|

رسانه‌های اجتماعی و احیای سخن به مثابه کنش

حسين كرماني

روایت‌کردن یک راه مهم برای شناخت جهان و نظم‌بخشیدن به آن به‌وسیله ذهن انسان است. در واقع افراد با روایتگری و داستان‌گویی رابطه علی بین رویدادها را تعریف کرده، آنها را در چارچوبی شناختی قرار داده و به این طریق معنای خود را بر آنها اعمال می‌کنند. این‌گونه است که روایت‌کردن راهی برای معنابخشیدن به جهان است. با وجود اهمیت روایتگری و داستان‌گویی، تا پیش از هانا آرنت، همان‌گونه که در بالا توضیح دادم، روایتگری راهی برای معنابخشیدن به جهان تلقی می‌شد. چنین دیدگاهی از مدل ساختاری لبف و والتزکی گرفته تا دیدگاه‌های منعطف‌تر و متمایل به رهیافت‌های پساساختارگرایانه مانند رهیافت روایتمندی که از سوی اوچس و کپس ارائه شد، معطوف به اثرات شناختی روایتگری و نحوه برساخت جهان در این فرایند به وسیله روایتگران بود. هانا آرنت روایت را در مقام سخن به عنوان قرینه کنش یکی از سه وضع اصلی بشر می‌داند. از نظر او، سخن امری سیاسی و اساسی‌ترین وضع بشر است. در واقع، سخن است که امکان آغازی تازه را برای انسان فراهم می‌آورد و به این طریق هر سخن (به طریق اولی هر کنشی) آغازی تازه است و چون آغازی تازه است، معنایی تولید می‌کند که تا پیش از آن وجود نداشته و از اینجاست که امری سیاسی است چون نظام‌های غیر دموکراتیک تلاش می‌کنند کنترل تام و تمام بر فرایند تثبیت معنا داشته باشند اما همین که انسان شروع به سخن‌گفتن می‌کند، شکافی در تمامیت قدرت آنها در حوزه تثبیت معنا ایجاد می‌کند. این است که سخن‌گفتن فی‌نفسه امری سیاسی است.

اگر دیدگاه آرنت را بپذیریم، آنگاه حیاتی‌بودن سخن و شرایط تحقق آن مشخص می‌شود. حتی اگر به دیدگاه آرنت قائل نباشیم، باز هم نمی‌توانیم در اهمیت روایتگری و روایت‌ها در معنابخشیدن به جهان پیرامون‌مان تردید کنیم. تا پیش از پیدایی و فراگیرشدن رسانه‌های اجتماعی، امکان روایتگری عمدتا در دست رسانه‌های سنتی (اغلب سازمان‌های بزرگ رسانه‌ای) بود. هر چند با تساهل و تسامح می‌توانم بگویم این امر در اغلب جوامع جاری بود اما در جوامعی که رسانه‌ها تحت کنترل دولت حاکم هستند، با شدت بیشتری وجود داشت. در چنین جوامعی رسانه‌های تحت کنترل همه تلاش خویش را به کار می‌برند تا روایت‌های خود را که متضمن سلطه دولت هستند، هژمونیک ساخته و امکان شکل‌گیری ضدروایت‌ها را از بین ببرند. هر چند مجال پرداختن کامل به این نکته نیست اما در واقع این رسانه‌ها سخن را به مقام کار و در مواردی زحمت تقلیل می‌دانند و بدین‌گونه کلمات دیگر نه آغاز و امر سیاسی، بلکه به‌عنوان مصنوع دست بشر ساخته و مصرف می‌شدند.
سخن به عنوان ساخته دست بشر در مقام رویه‌های گفتمانی که فوکو توصیف می‌کند، رژیم حقیقت خود را برپا کرده و در سطحی نازل‌تر با چیرگی عقلانیت ابزاری تلاش می‌کند ضمن تثبیت و تضمین سلطه خود، افراد را به سوژه‌هایی تبدیل کند که امکان آگاهی نسبت به هستنِ خود را ندارند و به این طریق تسلط دائمی آن رژیم‌های حقیقت را میسر و تضمین می‌کنند.
رسانه‌های اجتماعی در این شرایط این امکان را برای کاربران عادی در مقام شهروندان معمولی فراهم کردند که خود دست به روایتگری زده و روایت‌های خود را تولید کنند. در واقع هر چند پیش از این، در مطالعات تلویزیون نشان داده شده بود که مخاطبان صرفا قربانیان منفعل نیستند و می‌توانند دست به رمزگشایی‌های متضاد و تعاملی در برابر رمزگشایی هژمونیک بزنند و چنین رمزگشایی‌هایی می‌توانست به‌طور بالقوه به تولید روایت‌های مخاطبان منجر شود اما چنین روایت‌هایی تجسد نیافته و اغلب به‌صورت روایت‌های ذهنی باقی می‌مانند.
رسانه‌های اجتماعی اما این امکان را برای شهروندان معمولی فراهم کردند که از مرز مخاطب فعال و رمزگشا نیز فراتر رفته، خود دست به تولید روایت بزنند؛ امری که نمونه‌های بارز آن در دل همگان‌های شبکه‌ای و کنشگری آنها در رویدادهای سیاسی و اجتماعی در جوامع مختلف وجود دارد. بنابراین مطالعه و تحلیل روایت‌هایی که از سوی کاربران در رسانه‌های اجتماعی تولید می‌شود، از چند منظر مهم است که آنها را در بالا توضیح دادم. این روایت‌ها راهی برای شناخت جهان ذهنی شهروندان هستند و همچنین از آنجا که به‌طور بالقوه در دل رژیم‌های حقیقت حکومت‌ها تولید نمی‌شوند، می‌توانند آغازی تازه در مقام سخن باشند. بنابراین تحلیل آنها می‌تواند فاصله این روایت‌ها با روایت‌های هژمونیک را نشان دهد تا مشخص شود آیا رسانه‌های اجتماعی می‌توانند - و اگر آری در چه سطحی- سخن را از چیزی به‌عنوان مصنوع دست بشر فراتر برده و به مقام سخن به مثابه امری سیاسی برسانند.

روایت‌کردن یک راه مهم برای شناخت جهان و نظم‌بخشیدن به آن به‌وسیله ذهن انسان است. در واقع افراد با روایتگری و داستان‌گویی رابطه علی بین رویدادها را تعریف کرده، آنها را در چارچوبی شناختی قرار داده و به این طریق معنای خود را بر آنها اعمال می‌کنند. این‌گونه است که روایت‌کردن راهی برای معنابخشیدن به جهان است. با وجود اهمیت روایتگری و داستان‌گویی، تا پیش از هانا آرنت، همان‌گونه که در بالا توضیح دادم، روایتگری راهی برای معنابخشیدن به جهان تلقی می‌شد. چنین دیدگاهی از مدل ساختاری لبف و والتزکی گرفته تا دیدگاه‌های منعطف‌تر و متمایل به رهیافت‌های پساساختارگرایانه مانند رهیافت روایتمندی که از سوی اوچس و کپس ارائه شد، معطوف به اثرات شناختی روایتگری و نحوه برساخت جهان در این فرایند به وسیله روایتگران بود. هانا آرنت روایت را در مقام سخن به عنوان قرینه کنش یکی از سه وضع اصلی بشر می‌داند. از نظر او، سخن امری سیاسی و اساسی‌ترین وضع بشر است. در واقع، سخن است که امکان آغازی تازه را برای انسان فراهم می‌آورد و به این طریق هر سخن (به طریق اولی هر کنشی) آغازی تازه است و چون آغازی تازه است، معنایی تولید می‌کند که تا پیش از آن وجود نداشته و از اینجاست که امری سیاسی است چون نظام‌های غیر دموکراتیک تلاش می‌کنند کنترل تام و تمام بر فرایند تثبیت معنا داشته باشند اما همین که انسان شروع به سخن‌گفتن می‌کند، شکافی در تمامیت قدرت آنها در حوزه تثبیت معنا ایجاد می‌کند. این است که سخن‌گفتن فی‌نفسه امری سیاسی است.

اگر دیدگاه آرنت را بپذیریم، آنگاه حیاتی‌بودن سخن و شرایط تحقق آن مشخص می‌شود. حتی اگر به دیدگاه آرنت قائل نباشیم، باز هم نمی‌توانیم در اهمیت روایتگری و روایت‌ها در معنابخشیدن به جهان پیرامون‌مان تردید کنیم. تا پیش از پیدایی و فراگیرشدن رسانه‌های اجتماعی، امکان روایتگری عمدتا در دست رسانه‌های سنتی (اغلب سازمان‌های بزرگ رسانه‌ای) بود. هر چند با تساهل و تسامح می‌توانم بگویم این امر در اغلب جوامع جاری بود اما در جوامعی که رسانه‌ها تحت کنترل دولت حاکم هستند، با شدت بیشتری وجود داشت. در چنین جوامعی رسانه‌های تحت کنترل همه تلاش خویش را به کار می‌برند تا روایت‌های خود را که متضمن سلطه دولت هستند، هژمونیک ساخته و امکان شکل‌گیری ضدروایت‌ها را از بین ببرند. هر چند مجال پرداختن کامل به این نکته نیست اما در واقع این رسانه‌ها سخن را به مقام کار و در مواردی زحمت تقلیل می‌دانند و بدین‌گونه کلمات دیگر نه آغاز و امر سیاسی، بلکه به‌عنوان مصنوع دست بشر ساخته و مصرف می‌شدند.
سخن به عنوان ساخته دست بشر در مقام رویه‌های گفتمانی که فوکو توصیف می‌کند، رژیم حقیقت خود را برپا کرده و در سطحی نازل‌تر با چیرگی عقلانیت ابزاری تلاش می‌کند ضمن تثبیت و تضمین سلطه خود، افراد را به سوژه‌هایی تبدیل کند که امکان آگاهی نسبت به هستنِ خود را ندارند و به این طریق تسلط دائمی آن رژیم‌های حقیقت را میسر و تضمین می‌کنند.
رسانه‌های اجتماعی در این شرایط این امکان را برای کاربران عادی در مقام شهروندان معمولی فراهم کردند که خود دست به روایتگری زده و روایت‌های خود را تولید کنند. در واقع هر چند پیش از این، در مطالعات تلویزیون نشان داده شده بود که مخاطبان صرفا قربانیان منفعل نیستند و می‌توانند دست به رمزگشایی‌های متضاد و تعاملی در برابر رمزگشایی هژمونیک بزنند و چنین رمزگشایی‌هایی می‌توانست به‌طور بالقوه به تولید روایت‌های مخاطبان منجر شود اما چنین روایت‌هایی تجسد نیافته و اغلب به‌صورت روایت‌های ذهنی باقی می‌مانند.
رسانه‌های اجتماعی اما این امکان را برای شهروندان معمولی فراهم کردند که از مرز مخاطب فعال و رمزگشا نیز فراتر رفته، خود دست به تولید روایت بزنند؛ امری که نمونه‌های بارز آن در دل همگان‌های شبکه‌ای و کنشگری آنها در رویدادهای سیاسی و اجتماعی در جوامع مختلف وجود دارد. بنابراین مطالعه و تحلیل روایت‌هایی که از سوی کاربران در رسانه‌های اجتماعی تولید می‌شود، از چند منظر مهم است که آنها را در بالا توضیح دادم. این روایت‌ها راهی برای شناخت جهان ذهنی شهروندان هستند و همچنین از آنجا که به‌طور بالقوه در دل رژیم‌های حقیقت حکومت‌ها تولید نمی‌شوند، می‌توانند آغازی تازه در مقام سخن باشند. بنابراین تحلیل آنها می‌تواند فاصله این روایت‌ها با روایت‌های هژمونیک را نشان دهد تا مشخص شود آیا رسانه‌های اجتماعی می‌توانند - و اگر آری در چه سطحی- سخن را از چیزی به‌عنوان مصنوع دست بشر فراتر برده و به مقام سخن به مثابه امری سیاسی برسانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.