ترور سردار و برآشفتگي ترامپ مقابل ايران
احمد عظيميبلوريان . استاد پيشين مريلند
برآشفتگي لحظهاي سياست ترامپ در ايران، همه را در بهت فروبرده است. اين برآشفتگي يادآور چند موضوع يا زاويه متفاوت است: نخست، هيجانات سياسي در ايران و صحنه بينالمللي و نگراني از وقوع جنگ؛ دوم، ويژگي شخصيتي ترامپ، رئيسجمهور ايالات متحده آمريكا و کشف انگيزههاي او در شهيدکردن سردار سليماني و سوم، هدف نهاني ترامپ در گزينش سياسي نسبت به برخورد با ايران. سردار سليماني که بنا بر گفته دکتر ولايتي نقش عمدهاي در نزديکي ايران و روسيه داشت، يک هدف مناسب در مقابله با قدرتهاي منطقهاي در خليجفارس بود. آمريكا با چنگاندازي روي حکومتهاي محلي خاورميانه -بهويژه عربستان، امارات، بحرين، کويت و قطر- که همه جزء کشورهاي عمده توليدکننده نفت هستند، حضور هيچ رقيب بزرگي را بهويژه به صورت يک اتحاد از قدرتهاي رقيب غرب نميپذيرد. اين ترور به سود اسرائيل نیز است. اروپا در اين برداشت با آمريكا موافق است. زور آمريكا را ندارد؛ اما با پيشگامي آمريكا در برهمزدن ساختاري که در حال شکلگيري است، قند توي دلش آب ميشود. از کجا معلوم که اروپا سهم هزينه خود را در اين ماجرا نميپردازد يا در پشت پرده به توافق نرسيده باشند. سکوت نسبي قدرتهاي اروپايي، دليل روشني بر تفاهم نسبي ميان آنها در برخورد شديدتر (در مقايسه با دوران اوباما) با ايران است. اينکه فضاي داخلي آمريكا را که اکثريت مردم تهيدست تا متوسط آن با رفتارهاي رئيسجمهور خود مخالف هستند، چگونه ميتوان مديريت کرد، داستان ديگري است. قدرت مالي بينظير جمهوريخواهان، بخشي از هزينه جاهطلبي ترامپ را ميپردازد؛ بدون اينکه خم به ابرو بياورد. طرز عمل دموکراتها در انتخابات جاري نيز در کل به سود ترامپ تمام شده است. دموکراتها با ناشيگري عجيبي که در رقابت ميان کانديداهاي خود دارند، بهجاي زمينزدن رقيب جمهوريخواه، خود را زمين زده و تاکنون به سود جمهوريخواهان عمل کردهاند؛ به همين دليل در طرح استيضاح، گرچه تاکنون موفق عمل کردهاند، برای نگراني از باختن در انتخابات، اين دست و آن دست ميکنند. ترامپ در مقابل آنها با مانورهاي پيشبينينشده، جو سياسي را ملتهب ميکند و از آن بهره ميگيرد. ترامپ يک سياستمدار به مفهوم کلاسيک نيست؛ اما کاسبي بسيار باهوش است. اختلافافکني ميان کشورهاي اسلامي از طريق ايجاد مقابله ميان سني و شيعه نيز نهتنها به سود آمريكا بلکه به نفع مجموع کشورهاي غربي است. در ايران کنوني چيزي حدود 10 هزار آرامگاه امامزادگان وجود دارد. شايد اين آمار دقيق نباشد؛ اما هرچه که هست، نشاندهنده اين واقعيت است که اولاد پيامبر اسلام(ص) عمدتا به ايران مهاجرت کردهاند. اين حرکت خود نشانه بدرفتاري اعراب با خاندان پيامبر بوده است. واقعه کربلا نمونه مشهور برخورد اعراب با خاندان پيامبر است. شمر که در روز عاشورا سيدالشهدا امامحسين(ع) را به شهادت رسانيد، سردار يزيد بود. البته با رويکارآمدن صفويه در ايران فرهنگ اسلامي متداول پيش از آن تقريبا اعتبار خود را از دست داد. آمريكاي ترامپ مانند انگليسيهاي «کار کار انگليسيها است» -از اين تفاوت فرهنگي براي ممانعت از نفوذ ايران در منطقه استفاده شايان کردهاند. نکته بعدي آشنايي با رقابت و سياست در منطقه وسيع و چند هزار سالهاي است که از چين و ماچين در شرق قاره آسيا تا روم شرقي ميان کشورهاي منطقه وجود داشته است.
اين منطقه هيچگاه آرام نبوده است. ايرج و سلم و تور که از يک ريشه خانوادگي زمان خود بودند اين سرزمينها را ميان خود تقسيم کرده بودند. حماسههاي تاريخي ايرانيان که ازسوی بسياري ازجمله فردوسي به نگارش درآمده حاکي از آن است که همواره ميان آنها رقابت و زدوخورد وجود داشته است. اين برخوردها بهدست سربازان اتفاق نمیافتاد، بلکه کار سرداران طرفين منازعه بوده است. اسفنديار، قهرمان ژوبيندژ، از سرزمينهاي ترکان چين، با رستم، سردار سيستان که از خانواده ديگري بود با هم مانند دو کشتيگير به جنگ رقابتي ميپرداختند. سربازان طرفين در اطراف آنها به صف ميايستادند تا تکليفشان روشن شود. نکته بعدي در راستاي اين رويداد مسئله استيضاح ترامپ و انتخابات آينده در آمريكا است. درست است که اکثريت دموکراتها در جامعه و در کنگره آمريكا با تصميمات ناگهاني ترامپ مخالفاند و او را درباره حمله به خودروي سردار سليماني بدون مشورت با کنگره و بهدستآوردن مجوز لازم نکوهش ميکنند، اما اگر ترامپ مسير اخذ مجوز را ميپيمود مسئله فاش ميشد و مقامات ايران اقدامات لازم را براي حفظ سردار انجام ميدادند. چرا ترامپ -که با هزينهکردن براي کشورهاي ديگر مخالف بود- امروز هزينه زيادي را صرف لشکرکشي و تهديد کشورهاي ديگر ميکند؟ پاسخ را بايد در برداشت او از چنين اقداماتي جستوجو کرد. ترامپ براي خنثيکردن استيضاح خود ناچار به انجام کارهاي پرسروصدا است که بتواند آنها را در راستاي توجيه اعتبار بينالمللي آمريكا توجيه کند. از ديد او، چنين اعتباري از راه اقدامات قهرمانانه به دست ميآيد. سابقه اين حالت را بايد در جنگ دوم جهاني ديد. اقدامي که امروز ازسوي دولت جمهوري اسلامي ايران برای بزرگداشت سردار شهيد سليماني و بررسي جوانب مسئله انجام ميشود، قابل تقدير است. اما ايران بايد براي سنجش نوع واکنش خود، کل ماجراي پس و پيش پرده را باهم ببيند تا براي اقدامات بعدي در عمل انجامشده قرار نگيرد.
برآشفتگي لحظهاي سياست ترامپ در ايران، همه را در بهت فروبرده است. اين برآشفتگي يادآور چند موضوع يا زاويه متفاوت است: نخست، هيجانات سياسي در ايران و صحنه بينالمللي و نگراني از وقوع جنگ؛ دوم، ويژگي شخصيتي ترامپ، رئيسجمهور ايالات متحده آمريكا و کشف انگيزههاي او در شهيدکردن سردار سليماني و سوم، هدف نهاني ترامپ در گزينش سياسي نسبت به برخورد با ايران. سردار سليماني که بنا بر گفته دکتر ولايتي نقش عمدهاي در نزديکي ايران و روسيه داشت، يک هدف مناسب در مقابله با قدرتهاي منطقهاي در خليجفارس بود. آمريكا با چنگاندازي روي حکومتهاي محلي خاورميانه -بهويژه عربستان، امارات، بحرين، کويت و قطر- که همه جزء کشورهاي عمده توليدکننده نفت هستند، حضور هيچ رقيب بزرگي را بهويژه به صورت يک اتحاد از قدرتهاي رقيب غرب نميپذيرد. اين ترور به سود اسرائيل نیز است. اروپا در اين برداشت با آمريكا موافق است. زور آمريكا را ندارد؛ اما با پيشگامي آمريكا در برهمزدن ساختاري که در حال شکلگيري است، قند توي دلش آب ميشود. از کجا معلوم که اروپا سهم هزينه خود را در اين ماجرا نميپردازد يا در پشت پرده به توافق نرسيده باشند. سکوت نسبي قدرتهاي اروپايي، دليل روشني بر تفاهم نسبي ميان آنها در برخورد شديدتر (در مقايسه با دوران اوباما) با ايران است. اينکه فضاي داخلي آمريكا را که اکثريت مردم تهيدست تا متوسط آن با رفتارهاي رئيسجمهور خود مخالف هستند، چگونه ميتوان مديريت کرد، داستان ديگري است. قدرت مالي بينظير جمهوريخواهان، بخشي از هزينه جاهطلبي ترامپ را ميپردازد؛ بدون اينکه خم به ابرو بياورد. طرز عمل دموکراتها در انتخابات جاري نيز در کل به سود ترامپ تمام شده است. دموکراتها با ناشيگري عجيبي که در رقابت ميان کانديداهاي خود دارند، بهجاي زمينزدن رقيب جمهوريخواه، خود را زمين زده و تاکنون به سود جمهوريخواهان عمل کردهاند؛ به همين دليل در طرح استيضاح، گرچه تاکنون موفق عمل کردهاند، برای نگراني از باختن در انتخابات، اين دست و آن دست ميکنند. ترامپ در مقابل آنها با مانورهاي پيشبينينشده، جو سياسي را ملتهب ميکند و از آن بهره ميگيرد. ترامپ يک سياستمدار به مفهوم کلاسيک نيست؛ اما کاسبي بسيار باهوش است. اختلافافکني ميان کشورهاي اسلامي از طريق ايجاد مقابله ميان سني و شيعه نيز نهتنها به سود آمريكا بلکه به نفع مجموع کشورهاي غربي است. در ايران کنوني چيزي حدود 10 هزار آرامگاه امامزادگان وجود دارد. شايد اين آمار دقيق نباشد؛ اما هرچه که هست، نشاندهنده اين واقعيت است که اولاد پيامبر اسلام(ص) عمدتا به ايران مهاجرت کردهاند. اين حرکت خود نشانه بدرفتاري اعراب با خاندان پيامبر بوده است. واقعه کربلا نمونه مشهور برخورد اعراب با خاندان پيامبر است. شمر که در روز عاشورا سيدالشهدا امامحسين(ع) را به شهادت رسانيد، سردار يزيد بود. البته با رويکارآمدن صفويه در ايران فرهنگ اسلامي متداول پيش از آن تقريبا اعتبار خود را از دست داد. آمريكاي ترامپ مانند انگليسيهاي «کار کار انگليسيها است» -از اين تفاوت فرهنگي براي ممانعت از نفوذ ايران در منطقه استفاده شايان کردهاند. نکته بعدي آشنايي با رقابت و سياست در منطقه وسيع و چند هزار سالهاي است که از چين و ماچين در شرق قاره آسيا تا روم شرقي ميان کشورهاي منطقه وجود داشته است.
اين منطقه هيچگاه آرام نبوده است. ايرج و سلم و تور که از يک ريشه خانوادگي زمان خود بودند اين سرزمينها را ميان خود تقسيم کرده بودند. حماسههاي تاريخي ايرانيان که ازسوی بسياري ازجمله فردوسي به نگارش درآمده حاکي از آن است که همواره ميان آنها رقابت و زدوخورد وجود داشته است. اين برخوردها بهدست سربازان اتفاق نمیافتاد، بلکه کار سرداران طرفين منازعه بوده است. اسفنديار، قهرمان ژوبيندژ، از سرزمينهاي ترکان چين، با رستم، سردار سيستان که از خانواده ديگري بود با هم مانند دو کشتيگير به جنگ رقابتي ميپرداختند. سربازان طرفين در اطراف آنها به صف ميايستادند تا تکليفشان روشن شود. نکته بعدي در راستاي اين رويداد مسئله استيضاح ترامپ و انتخابات آينده در آمريكا است. درست است که اکثريت دموکراتها در جامعه و در کنگره آمريكا با تصميمات ناگهاني ترامپ مخالفاند و او را درباره حمله به خودروي سردار سليماني بدون مشورت با کنگره و بهدستآوردن مجوز لازم نکوهش ميکنند، اما اگر ترامپ مسير اخذ مجوز را ميپيمود مسئله فاش ميشد و مقامات ايران اقدامات لازم را براي حفظ سردار انجام ميدادند. چرا ترامپ -که با هزينهکردن براي کشورهاي ديگر مخالف بود- امروز هزينه زيادي را صرف لشکرکشي و تهديد کشورهاي ديگر ميکند؟ پاسخ را بايد در برداشت او از چنين اقداماتي جستوجو کرد. ترامپ براي خنثيکردن استيضاح خود ناچار به انجام کارهاي پرسروصدا است که بتواند آنها را در راستاي توجيه اعتبار بينالمللي آمريكا توجيه کند. از ديد او، چنين اعتباري از راه اقدامات قهرمانانه به دست ميآيد. سابقه اين حالت را بايد در جنگ دوم جهاني ديد. اقدامي که امروز ازسوي دولت جمهوري اسلامي ايران برای بزرگداشت سردار شهيد سليماني و بررسي جوانب مسئله انجام ميشود، قابل تقدير است. اما ايران بايد براي سنجش نوع واکنش خود، کل ماجراي پس و پيش پرده را باهم ببيند تا براي اقدامات بعدي در عمل انجامشده قرار نگيرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.