|

نقض حقوق بشر در واکنش رسانه‌ها به سقوط هواپیما

اكبر نصرالهي . كارشناس رسانه

سقوط هواپيماي بویينگ چهارشنبه اتفاق افتاد و روز قبل هم ماجراي تشييع سردار سليماني بود؛ يعني اين ماجرا درست در روزي اتفاق افتاد كه ايران پايگاه عين‌الاسد را زده بود و قاعدتا بايد مهم‌ترين خبر، همين واكنش ايران به حمله تروريستي ترامپ مي‌بود و پاسخ ايران به آمريكا بايد به صدر اخبار مي‌رسيد.
در نبود يا تأخير مطبوعات و نداشتن امكان انتشار اخبار عين‌الاسد، ميدان در دست صداوسيما و خبرگزاري‌ها بود كه متأسفانه صداوسيما و خبرگزاري‌ها به اندازه‌اي كه بايد به ماجراي سقوط هواپيما اهميت ندادند و كوچك‌نمايي كردند. صداوسیما حدود ساعت 15 يعني يك ساعت بعد از خبر ساعت 14 كه خبر مهم شبكه يك است، ماجرا را پوشش داد. در ساعت 14 در خبر اصلي و تيترهاي اصلي، اين حادثه ذكر نشد و در اولويت پايين به آن پرداخته شد. يكي از علت‌ها اين است كه زدن موشك به عين‌الاسد و سخنان رهبر معظم انقلاب و واكنش‌ها به اين پاسخ و همچنين حضور مردم در مراسم تشييع باعث شد كه چندان به سقوط پرداخته نشود و فضا ناخواسته در اختيار رسانه‌هاي فارسي‌زبان خارج از كشور بيفتد.
در اين خصوص شبكه فارسي‌زبان بي‌بي‌سي اين خبر را در روز اول در اولويت بسيار پايين پخش كرد و ديگر شبكه‌هاي فارسي‌زبان ماهواره‌اي هم چنين واكنش معناداري داشتند كه به نظر می‌رسید هماهنگي با هم دارند يا دست‌كم برخي از تصميم‌گيران اين شبكه‌ها پيش از اين در يك جا همكار بودند و زيست خبري مشابه دارند كه البته ممكن است اين ماجرا عمدي نباشد و به دليل اشتراكات فكري مشترك باشد؛ مثلا در «60 دقيقه» بي‌بي‌سي حدود يك ساعت بعد از ماجرا و در اولويت پايين به ماجرا پرداخته شد. من اين اقدام را معنادار مي‌دانم؛ اين رسانه‌ها مي‌خواستند به مخاطب بگويند كه از قبل برنامه نداشتند؛ يعني اول به این حادثه نپرداختند تا بگويند بعد از مهم‌شدن ماجرا به آن پرداختيم و از قبل در دستور كار ما نبوده است، درحالي‌كه نوع پوشش نشان مي‌دهد كه از قبل براي اين روند برنامه داشته‌اند و مثلا همين امروز برنامه خود را زودتر شروع كردند. با اين خلاصه و توصیف به اين جمع‌بندي مي‌رسم كه بحث جنگ حالا به ابزار رسانه‌اي تبدیل شده است و بازي رسانه‌ها با افكار عمومي و تاكتيك‌ها بسيار پيچيده‌تر شده و توجه به اخلاق حرفه‌اي هم كاهش پيدا كرده است. نقض حقوق بشر اين روزها در رسانه‌هاست و شليك‌هاي فراواني به اعصاب انسان‌ها مي‌شود.
پيش از اين اتفاق و موج رسانه‌اي، در يادداشتي هشدار دادم كه بعد از ماجراي تشييع و حضور باشكوه مردم، قطعا رسانه‌ها و دولت‌هاي غربي شبهات و جبهه جديدي ايجاد خواهند كرد. بديهي بود كه اين حضور مردم و زدن عين‌الاسد باعث گشودن جبهه جديدي از سوي ترامپ خواهد شد. در بحث خبر، به اين واكنش و برخورد، تاكتيك موازي‌سازي گفته مي‌شود كه كنشگر سياسي، اقتصادي و... توجه مردم را از موضوعي غيرجذاب براي خود به سمت موضوع ديگري متناسب با اهداف و منافع خود جلب مي‌كند. اين كاملا قابل‌ پيش‌بيني بود كه يا رويدادي ايجاد مي‌كنند يا از وقايع موجود استفاده مي‌كنند. ماجراي بويينگ بهترين فرصت براي موازي‌سازي بود. ماجراي ديگر، نقش ترامپ به‌عنوان يكي از سهام‌داران بويينگ است و بديهي است كه اجازه ندهد مراحل بررسي به طور دقيق و درست پيش برود، چون اين مراحل ممكن است چند ماه طول بكشد و در اين مدت همواره سهام بويينگ با كاهش روبه‌رو خواهد شد. موازي‌سازي و استفاده از منابع جعلي دو تكنيك به‌كارگرفته‌شده در روزهاي گذشته بود و واضح است كه در موضوع مهم و بين‌المللي اين روزها كه با جان انسان‌ها مرتبط است، چنين برخوردي غيراخلاقي و نادرست است. تاكتيك ديگر اما شروع پروژه بوده است؛ وقتي رسانه‌هاي ما چنين ماجراي مهمي را كه حدود 150 ايراني جان خود را از دست دادند، به درستي و دقيق پوشش نمي‌دهند، باعث مي‌شود كه گروه ديگر ميدان را به دست بگيرند و پيش از بررسي دقيق و درست، افكار عمومي را به دست بگيرند. در ماجراي آبان هم همين واكنش را رسانه‌ها و مسئولان ما داشتند. علاوه‌براين مسئولان ما هم رويكرد بسيار ضعيفي درباره رسانه‌ها دارند. وقتي بعد از 40 روز هيچ آماري از جان‌باختگان آبان نمي‌دهند، واضح است كه گروهي ديگر استفاده مدنظر خود را مي‌برند. موضوع ديگر در ماجراي چند روز گذشته، بحث حضور خبرنگاران است و درحالي‌كه ده‌ها خبرنگار داخلي و خارجي حتي با هليكوپتر موضوع را پوشش دادند، اما در عين‌الاسد هيچ خبرنگاري فيلم و عكسي منتشر نكرده است. چرا بايد پيش از بازشدن جعبه سياه، آمريكا و چندين رئيس‌جمهور به اطلاعات غيرمستند و غيردقيق استناد كنند و بعد هم موضع همين افراد سياست‌مدار به منبع رسانه‌اي تبديل شود؟ مگر ترامپ و جاستين ترودو، كارشناس موضوع هستند و مگر بررسي كارشناسي فقط در انحصار اين افراد است، درحالي‌كه تيم كارشناسي بر اساس قواعد بين‌المللي در حال شكل‌گيري است. اين يك جنگ رواني آشكار است. موضوع مهم اما همان بحث ابتدايي است؛ اينكه هرگونه تعلل در توليد اخبار از سوي رسانه‌ها و مسئولان، ميدان‌دادن به رسانه‌هاي غربي و دشمن است؛ موضوعي كه اهميت آن از سوي برخي مسئولان ايراني همچنان به درستي درك نشده است.

سقوط هواپيماي بویينگ چهارشنبه اتفاق افتاد و روز قبل هم ماجراي تشييع سردار سليماني بود؛ يعني اين ماجرا درست در روزي اتفاق افتاد كه ايران پايگاه عين‌الاسد را زده بود و قاعدتا بايد مهم‌ترين خبر، همين واكنش ايران به حمله تروريستي ترامپ مي‌بود و پاسخ ايران به آمريكا بايد به صدر اخبار مي‌رسيد.
در نبود يا تأخير مطبوعات و نداشتن امكان انتشار اخبار عين‌الاسد، ميدان در دست صداوسيما و خبرگزاري‌ها بود كه متأسفانه صداوسيما و خبرگزاري‌ها به اندازه‌اي كه بايد به ماجراي سقوط هواپيما اهميت ندادند و كوچك‌نمايي كردند. صداوسیما حدود ساعت 15 يعني يك ساعت بعد از خبر ساعت 14 كه خبر مهم شبكه يك است، ماجرا را پوشش داد. در ساعت 14 در خبر اصلي و تيترهاي اصلي، اين حادثه ذكر نشد و در اولويت پايين به آن پرداخته شد. يكي از علت‌ها اين است كه زدن موشك به عين‌الاسد و سخنان رهبر معظم انقلاب و واكنش‌ها به اين پاسخ و همچنين حضور مردم در مراسم تشييع باعث شد كه چندان به سقوط پرداخته نشود و فضا ناخواسته در اختيار رسانه‌هاي فارسي‌زبان خارج از كشور بيفتد.
در اين خصوص شبكه فارسي‌زبان بي‌بي‌سي اين خبر را در روز اول در اولويت بسيار پايين پخش كرد و ديگر شبكه‌هاي فارسي‌زبان ماهواره‌اي هم چنين واكنش معناداري داشتند كه به نظر می‌رسید هماهنگي با هم دارند يا دست‌كم برخي از تصميم‌گيران اين شبكه‌ها پيش از اين در يك جا همكار بودند و زيست خبري مشابه دارند كه البته ممكن است اين ماجرا عمدي نباشد و به دليل اشتراكات فكري مشترك باشد؛ مثلا در «60 دقيقه» بي‌بي‌سي حدود يك ساعت بعد از ماجرا و در اولويت پايين به ماجرا پرداخته شد. من اين اقدام را معنادار مي‌دانم؛ اين رسانه‌ها مي‌خواستند به مخاطب بگويند كه از قبل برنامه نداشتند؛ يعني اول به این حادثه نپرداختند تا بگويند بعد از مهم‌شدن ماجرا به آن پرداختيم و از قبل در دستور كار ما نبوده است، درحالي‌كه نوع پوشش نشان مي‌دهد كه از قبل براي اين روند برنامه داشته‌اند و مثلا همين امروز برنامه خود را زودتر شروع كردند. با اين خلاصه و توصیف به اين جمع‌بندي مي‌رسم كه بحث جنگ حالا به ابزار رسانه‌اي تبدیل شده است و بازي رسانه‌ها با افكار عمومي و تاكتيك‌ها بسيار پيچيده‌تر شده و توجه به اخلاق حرفه‌اي هم كاهش پيدا كرده است. نقض حقوق بشر اين روزها در رسانه‌هاست و شليك‌هاي فراواني به اعصاب انسان‌ها مي‌شود.
پيش از اين اتفاق و موج رسانه‌اي، در يادداشتي هشدار دادم كه بعد از ماجراي تشييع و حضور باشكوه مردم، قطعا رسانه‌ها و دولت‌هاي غربي شبهات و جبهه جديدي ايجاد خواهند كرد. بديهي بود كه اين حضور مردم و زدن عين‌الاسد باعث گشودن جبهه جديدي از سوي ترامپ خواهد شد. در بحث خبر، به اين واكنش و برخورد، تاكتيك موازي‌سازي گفته مي‌شود كه كنشگر سياسي، اقتصادي و... توجه مردم را از موضوعي غيرجذاب براي خود به سمت موضوع ديگري متناسب با اهداف و منافع خود جلب مي‌كند. اين كاملا قابل‌ پيش‌بيني بود كه يا رويدادي ايجاد مي‌كنند يا از وقايع موجود استفاده مي‌كنند. ماجراي بويينگ بهترين فرصت براي موازي‌سازي بود. ماجراي ديگر، نقش ترامپ به‌عنوان يكي از سهام‌داران بويينگ است و بديهي است كه اجازه ندهد مراحل بررسي به طور دقيق و درست پيش برود، چون اين مراحل ممكن است چند ماه طول بكشد و در اين مدت همواره سهام بويينگ با كاهش روبه‌رو خواهد شد. موازي‌سازي و استفاده از منابع جعلي دو تكنيك به‌كارگرفته‌شده در روزهاي گذشته بود و واضح است كه در موضوع مهم و بين‌المللي اين روزها كه با جان انسان‌ها مرتبط است، چنين برخوردي غيراخلاقي و نادرست است. تاكتيك ديگر اما شروع پروژه بوده است؛ وقتي رسانه‌هاي ما چنين ماجراي مهمي را كه حدود 150 ايراني جان خود را از دست دادند، به درستي و دقيق پوشش نمي‌دهند، باعث مي‌شود كه گروه ديگر ميدان را به دست بگيرند و پيش از بررسي دقيق و درست، افكار عمومي را به دست بگيرند. در ماجراي آبان هم همين واكنش را رسانه‌ها و مسئولان ما داشتند. علاوه‌براين مسئولان ما هم رويكرد بسيار ضعيفي درباره رسانه‌ها دارند. وقتي بعد از 40 روز هيچ آماري از جان‌باختگان آبان نمي‌دهند، واضح است كه گروهي ديگر استفاده مدنظر خود را مي‌برند. موضوع ديگر در ماجراي چند روز گذشته، بحث حضور خبرنگاران است و درحالي‌كه ده‌ها خبرنگار داخلي و خارجي حتي با هليكوپتر موضوع را پوشش دادند، اما در عين‌الاسد هيچ خبرنگاري فيلم و عكسي منتشر نكرده است. چرا بايد پيش از بازشدن جعبه سياه، آمريكا و چندين رئيس‌جمهور به اطلاعات غيرمستند و غيردقيق استناد كنند و بعد هم موضع همين افراد سياست‌مدار به منبع رسانه‌اي تبديل شود؟ مگر ترامپ و جاستين ترودو، كارشناس موضوع هستند و مگر بررسي كارشناسي فقط در انحصار اين افراد است، درحالي‌كه تيم كارشناسي بر اساس قواعد بين‌المللي در حال شكل‌گيري است. اين يك جنگ رواني آشكار است. موضوع مهم اما همان بحث ابتدايي است؛ اينكه هرگونه تعلل در توليد اخبار از سوي رسانه‌ها و مسئولان، ميدان‌دادن به رسانه‌هاي غربي و دشمن است؛ موضوعي كه اهميت آن از سوي برخي مسئولان ايراني همچنان به درستي درك نشده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.