شرکتهای مهندسان مشاور آب در گذر تحولات
سيدجلالالدين ميرنظامي* : در سالهای اخیر گفتمانی مطرح شده که ما برای حل مسائل آب کشورمان به مهندس احتیاج نداریم، چراکه مسائل آب کشورمان را مهندسان و تفکر مهندسی به وجود آورده است. اگرچه پروژههای توسعه منابع آب، خاستگاهی اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی دارند که عوامل حمایتکننده از آنها در حیطه یک فرد یا گروه خاص نمیگنجد، اما در نهایت تمامی آنها به دست مهندسان مشاور طراحی میشوند. البته از سوی دیگر، عموما آنچه در اجرا و بهرهبرداری از طرحهای توسعهای مشاهده میشود نیز با طراحیها فاصلهای جدی دارند. بنابراین نمیتوان به راحتی وضعیت توسعه کنونی را که منجر به پیشیگرفتن تقاضا از ظرفیتهای پایدار شده یا مثلا سدهایی که ظرفیتهای آنها سالیان سال خالی مانده است نیز به طراحان یا همان شرکتهای مشاور نسبت داد و طبیعتا باید برای قضاوتکردن در رابطه با عملکرد آنها، به صورت موردی هر پروژه و هر منطقه را بررسی کرد.
با اینکه انتظار میرود از تجربیات درس بگیریم، عملا چنین اتفاقی کمتر رخ میدهد. اینکه آیا هنوز پروژههای عمرانی بزرگ مانند سد، تونل، شبکه و ... راهکاری برای حفظ پایداری در کشور هستند یا خیر کمتر به طور جدی از سوی مسئولان مورد نقد قرار گرفته است و تعریف پروژههای جدید همچنان ادامه دارد. محدودیت منابع آب از منظر ایشان قابل انکار است و تأمین آب از دریا بهعنوان جایگزین مطرح میشود. بنابراین تنها عاملی که به نظر میرسد موجب کاهش، توقف یا تغییر مسیر پروژههای توسعهای شود، عامل محدودیت منابع مالی است. شواهد نشان میدهند که هنوز هم دولت در حال مقاومت در برابر محدودیتهای مالی است؛ این را میتوان در بودجهبندی منابع مالی کشور در بخش آب در این سالهای کمدرآمد به خوبی مشاهده کرد. اما واقعیت این است که محدودیت منابع مالی اکنون باعث شده تا دیگر فرصتهای کافی برای کار و فعالیت شرکتها وجود نداشته باشد و حتی شرکتهای نسبتا بزرگتر هم با بدهیهای جدی روبهرو شوند، بهنحویکه بقای آنها کاملا در خطر است.
اینکه شرکتهای مشاور را از یکسو مسبب نابسامانی امروز آب کشور بدانیم و از سوی دیگر، به جبر طبیعی ناشی از محدودیت منابع مالی این شرکتها با خطر نابودی مواجه باشند، میتواند احتمالا این نتیجهگیری را در ذهن تداعی کند که پس بگذاریم شرکتهای مهندسان مشاور با قهر طبیعت نابود شوند. اما این نتیجهگیری قابل دفاعی نیست. شرکتهای مهندسی مشاور محل جذب نیروهای متخصصی هستند که طی سالیان متمادی از دانشگاههای مختلف کشور فارغالتحصیل شدهاند و در گذار پروژههای مختلف تجارب ارزشمندی را کسب کردهاند. اکنون سرمایههای دانشی و انسانی باارزشی در این مجموعهها قرار دارند که میتوان از آنها برای بهبود مدیریت آب در سطوح مختلف بهره گرفت. اگرچه حجم و گستره پروژههای بزرگ کاهش یافته، اما در سطوح خرد هنوز نیاز به فعالیتهای طراحی احساس میشود. موضوع بهرهوری که در کشورمان با وضعیت ایدئال آن فاصله زیادی داریم، نیازمند نقشآفرینی جدی مهندسان است. بنابراین انفعال در برابر مسیر رو به نابودی شرکتهای مشاور، به مثابه ازدستدادن نیروهای متخصصی خواهد بود که سرمایههای عظیمی برای تربیت آنها صرف شده است.
بیتفاوتی نسبت به شرکتهای مهندسی مشاور و تحولات آنها، نهتنها میتواند موجب هدررفتن سرمایههای انسانی و دانشی موجود شود، بلکه از سوی دیگر ممکن است مجددا با تأمین منابع مالی جدید از سوی دولت یا بخش خصوصی (به هر شکل)، زمین بازی قبلی تجدید و تقویت شود؛ زمینی که شرکتهای مشاور در آن خودآگاه یا ناخودآگاه نقش توجیهکننده تصمیمات متناقض کلان را برعهده داشتند. بنابراین شاید امروز که شرکتهای مهندسان مشاور در تنگنا قرار گرفتهاند، بهترین زمانی باشد که بتوان از بازنگری در نقش آنها سخن گفت؛ نقشی که لزوما نباید بهعنوان طراح پروژههای پیشنهادی از سوی کارفرمایان دولتی باشد. نقشی که بتواند برای وضعیت امروز کشور که نیازهای جدی در عرصه مدیریت تقاضای آب مطرح است، مفیدتر واقع شود. امروز مدیریت آب در کشاورزی، صنعت و شرب، نیازمند تخصصهای متنوعتری نسبت به رشتههای متعارف مهندسی است و شاید هماکنون زمان مناسبی برای تحول شرکتهای مهندسی مشاور در جهت ظرفیتسازی آنها برای پذیرش و اجرای پروژههای جامعهمحور باشد.
*پژوهشگر دانشگاه صنعتي شريف
سيدجلالالدين ميرنظامي* : در سالهای اخیر گفتمانی مطرح شده که ما برای حل مسائل آب کشورمان به مهندس احتیاج نداریم، چراکه مسائل آب کشورمان را مهندسان و تفکر مهندسی به وجود آورده است. اگرچه پروژههای توسعه منابع آب، خاستگاهی اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی دارند که عوامل حمایتکننده از آنها در حیطه یک فرد یا گروه خاص نمیگنجد، اما در نهایت تمامی آنها به دست مهندسان مشاور طراحی میشوند. البته از سوی دیگر، عموما آنچه در اجرا و بهرهبرداری از طرحهای توسعهای مشاهده میشود نیز با طراحیها فاصلهای جدی دارند. بنابراین نمیتوان به راحتی وضعیت توسعه کنونی را که منجر به پیشیگرفتن تقاضا از ظرفیتهای پایدار شده یا مثلا سدهایی که ظرفیتهای آنها سالیان سال خالی مانده است نیز به طراحان یا همان شرکتهای مشاور نسبت داد و طبیعتا باید برای قضاوتکردن در رابطه با عملکرد آنها، به صورت موردی هر پروژه و هر منطقه را بررسی کرد.
با اینکه انتظار میرود از تجربیات درس بگیریم، عملا چنین اتفاقی کمتر رخ میدهد. اینکه آیا هنوز پروژههای عمرانی بزرگ مانند سد، تونل، شبکه و ... راهکاری برای حفظ پایداری در کشور هستند یا خیر کمتر به طور جدی از سوی مسئولان مورد نقد قرار گرفته است و تعریف پروژههای جدید همچنان ادامه دارد. محدودیت منابع آب از منظر ایشان قابل انکار است و تأمین آب از دریا بهعنوان جایگزین مطرح میشود. بنابراین تنها عاملی که به نظر میرسد موجب کاهش، توقف یا تغییر مسیر پروژههای توسعهای شود، عامل محدودیت منابع مالی است. شواهد نشان میدهند که هنوز هم دولت در حال مقاومت در برابر محدودیتهای مالی است؛ این را میتوان در بودجهبندی منابع مالی کشور در بخش آب در این سالهای کمدرآمد به خوبی مشاهده کرد. اما واقعیت این است که محدودیت منابع مالی اکنون باعث شده تا دیگر فرصتهای کافی برای کار و فعالیت شرکتها وجود نداشته باشد و حتی شرکتهای نسبتا بزرگتر هم با بدهیهای جدی روبهرو شوند، بهنحویکه بقای آنها کاملا در خطر است.
اینکه شرکتهای مشاور را از یکسو مسبب نابسامانی امروز آب کشور بدانیم و از سوی دیگر، به جبر طبیعی ناشی از محدودیت منابع مالی این شرکتها با خطر نابودی مواجه باشند، میتواند احتمالا این نتیجهگیری را در ذهن تداعی کند که پس بگذاریم شرکتهای مهندسان مشاور با قهر طبیعت نابود شوند. اما این نتیجهگیری قابل دفاعی نیست. شرکتهای مهندسی مشاور محل جذب نیروهای متخصصی هستند که طی سالیان متمادی از دانشگاههای مختلف کشور فارغالتحصیل شدهاند و در گذار پروژههای مختلف تجارب ارزشمندی را کسب کردهاند. اکنون سرمایههای دانشی و انسانی باارزشی در این مجموعهها قرار دارند که میتوان از آنها برای بهبود مدیریت آب در سطوح مختلف بهره گرفت. اگرچه حجم و گستره پروژههای بزرگ کاهش یافته، اما در سطوح خرد هنوز نیاز به فعالیتهای طراحی احساس میشود. موضوع بهرهوری که در کشورمان با وضعیت ایدئال آن فاصله زیادی داریم، نیازمند نقشآفرینی جدی مهندسان است. بنابراین انفعال در برابر مسیر رو به نابودی شرکتهای مشاور، به مثابه ازدستدادن نیروهای متخصصی خواهد بود که سرمایههای عظیمی برای تربیت آنها صرف شده است.
بیتفاوتی نسبت به شرکتهای مهندسی مشاور و تحولات آنها، نهتنها میتواند موجب هدررفتن سرمایههای انسانی و دانشی موجود شود، بلکه از سوی دیگر ممکن است مجددا با تأمین منابع مالی جدید از سوی دولت یا بخش خصوصی (به هر شکل)، زمین بازی قبلی تجدید و تقویت شود؛ زمینی که شرکتهای مشاور در آن خودآگاه یا ناخودآگاه نقش توجیهکننده تصمیمات متناقض کلان را برعهده داشتند. بنابراین شاید امروز که شرکتهای مهندسان مشاور در تنگنا قرار گرفتهاند، بهترین زمانی باشد که بتوان از بازنگری در نقش آنها سخن گفت؛ نقشی که لزوما نباید بهعنوان طراح پروژههای پیشنهادی از سوی کارفرمایان دولتی باشد. نقشی که بتواند برای وضعیت امروز کشور که نیازهای جدی در عرصه مدیریت تقاضای آب مطرح است، مفیدتر واقع شود. امروز مدیریت آب در کشاورزی، صنعت و شرب، نیازمند تخصصهای متنوعتری نسبت به رشتههای متعارف مهندسی است و شاید هماکنون زمان مناسبی برای تحول شرکتهای مهندسی مشاور در جهت ظرفیتسازی آنها برای پذیرش و اجرای پروژههای جامعهمحور باشد.
*پژوهشگر دانشگاه صنعتي شريف
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.