قایم بشید؟» سیما گفت: «بدشانسی دیگه. ما قایم میشیم تو تنها میشی»». داستان که جلوتر میآید، زاویه دید و زمان عوض میشود.
راوی کودک داستان، ناگاه تبدیل به راوی دانای کل نمایشی میشود و سالها گذشته است و سه کودک بزرگ شدهاند. موتیف اولیه در تمام داستان به طرق مختلف تکرار میشود: «که ناگاه شب شد».
شخصیت اصلی این داستان کیست؟ سیا؟ علی؟ سیما؟ شاید شخصیت اصلی این داستان «مکان» است، جایی که در بچگی در آن بازی میکردند و به آن میگویند باغ. آرزویشان این بوده که نقشهبردارها و سازندهها بیایند و از باغ، پارک درست کنند: «معلوم نیست کِی میخوان این باغِ ظلماتو پارک کنن برای این بچهها». در میانه داستان اما فقط یک سطح سیمانی از این باغ میماند. و وقتی کودکان بزرگ شدند، تازه تبدیل به پارک میشود. پارکی دیر. پارکی ساختهشده بر گور بزرگ درون باغ: «چراغهای سهشاخهای پارک، میان درختهای قدیم، اغلب شکستهاند؛ برخی روشناند و بسیاری خاموش. پارک در سایهروشن است و بیشتر در تاریکی».
راوی، تکهبهتکه، داستان گذشته و کودکیشان را روایت میکند. در شخصیتپردازی، انگار با سادهبودن، تنهایی و درخودماندگی راوی، خواننده انگیزههای اعتیاد او را پیدا میکند. در واقع، این جوان که در پارک کنار کوچهشان هروئین میزند، در بچگی به همراه دوستانش، آنجا قایمباشک بازی میکرد.
اگر در محور عمودی زمان، قایمباشک را برداریم، چه چیز دیگر میتوانیم جایش بگذاریم؟ من میتوانم زندگی خودم را تصور کنم، زندگی همهمان را تصور کنم، اکنون را تصور کنم. این داستان را دوگانه خیر و شر نمیبینم؛ مثلا بگویم این داستان فقط زندگی مبارزان سیاسی مخالف بود. حسی فراتر از دوئیت خوب و بد در این داستان هست که حس مشترک همه است. حسین مرتضائیانآبکنار در کتاب «عطر فرانسوی» داستان کوتاهی دارد به نام «رمان همشاگردیها». جالب است که داستان کوتاه است؛ اما عنوانش رمان همشاگردیهاست. مدرسهای که من در آن سال آخر دبیرستان را گذراندم، همانطور است. بیش از پنجاه درصد آن بچهها نیستند، مثل داستان «رمان همشاگردیها»، مثل داستان «روضهالشهدا».
طرح داستان «روضهالشهدا» چیست؟ اتفاقاتی است که بر آن بچهها رخ داده است، علی و سیما؟ یا اتفاقاتی است که برای راوی (سیا) افتاده است؟ جهان این داستان، به شکلی اختصاصی، از منظر راوی ساخته شده است و با نوع روایتهایش و بازگشتهایش به گذشته، اغتشاش ذهن هروئینزدهاش را در اکنون میسازد: «پلکهایش نیمهباز است و سفیدی به سرخی نشسته چشمها در سوسوی ماه پیداست. نگاهی به سرنگ که خون بر جدارهاش سرخی میزند، میاندازد و بعد سر میچرخاند و به سرسره خیره میماند: دختری جوان بالای پلههای سرسره ایستاده است».
درباره درونمایه داستانهای این کتاب میتوانم بگویم با اوضاع و احوالی که حالا داریم، همهمان اذعان میکنیم که زندگی کوتاه است و بزرگترین دشمن ما فراموشی است. شاید اگر بخواهیم یک رسالت اخلاقی برای داستاننویس قائل شویم، مبارزه با فراموشی است. راویهای داستانهای کیهان خانجانی روایتهایی را میگویند که انگار قرار بوده دفن و فراموش شوند. به نظرم این زیباست؛ مثل اتفاقی که برای «پونه» افتاد، در داستانی با همین عنوان. خیلی دردناک است که پس از کشتهشدن پونه، اجازه دفن به خانوادهاش نمیدهند و مجبور میشوند در باغچه حیاط خانه دفنش کنند؛ اما این داستان، صرفا داستان این واقعه نیست و برای افشای این موضوع ساخته نشده است. فاجعه داستان، نگاهکردن از منظر مادری است که پشت چرخ خیاطی مینشیند و دیدن حیاط خانهاش چنین بار تراژیک عظیمی برایش دارد: «مادر از شیشهبندِ کشویی هال به ایوان، نگاهش میکرد. پونه از هر پله که پایین میرفت، چادر بر لبه پله بالایی میسرید. مادر زیر لب گفت: بالاش بگیر، قربانِ قدّت».
داستان «پلنگ مهتابی تاریک» را دوست نداشتم. داستانهایی حذف شدند از این کتاب. افسوس که حذف شدند. نه به دلیل اینکه ممنوع شده، نه به دلیل سانسور که میخواهند روایتهایی را حذف کنند؛ بهایندلیل که فرصت برای همذاتپنداری با آن شخصیتها را نداریم؛ همینطور که با شخصیتهای داستانهای این کتاب «یحیای زایندهرود» همذاتپنداری کردیم.
نخستین صحنه داستان «روضهالشهدا» قایمباشک کودکانه است. قرار است «سیا» چشم بگذارد و بقیه پنهان شوند: «من دوباره باید چشم بذارم و اونا دوباره قایم بشن و من دوباره بشمرم و حوصلهم بیشتر سر بره و تا نوبتم بشه قایم بشم یه عالمه طول بکشه». او آنقدر دوستانش را دوست دارد که میترسد چشم بگذارد و آنها بروند و تنها بماند. «اوندفعه گفتم: «خب چرا همش من باید چشم بذارم شما قایم بشید؟» سیما گفت: «بدشانسی دیگه. ما قایم میشیم تو تنها میشی»». داستان که جلوتر میآید، زاویه دید و زمان عوض میشود.
راوی کودک داستان، ناگاه تبدیل به راوی دانای کل نمایشی میشود و سالها گذشته است و سه کودک بزرگ شدهاند. موتیف اولیه در تمام داستان به طرق مختلف تکرار میشود: «که ناگاه شب شد».
شخصیت اصلی این داستان کیست؟ سیا؟ علی؟ سیما؟ شاید شخصیت اصلی این داستان «مکان» است، جایی که در بچگی در آن بازی میکردند و به آن میگویند باغ. آرزویشان این بوده که نقشهبردارها و سازندهها بیایند و از باغ، پارک درست کنند: «معلوم نیست کِی میخوان این باغِ ظلماتو پارک کنن برای این بچهها». در میانه داستان اما فقط یک سطح سیمانی از این باغ میماند. و وقتی کودکان بزرگ شدند، تازه تبدیل به پارک میشود. پارکی دیر. پارکی ساختهشده بر گور بزرگ درون باغ: «چراغهای سهشاخهای پارک، میان درختهای قدیم، اغلب شکستهاند؛ برخی روشناند و بسیاری خاموش. پارک در سایهروشن است و بیشتر در تاریکی».
راوی، تکهبهتکه، داستان گذشته و کودکیشان را روایت میکند. در شخصیتپردازی، انگار با سادهبودن، تنهایی و درخودماندگی راوی، خواننده انگیزههای اعتیاد او را پیدا میکند. در واقع، این جوان که در پارک کنار کوچهشان هروئین میزند، در بچگی به همراه دوستانش، آنجا قایمباشک بازی میکرد.
اگر در محور عمودی زمان، قایمباشک را برداریم، چه چیز دیگر میتوانیم جایش بگذاریم؟ من میتوانم زندگی خودم را تصور کنم، زندگی همهمان را تصور کنم، اکنون را تصور کنم. این داستان را دوگانه خیر و شر نمیبینم؛ مثلا بگویم این داستان فقط زندگی مبارزان سیاسی مخالف بود. حسی فراتر از دوئیت خوب و بد در این داستان هست که حس مشترک همه است. حسین مرتضائیانآبکنار در کتاب «عطر فرانسوی» داستان کوتاهی دارد به نام «رمان همشاگردیها». جالب است که داستان کوتاه است؛ اما عنوانش رمان همشاگردیهاست. مدرسهای که من در آن سال آخر دبیرستان را گذراندم، همانطور است. بیش از پنجاه درصد آن بچهها نیستند، مثل داستان «رمان همشاگردیها»، مثل داستان «روضهالشهدا».
طرح داستان «روضهالشهدا» چیست؟ اتفاقاتی است که بر آن بچهها رخ داده است، علی و سیما؟ یا اتفاقاتی است که برای راوی (سیا) افتاده است؟ جهان این داستان، به شکلی اختصاصی، از منظر راوی ساخته شده است و با نوع روایتهایش و بازگشتهایش به گذشته، اغتشاش ذهن هروئینزدهاش را در اکنون میسازد: «پلکهایش نیمهباز است و سفیدی به سرخی نشسته چشمها در سوسوی ماه پیداست. نگاهی به سرنگ که خون بر جدارهاش سرخی میزند، میاندازد و بعد سر میچرخاند و به سرسره خیره میماند: دختری جوان بالای پلههای سرسره ایستاده است».
درباره درونمایه داستانهای این کتاب میتوانم بگویم با اوضاع و احوالی که حالا داریم، همهمان اذعان میکنیم که زندگی کوتاه است و بزرگترین دشمن ما فراموشی است. شاید اگر بخواهیم یک رسالت اخلاقی برای داستاننویس قائل شویم، مبارزه با فراموشی است. راویهای داستانهای کیهان خانجانی روایتهایی را میگویند که انگار قرار بوده دفن و فراموش شوند. به نظرم این زیباست؛ مثل اتفاقی که برای «پونه» افتاد، در داستانی با همین عنوان. خیلی دردناک است که پس از کشتهشدن پونه، اجازه دفن به خانوادهاش نمیدهند و مجبور میشوند در باغچه حیاط خانه دفنش کنند؛ اما این داستان، صرفا داستان این واقعه نیست و برای افشای این موضوع ساخته نشده است. فاجعه داستان، نگاهکردن از منظر مادری است که پشت چرخ خیاطی مینشیند و دیدن حیاط خانهاش چنین بار تراژیک عظیمی برایش دارد: «مادر از شیشهبندِ کشویی هال به ایوان، نگاهش میکرد. پونه از هر پله که پایین میرفت، چادر بر لبه پله بالایی میسرید. مادر زیر لب گفت: بالاش بگیر، قربانِ قدّت».
داستان «پلنگ مهتابی تاریک» را دوست نداشتم. داستانهایی حذف شدند از این کتاب. افسوس که حذف شدند. نه به دلیل اینکه ممنوع شده، نه به دلیل سانسور که میخواهند روایتهایی را حذف کنند؛ بهایندلیل که فرصت برای همذاتپنداری با آن شخصیتها را نداریم؛ همینطور که با شخصیتهای داستانهای این کتاب «یحیای زایندهرود» همذاتپنداری کردیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.