|

تبارشناسي واژه هنر معلمي، از دليل‌ها تا علت‌ها

کامل حسيني. معلم

اگر در حوزه ادبيات آموزش و پرورش به تبارشناسي واژه «هنر معلمي» بنگريم بايد حقيقت دو آبشخور اصلي يا دو چشم‌انداز گشوده‌شده به روي اين واژه را که در مباحث و برنامه‌ريزي‌هاي آموزش و پرورش مطرح شده است درک كنيم. از اين دو چشم‌انداز مي‌انديشيم به اينکه اصولا غرض ما از واژه «دليل» و همچنين «علت» در مبحث زايش و رواج واژه هنر معلمي چيست؟ در واقع؛ هر گونه طرح استدلال عقلاني جدا از ميزان صحت آنها براي اثبات نقش حداكثري هنر معلمي به عنوان راه‌حلي براي مبارزه با مشکلات آموزشي و پرورشي، ذيل مقوله «دليل» قرار مي‌گيرد و به دور از هرگونه غرض ناپذيرفتني ديگر به نقش حداكثري هنر معلمي در اين وضعيت بحراني براي پيشبرد اهداف آموزشي و پرورشي باور دارد.

اما معضل و شکست احتمالا از آنجايي آغاز خواهد شد که پافشاري بر نقش حداکثري هنر معلمي توسط برخي افراد اصولا نه به سبب طرح دليل بلکه ناشي از «علت»ها انجام مي‌شود؛ يعني منشأ ادعاي آنها براي دفاع از نقش بيشينه هنر معلمي به جاي اينکه از ماهيت استدلالي و عقلاني برخوردار باشد ناشي از وضعيت و شرايط خاص يعني «علت‌ها» است. چنين است كه در اين رويکرد علت‌هايي مانند نبود بودجه کافي و بحران اقتصادي بهانه‌اي براي کاستن از بار مسئوليت خود سيستم و در مقابل، سنگين‌تركردن بار مسئوليت آموزگاران مي‌شود و بنايش بر اين است که هنر معلمي آموزگاران کاستي‌ها را جبران كند. اما معمولا آموزگاران وظايفشان در حيطه آموزش يا تلاش جهت پرورش روحي، فکري و اندرز دانش‌آموزان است و قرار نيست به تنهايي در شرايط بحراني حلاّل بيشتر مشکلات باشند. از همين رو اطلاق «هنر معلمي» به هيچ وجه نبايد مسبب خلط وظيفه و تداخل مسئوليت‌هاي مختلف شود. مسابقه فوتبال را در نظر بگيريم که در آن، امنيت کامل برگزاري بازي را بر عهده «هنر داوري» يا هنر شخص مربي بگذاريم؛ بديهي است که اگر از مربي يا داور انتظار داشته باشيم که در نقش پليس ظاهر شوند و به بهانه لزوم حداكثري هنر داوري يا مربيگري از گماردن پليس‌ها صرف‌نظر كنيم آن‌گاه نه تنها مربي و داور ناتوان خواهند ماند بلکه شأن معنوي و ارزش حرفه‌اي آنها نيز به علل مختلف پايين خواهد آمد.
بنابراين به‌هيچ‌وجه نبايد در شرايط نامناسبي مانند آشفتگي اقتصادي و آموزش و پرورش براي حل معضلات از مفهوم هنر معلمي جهت پوشاندن کمبودها بهره‌برداري كنيم يا ضعف هنر معلمي را مانع اصلي در ناکامي‌ها بدانيم. البته نگارنده به اهميت هنر معلمي باورمندم اما انتظار ما از هنر معلمي نبايد تابع ديدگاهي غيرواقعي و مبالغه‌آميز شود بلکه متناسب با شرايط جامعه در حد توان واقعي خود آموزگاران باشد و بقيه مسئوليت‌ها براي مديريت کلاس و امور پرورشي را بايد به موارد ديگري نظير مديران و معاونان لايق، مشاوران زبده و تجهيز مدارس هم سپرد تا آموزگاران احساس تنهايي نکنند؛ در غير اين صورت انگيزه مسئوليت‌پذيري آموزگاران را دچار افت شديد مي‌كند و در نتيجه تداوم آشفتگي و ناکامي در حوزه آموزش و پرورش همچنان افزايش خواهد يافت.

اگر در حوزه ادبيات آموزش و پرورش به تبارشناسي واژه «هنر معلمي» بنگريم بايد حقيقت دو آبشخور اصلي يا دو چشم‌انداز گشوده‌شده به روي اين واژه را که در مباحث و برنامه‌ريزي‌هاي آموزش و پرورش مطرح شده است درک كنيم. از اين دو چشم‌انداز مي‌انديشيم به اينکه اصولا غرض ما از واژه «دليل» و همچنين «علت» در مبحث زايش و رواج واژه هنر معلمي چيست؟ در واقع؛ هر گونه طرح استدلال عقلاني جدا از ميزان صحت آنها براي اثبات نقش حداكثري هنر معلمي به عنوان راه‌حلي براي مبارزه با مشکلات آموزشي و پرورشي، ذيل مقوله «دليل» قرار مي‌گيرد و به دور از هرگونه غرض ناپذيرفتني ديگر به نقش حداكثري هنر معلمي در اين وضعيت بحراني براي پيشبرد اهداف آموزشي و پرورشي باور دارد.

اما معضل و شکست احتمالا از آنجايي آغاز خواهد شد که پافشاري بر نقش حداکثري هنر معلمي توسط برخي افراد اصولا نه به سبب طرح دليل بلکه ناشي از «علت»ها انجام مي‌شود؛ يعني منشأ ادعاي آنها براي دفاع از نقش بيشينه هنر معلمي به جاي اينکه از ماهيت استدلالي و عقلاني برخوردار باشد ناشي از وضعيت و شرايط خاص يعني «علت‌ها» است. چنين است كه در اين رويکرد علت‌هايي مانند نبود بودجه کافي و بحران اقتصادي بهانه‌اي براي کاستن از بار مسئوليت خود سيستم و در مقابل، سنگين‌تركردن بار مسئوليت آموزگاران مي‌شود و بنايش بر اين است که هنر معلمي آموزگاران کاستي‌ها را جبران كند. اما معمولا آموزگاران وظايفشان در حيطه آموزش يا تلاش جهت پرورش روحي، فکري و اندرز دانش‌آموزان است و قرار نيست به تنهايي در شرايط بحراني حلاّل بيشتر مشکلات باشند. از همين رو اطلاق «هنر معلمي» به هيچ وجه نبايد مسبب خلط وظيفه و تداخل مسئوليت‌هاي مختلف شود. مسابقه فوتبال را در نظر بگيريم که در آن، امنيت کامل برگزاري بازي را بر عهده «هنر داوري» يا هنر شخص مربي بگذاريم؛ بديهي است که اگر از مربي يا داور انتظار داشته باشيم که در نقش پليس ظاهر شوند و به بهانه لزوم حداكثري هنر داوري يا مربيگري از گماردن پليس‌ها صرف‌نظر كنيم آن‌گاه نه تنها مربي و داور ناتوان خواهند ماند بلکه شأن معنوي و ارزش حرفه‌اي آنها نيز به علل مختلف پايين خواهد آمد.
بنابراين به‌هيچ‌وجه نبايد در شرايط نامناسبي مانند آشفتگي اقتصادي و آموزش و پرورش براي حل معضلات از مفهوم هنر معلمي جهت پوشاندن کمبودها بهره‌برداري كنيم يا ضعف هنر معلمي را مانع اصلي در ناکامي‌ها بدانيم. البته نگارنده به اهميت هنر معلمي باورمندم اما انتظار ما از هنر معلمي نبايد تابع ديدگاهي غيرواقعي و مبالغه‌آميز شود بلکه متناسب با شرايط جامعه در حد توان واقعي خود آموزگاران باشد و بقيه مسئوليت‌ها براي مديريت کلاس و امور پرورشي را بايد به موارد ديگري نظير مديران و معاونان لايق، مشاوران زبده و تجهيز مدارس هم سپرد تا آموزگاران احساس تنهايي نکنند؛ در غير اين صورت انگيزه مسئوليت‌پذيري آموزگاران را دچار افت شديد مي‌كند و در نتيجه تداوم آشفتگي و ناکامي در حوزه آموزش و پرورش همچنان افزايش خواهد يافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.