چرا مخاطبان از رسانهها دلسرد شدهاند
عاطفه مرادی: بیاعتمادی به رسانهها چالش روزنامهنگاران و خبرنگاران در سراسر جهان شده است؛ بیاعتمادیای که احساسات ضدرسانهای را به بیشترین میزان خود از زمان شکلگیری مطبوعات رسانده و زنگ خطر را برای ماهیت این حرفه به صدا درآورده است. نظرسنجیهای جهانی نشان دادهاند تعداد کسانی که به رسانهها اعتماد ندارند، دو برابر کسانی است که هنوز اعتمادشان را به این بنگاههای خبري از دست ندادهاند. روزنامه گاردين مينويسد اگر تا چندی پیش مردم به دلیل اعتمادنداشتن به چارچوب سازمانهای رسانهای مختلف به خبرنگاران در فضای مجازی اعتماد میکردند و به گزارش و یادداشتهایشان در روزنامهها و خبرگزاریها، حالا مخاطبان ترجیح میدهند روزنامهنگاران را هم کنار بگذارند. بحران اعتماد به روزنامهنگاران، زمینهای فراهم کرده که در آن افراطگرایان در هر طیفی صدای رساتری پیدا کنند. این صداها زمانی برای مخاطبان جذابتر میشود که مخاطبان به این باور برسند که نوشتهها و صحبتهای خبرنگاران از فیلترهای متعددی عبور کرده است.
در این شرایط هرچه افراط در نگرشهای جدید پررنگتر باشد، مخاطب با این گمان که این اندیشهها از فیلترهای کمتری عبور کردهاند، آن را اصیلتر میداند؛ بنابراین در دریافت آن مقاومت کمتری نشان میدهد. مخاطب زمانی را صرف میکند تا دریابد این افراد مستقل بههیچوجه نمیتوانند برای دریافت و تحلیل اخبار مورد اعتماد باشند. اینجاست که رسانهها در جریان انتظارکشیدن برای سلب اعتماد مخاطب از منابع جدید خبری، جنگی اشتباه را کلید میزنند؛ جنگی که نکتهاش اینجاست: اینکه مخاطبان اعتمادشان را به این افراد و اخبارشان از دست میدهند، به این معنی نیست که دوباره به سمت رسانهها بازمیگردند؛ بلکه اینجا خلأیی به وجود میآید که هر لحظه و هر گروهی میتواند آن را پر کند.
انتظار برای ناامیدی مردم از افرادی که دانشی در هیچ حوزهای ندارند؛ اما با نوشتن و گفتن مطالب ضدگفتمان رایج توانستهاند سرها را به سمت خودشان بچرخانند، بسیار زمانبر است؛ مثلا آنطور که گاردین نوشته، در بريتانيا در یک سال، چهار درصد از اعتماد مخاطبان به چنین منابعی کاسته شده است. این آمار برای انگلیسی است که آزادی رسانهها در آن تضمین شده است. گاردین در گزارشی یادآور شده که رسانهها در کشورهایی که استقلال آنها زیر سؤال است، کمتر از سازمانهای مردمنهاد و حتی کسبوکارها مورد اعتماد هستند و برای مخاطبان همرده دولت قرار دارند.
نکته منفی دستکم از دید معیارهای توسعه اینجاست که هیچ تحقیق و آماری نشان نمیدهد که این اعتماد رو به افزایش است. تحقیقات مختلف ازجمله بررسیهای
Columbia Journalism Review، نشان میدهد از نظر مخاطبان، رسانهها و روزنامهنگاران بیشتر از آنکه به فکر گزارش اتفاقات باشند، به دنبال جذب انبوه مخاطبان سرگردان هستند. مخاطبان تحقیقات این مؤسسه همچنین گفتهاند رسانهها صحت و دقت اخبار را فدای سرعتشان کردهاند و علاوه بر این اولویتشان حمایت از یک گفتمان است تا اطلاعرسانی عمومی.
روزنامهنگاران و صاحبان رسانههای متعددی درصدد دفاع از خود برآمدهاند؛ بعضی به گزارشهای تحقیقی و بعضی دیگر به ماهیت کار خبر اشاره میکنند؛ اما بیشتر این توضیحات بیمعنی است؛ اگر مخاطبان باور نکنند که رسانه برای آنها فعالیت میکند. سلب اعتماد مخاطبان بدترین خبری نیست که این تحقیقات نشان میدهند. خبر بدتر این است که خیل زیادی از مخاطبان تصمیم گرفتهاند ارتباطشان را به کل با اخبار و رسانههای خبری قطع کنند. علت اصلی این دلسردی عمیق مخاطبان در نظرسنجی رسانههای مختلف سه مورد است: اخبار افسردهکننده، جانبدارانه و تحت کنترل چارچوبهای پنهانی قرار دارند. گاردین معتقد است این عوامل دو موضوع را بهروشنی نشان میدهند. اول اینکه وقتی مخاطبان از رسانههای جریان اصلی از ترس چارچوبهای پنهانی روی برمیگردانند، بهشدت در مقابل پیامهای افراطگرایانه و دوقطبیسازانه منابع دیگر آسیبپذیر میشوند. پارادوکس اینجاست که بحران اعتماد بهاینترتیب میتواند بهسادگی به افزایش رسانههای بیهویت منجر شود. مشکل دوم کمی جدیتر است. ادامه این روند باعث میشود به مرور زمان مردم به اخبار به چشم انواع دیگر رسانه مثل موسیقی و فیلم
نگاه کنند؛ رسانههایی که خودشان میتوانند تصمیم بگیرند خود را درگیر آن بکنند یا نه. ازآنجاییکه سیاستمداران و صاحبان منافع به دنبال تحقیر و تحدید رسانههای خبری هستند، چنین رویکردی تسلط کامل صاحبان قدرت بر رسانهها را آسانتر میکند. باید به مخاطبان گفت بیایید با این مسئله مواجه شویم که اخبار مانند کمدیهای تلویزیونی سرگرمکننده نیستند؛ اما اگر میخواهید فقط خبرهایی را که دوست دارید، دنبال کنید، بهتر است کلا اخبار را کنار بگذارید.
تقریبا همه جهان به این نتیجه رسیدهاند که رسانههای خبری باکیفیت و آزاد به سود دولت و جامعه هستند؛ البته اگر کارشان را درست انجام دهند. مسئله اینجاست که کشورهای بسیاری از روسیه گرفته تا سنگاپور و ترکیه ترجیح میدهند دولت نقش رسانهها را هم ایفا کند و بهاینترتیب خودشان را از منفعتی که رسانه آزاد میتواند به آنها برساند، محروم کردهاند. در این کشورها روزنامهنگارانی که تلاش میکنند کارشان را درست انجام دهند، مانعی بزرگ هستند. در چنین وضعیتی قرارگرفتن مخاطبان رودرروی خبرنگاران بازی باخت-باخت است و تنها کسی که از این گرداب خوشحال میشود، کسی است که ماهیهای بیشتری دارد.
عاطفه مرادی: بیاعتمادی به رسانهها چالش روزنامهنگاران و خبرنگاران در سراسر جهان شده است؛ بیاعتمادیای که احساسات ضدرسانهای را به بیشترین میزان خود از زمان شکلگیری مطبوعات رسانده و زنگ خطر را برای ماهیت این حرفه به صدا درآورده است. نظرسنجیهای جهانی نشان دادهاند تعداد کسانی که به رسانهها اعتماد ندارند، دو برابر کسانی است که هنوز اعتمادشان را به این بنگاههای خبري از دست ندادهاند. روزنامه گاردين مينويسد اگر تا چندی پیش مردم به دلیل اعتمادنداشتن به چارچوب سازمانهای رسانهای مختلف به خبرنگاران در فضای مجازی اعتماد میکردند و به گزارش و یادداشتهایشان در روزنامهها و خبرگزاریها، حالا مخاطبان ترجیح میدهند روزنامهنگاران را هم کنار بگذارند. بحران اعتماد به روزنامهنگاران، زمینهای فراهم کرده که در آن افراطگرایان در هر طیفی صدای رساتری پیدا کنند. این صداها زمانی برای مخاطبان جذابتر میشود که مخاطبان به این باور برسند که نوشتهها و صحبتهای خبرنگاران از فیلترهای متعددی عبور کرده است.
در این شرایط هرچه افراط در نگرشهای جدید پررنگتر باشد، مخاطب با این گمان که این اندیشهها از فیلترهای کمتری عبور کردهاند، آن را اصیلتر میداند؛ بنابراین در دریافت آن مقاومت کمتری نشان میدهد. مخاطب زمانی را صرف میکند تا دریابد این افراد مستقل بههیچوجه نمیتوانند برای دریافت و تحلیل اخبار مورد اعتماد باشند. اینجاست که رسانهها در جریان انتظارکشیدن برای سلب اعتماد مخاطب از منابع جدید خبری، جنگی اشتباه را کلید میزنند؛ جنگی که نکتهاش اینجاست: اینکه مخاطبان اعتمادشان را به این افراد و اخبارشان از دست میدهند، به این معنی نیست که دوباره به سمت رسانهها بازمیگردند؛ بلکه اینجا خلأیی به وجود میآید که هر لحظه و هر گروهی میتواند آن را پر کند.
انتظار برای ناامیدی مردم از افرادی که دانشی در هیچ حوزهای ندارند؛ اما با نوشتن و گفتن مطالب ضدگفتمان رایج توانستهاند سرها را به سمت خودشان بچرخانند، بسیار زمانبر است؛ مثلا آنطور که گاردین نوشته، در بريتانيا در یک سال، چهار درصد از اعتماد مخاطبان به چنین منابعی کاسته شده است. این آمار برای انگلیسی است که آزادی رسانهها در آن تضمین شده است. گاردین در گزارشی یادآور شده که رسانهها در کشورهایی که استقلال آنها زیر سؤال است، کمتر از سازمانهای مردمنهاد و حتی کسبوکارها مورد اعتماد هستند و برای مخاطبان همرده دولت قرار دارند.
نکته منفی دستکم از دید معیارهای توسعه اینجاست که هیچ تحقیق و آماری نشان نمیدهد که این اعتماد رو به افزایش است. تحقیقات مختلف ازجمله بررسیهای
Columbia Journalism Review، نشان میدهد از نظر مخاطبان، رسانهها و روزنامهنگاران بیشتر از آنکه به فکر گزارش اتفاقات باشند، به دنبال جذب انبوه مخاطبان سرگردان هستند. مخاطبان تحقیقات این مؤسسه همچنین گفتهاند رسانهها صحت و دقت اخبار را فدای سرعتشان کردهاند و علاوه بر این اولویتشان حمایت از یک گفتمان است تا اطلاعرسانی عمومی.
روزنامهنگاران و صاحبان رسانههای متعددی درصدد دفاع از خود برآمدهاند؛ بعضی به گزارشهای تحقیقی و بعضی دیگر به ماهیت کار خبر اشاره میکنند؛ اما بیشتر این توضیحات بیمعنی است؛ اگر مخاطبان باور نکنند که رسانه برای آنها فعالیت میکند. سلب اعتماد مخاطبان بدترین خبری نیست که این تحقیقات نشان میدهند. خبر بدتر این است که خیل زیادی از مخاطبان تصمیم گرفتهاند ارتباطشان را به کل با اخبار و رسانههای خبری قطع کنند. علت اصلی این دلسردی عمیق مخاطبان در نظرسنجی رسانههای مختلف سه مورد است: اخبار افسردهکننده، جانبدارانه و تحت کنترل چارچوبهای پنهانی قرار دارند. گاردین معتقد است این عوامل دو موضوع را بهروشنی نشان میدهند. اول اینکه وقتی مخاطبان از رسانههای جریان اصلی از ترس چارچوبهای پنهانی روی برمیگردانند، بهشدت در مقابل پیامهای افراطگرایانه و دوقطبیسازانه منابع دیگر آسیبپذیر میشوند. پارادوکس اینجاست که بحران اعتماد بهاینترتیب میتواند بهسادگی به افزایش رسانههای بیهویت منجر شود. مشکل دوم کمی جدیتر است. ادامه این روند باعث میشود به مرور زمان مردم به اخبار به چشم انواع دیگر رسانه مثل موسیقی و فیلم
نگاه کنند؛ رسانههایی که خودشان میتوانند تصمیم بگیرند خود را درگیر آن بکنند یا نه. ازآنجاییکه سیاستمداران و صاحبان منافع به دنبال تحقیر و تحدید رسانههای خبری هستند، چنین رویکردی تسلط کامل صاحبان قدرت بر رسانهها را آسانتر میکند. باید به مخاطبان گفت بیایید با این مسئله مواجه شویم که اخبار مانند کمدیهای تلویزیونی سرگرمکننده نیستند؛ اما اگر میخواهید فقط خبرهایی را که دوست دارید، دنبال کنید، بهتر است کلا اخبار را کنار بگذارید.
تقریبا همه جهان به این نتیجه رسیدهاند که رسانههای خبری باکیفیت و آزاد به سود دولت و جامعه هستند؛ البته اگر کارشان را درست انجام دهند. مسئله اینجاست که کشورهای بسیاری از روسیه گرفته تا سنگاپور و ترکیه ترجیح میدهند دولت نقش رسانهها را هم ایفا کند و بهاینترتیب خودشان را از منفعتی که رسانه آزاد میتواند به آنها برساند، محروم کردهاند. در این کشورها روزنامهنگارانی که تلاش میکنند کارشان را درست انجام دهند، مانعی بزرگ هستند. در چنین وضعیتی قرارگرفتن مخاطبان رودرروی خبرنگاران بازی باخت-باخت است و تنها کسی که از این گرداب خوشحال میشود، کسی است که ماهیهای بیشتری دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.