|

محدودیت صفر

علی رزاقی‌بهار . منتقد سینما

ممكن است دیدن فیلمي خوب همیشه لذت‌بخش‌تر از تماشای مستندي خوب باشد. شايد برای من این‌طور است و هیچ‌وقت نسبت به تماشای مستند آن هم در سینما حس خوبی نداشتم؛ مگر مستندی سیاسی-‌اجتماعی یا مستندی درباره شخصیت‌های تاریخی به شرط رعایت انصاف و توجه به همه زوایای زندگی آنها.

اما برای اولین بار در سینما به تماشای مستندی نشستم که بر اساس تعارف و رودربایستی با عوامل آن و رعایت ادب و احترام، باید می‌رفتم و می‌دیدم. تقریبا مطمئن بودم مستند «جایی برای فرشته‌ها نیست» سام کلانتری با توجه به موضوع دختران اسکیت هاکی كه چندان جذاب نیست یا دست‌كم برای من که هیچ علاقه‌ای به هاکی ندارم، جذاب نیست. با این حال، مستند شروع می‌شود و پیش می‌رود و به آخر می‌رسد؛ برخلاف آنچه من فکر و احساس می‌کردم. در همه زمان مستند هيچ پلک نزدم و به‌قدري لذت بردم که دوست نداشتم به پایان برسد. همه‌چیز کنار هم جفت‌وجور بود؛ ضرباهنگ داستانی از ناامیدی تا امید و به تعبیری، سفر قهرمانی دختران هاکی‌باز با همه محدودیت‌ها و مشکلات مالی و اجتماعی پیش‌ِرو در حالي‌كه احساس می‌کنید ما هم در این سفر حضور داریم و انگار روایت زندگی خودمان است؛ وقتي هرگز چوب هاکی را هم به دست نگرفته‌ایم. مفاهیم روان‌شناسانه به‌قدری در لابه‌لای داستان وجود دارد که دائم درگیر رويدادها می‌شوید و برای موفقیت دختران ایران خداخدا می‌کنید. داستان دختران اسکیت هاکی ایران، داستان زندگی آنها در سفر قهرمانی است و نه سفری برای قهرمانی تیم هاکی؛ بل سفر قهرمانی درونی آنها و صفرکردن محدودیت‌های زندگی‌شان؛ محدودیت‌هايی که بسیاری از زنان در جامعه ما با آن درگیرند، محدودیت‌هایی که میلیون‌ها نفر در کره خاکی در وجودشان احساس مي‌كنند، اما آن را نمی‌شناسند و نتوانسته‌اند این مشکلات را به صفر برسانند؛ هزاران استعداد، هزاران رؤیا و هزاران تلاشی که هرگز به موفقیت منجر نمی‌شوند.
«جایی برای فرشته‌ها نیست» تصویری از مبارزه برای زندگی با همه محدودیت‌هاست. اثر می‌گوید برای پیروزی نباید فرشته باشید، باید بجنگید و سخت تلاش کنید، باید خودتان را بشناسید و اعتماد به نفس داشته باشید و به استقبال مشکلات و محدودیت‌ها بروید. مستندی که بارها و بارها با دیدنش بغض می‌کنید، تأسف می‌خورید، مصمم می‌شوید و به تعبیر کاوه صدقی، مدیر تیم بچه‌های اسکیت هاکی ایران، در کتاب خودش «سفر به ثمر»، واقعیتی که باید از رؤیاهایمان بسازیم.
«قصه دختران فروغ‌» زهرا راد: وقتى قرار است ساخت مستندى را شروع كنى، كنار تحقيقات بايد كمى هم بخت يارت باشد تا داستانت به سرانجامى برسد كه مخاطب را غافلگير كنى و «خاطره حناچى» اين فرصت و اقبال را داشته كه وقتى تصميم مى‌گيرد «قصه دختران فروغ» را روايت كند، با موضوعی خاص رو به‌رو شود كه ارزش هفت سال بردبارى را داشته باشد. مستند «قصه دختران فروغ» درباره‌ اشتباهات كوچكى است كه زندگى‌ها را نابود مى‌كند؛ چرخه‌هاى غلطى كه يكى بعد از ديگرى حركت و زندگى‌ها را له و لورده مى‌كنند؛ تصميم غلط يك نيكوكار، تصميم غلط يك دكتر، تصميم غلط يك انسان، يك فرزند، يك همسر و... خطاهای انسانی... . توليد مستند «قصه دختران فروغ» از سال ٩١ آغاز شده و تا ٩٧ ادامه داشته است. در اين مدت داستان از زوجی نيكوكار آغاز مى‌شود كه خانه‌اى را براى نگهدارى از بچه‌هاى بدسرپرست و بى‌سرپرست راه انداخته‌اند اما رفته‌رفته داستان ادامه پيدا مى‌كند و از روى اين زوج عبور كرده و مى‌رسد به بچه‌هايى كه ناگزير به زندگى در اين خانه شده‌اند. زندگى بى‌رحمانه ادامه دارد و منِ بيننده هر لحظه دلم مى‌خواهد جلوى اين چرخه را بگيرم. در هر اشتباهى مى‌ميرم و زنده مى‌شوم، وقتى مى‌بينم زندگى‌هاى پيش‌ِرو چطور به تكرار گذشته محكوم مى‌شوند. مستند «قصه دختران فروغ» از آن مستندهاى محضى است كه بيننده، افسوس مى‌خورد چرا نتوانسته ديگران را همراه خود به ديدن اين تصاوير ناخوشايند بكشاند. شايد نگران شود كه دوستى آزرده شود، اما به‌يقين حال او قبل و بعد از ديدن اين مستند متفاوت خواهد بود. يكى از درخشان‌ترین لحظات اين مستند جايى است كه آقا و خانم نيكوكار اعتراف مى‌كنند اشتباه كرده‌اند؛ اشتباهى كه بيننده در همان لحظات وقوع بر آن اشراف و اشعار داشته است. باز هم بيننده درك مى‌كند آقاى دكتر زندگى را بازى ساده‌ شطرنج رايانه‌اى مى‌بيند كه هر لحظه‌اى مى‌تواند متوقف شود يا به باخت بينجامد و در نهايت بازى ديگرى آغاز شود بى‌آنكه آب از آب تكان بخورد. بعيد مى‌دانم هيچ پاداش يا جايزه‌اى بتواند «خاطره حناچى» را از رنجى كه حدود يک دهه از زندگى‌اش را به خود اختصاص داده است، رها كند؛ شايد بايد به احترام رنج او فقط بايستيم و سكوت كنيم.

ممكن است دیدن فیلمي خوب همیشه لذت‌بخش‌تر از تماشای مستندي خوب باشد. شايد برای من این‌طور است و هیچ‌وقت نسبت به تماشای مستند آن هم در سینما حس خوبی نداشتم؛ مگر مستندی سیاسی-‌اجتماعی یا مستندی درباره شخصیت‌های تاریخی به شرط رعایت انصاف و توجه به همه زوایای زندگی آنها.

اما برای اولین بار در سینما به تماشای مستندی نشستم که بر اساس تعارف و رودربایستی با عوامل آن و رعایت ادب و احترام، باید می‌رفتم و می‌دیدم. تقریبا مطمئن بودم مستند «جایی برای فرشته‌ها نیست» سام کلانتری با توجه به موضوع دختران اسکیت هاکی كه چندان جذاب نیست یا دست‌كم برای من که هیچ علاقه‌ای به هاکی ندارم، جذاب نیست. با این حال، مستند شروع می‌شود و پیش می‌رود و به آخر می‌رسد؛ برخلاف آنچه من فکر و احساس می‌کردم. در همه زمان مستند هيچ پلک نزدم و به‌قدري لذت بردم که دوست نداشتم به پایان برسد. همه‌چیز کنار هم جفت‌وجور بود؛ ضرباهنگ داستانی از ناامیدی تا امید و به تعبیری، سفر قهرمانی دختران هاکی‌باز با همه محدودیت‌ها و مشکلات مالی و اجتماعی پیش‌ِرو در حالي‌كه احساس می‌کنید ما هم در این سفر حضور داریم و انگار روایت زندگی خودمان است؛ وقتي هرگز چوب هاکی را هم به دست نگرفته‌ایم. مفاهیم روان‌شناسانه به‌قدری در لابه‌لای داستان وجود دارد که دائم درگیر رويدادها می‌شوید و برای موفقیت دختران ایران خداخدا می‌کنید. داستان دختران اسکیت هاکی ایران، داستان زندگی آنها در سفر قهرمانی است و نه سفری برای قهرمانی تیم هاکی؛ بل سفر قهرمانی درونی آنها و صفرکردن محدودیت‌های زندگی‌شان؛ محدودیت‌هايی که بسیاری از زنان در جامعه ما با آن درگیرند، محدودیت‌هایی که میلیون‌ها نفر در کره خاکی در وجودشان احساس مي‌كنند، اما آن را نمی‌شناسند و نتوانسته‌اند این مشکلات را به صفر برسانند؛ هزاران استعداد، هزاران رؤیا و هزاران تلاشی که هرگز به موفقیت منجر نمی‌شوند.
«جایی برای فرشته‌ها نیست» تصویری از مبارزه برای زندگی با همه محدودیت‌هاست. اثر می‌گوید برای پیروزی نباید فرشته باشید، باید بجنگید و سخت تلاش کنید، باید خودتان را بشناسید و اعتماد به نفس داشته باشید و به استقبال مشکلات و محدودیت‌ها بروید. مستندی که بارها و بارها با دیدنش بغض می‌کنید، تأسف می‌خورید، مصمم می‌شوید و به تعبیر کاوه صدقی، مدیر تیم بچه‌های اسکیت هاکی ایران، در کتاب خودش «سفر به ثمر»، واقعیتی که باید از رؤیاهایمان بسازیم.
«قصه دختران فروغ‌» زهرا راد: وقتى قرار است ساخت مستندى را شروع كنى، كنار تحقيقات بايد كمى هم بخت يارت باشد تا داستانت به سرانجامى برسد كه مخاطب را غافلگير كنى و «خاطره حناچى» اين فرصت و اقبال را داشته كه وقتى تصميم مى‌گيرد «قصه دختران فروغ» را روايت كند، با موضوعی خاص رو به‌رو شود كه ارزش هفت سال بردبارى را داشته باشد. مستند «قصه دختران فروغ» درباره‌ اشتباهات كوچكى است كه زندگى‌ها را نابود مى‌كند؛ چرخه‌هاى غلطى كه يكى بعد از ديگرى حركت و زندگى‌ها را له و لورده مى‌كنند؛ تصميم غلط يك نيكوكار، تصميم غلط يك دكتر، تصميم غلط يك انسان، يك فرزند، يك همسر و... خطاهای انسانی... . توليد مستند «قصه دختران فروغ» از سال ٩١ آغاز شده و تا ٩٧ ادامه داشته است. در اين مدت داستان از زوجی نيكوكار آغاز مى‌شود كه خانه‌اى را براى نگهدارى از بچه‌هاى بدسرپرست و بى‌سرپرست راه انداخته‌اند اما رفته‌رفته داستان ادامه پيدا مى‌كند و از روى اين زوج عبور كرده و مى‌رسد به بچه‌هايى كه ناگزير به زندگى در اين خانه شده‌اند. زندگى بى‌رحمانه ادامه دارد و منِ بيننده هر لحظه دلم مى‌خواهد جلوى اين چرخه را بگيرم. در هر اشتباهى مى‌ميرم و زنده مى‌شوم، وقتى مى‌بينم زندگى‌هاى پيش‌ِرو چطور به تكرار گذشته محكوم مى‌شوند. مستند «قصه دختران فروغ» از آن مستندهاى محضى است كه بيننده، افسوس مى‌خورد چرا نتوانسته ديگران را همراه خود به ديدن اين تصاوير ناخوشايند بكشاند. شايد نگران شود كه دوستى آزرده شود، اما به‌يقين حال او قبل و بعد از ديدن اين مستند متفاوت خواهد بود. يكى از درخشان‌ترین لحظات اين مستند جايى است كه آقا و خانم نيكوكار اعتراف مى‌كنند اشتباه كرده‌اند؛ اشتباهى كه بيننده در همان لحظات وقوع بر آن اشراف و اشعار داشته است. باز هم بيننده درك مى‌كند آقاى دكتر زندگى را بازى ساده‌ شطرنج رايانه‌اى مى‌بيند كه هر لحظه‌اى مى‌تواند متوقف شود يا به باخت بينجامد و در نهايت بازى ديگرى آغاز شود بى‌آنكه آب از آب تكان بخورد. بعيد مى‌دانم هيچ پاداش يا جايزه‌اى بتواند «خاطره حناچى» را از رنجى كه حدود يک دهه از زندگى‌اش را به خود اختصاص داده است، رها كند؛ شايد بايد به احترام رنج او فقط بايستيم و سكوت كنيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.