|

درد درماندگي

ياشار نورايي

«جان‌دار» در تقابل با فوج محصولات سطحي، باري به هر جهت و ساخته‌ها و پرداخته‌هاي تبيره زنان طبل بي‌عاري از کمبودها و نداشته‌هاي تماشاگران با ادعاي دو ساعت سرخوشي! سوءاستفاده کرده و بي‌مايه‌ترين روايت‌ها و شوخي‌ها را به‌عنوان فيلم! به بيننده قالب مي‌کنند. فيلمي متفاوت مي‌شد؛ اگر راه افراط در تکيه‌کردن به وضعيتي بغرنج را نمي‌رفت و دست‌کم راه‌حل يا التيامي به بيننده‌اي مي‌داد که در اولين فيلم بلند دو کارگردان جوان و مستعدش، ناظر سقوط و وضعيت بلاتکليف شخصيت‌هاي درگير قتل و قصاص در جامعه امروز ايران است. شايد اين انتظار که فيلم قانع‌کننده درنيامده، با توجه به سابقه دو فيلم‌ساز آن که قبلا فيلم کوتاه خوبي به نام نسبت خوني ساخته بودند، قابل درک باشد. آن فيلم کوتاه درباره اختلاف برادران ناتني يک خانواده سر اهداي کليه به برادري بيمار بود که با تمرکز روي يک صحنه واحد، بازي‌هاي مقبول و موقعيت داستاني خوب ترسيم‌شده به فيلم کوتاه به‌يادماندني بدل شد؛ اما هر‌قدر که در طول ديدن آن فيلم کوتاه احساس مي‌کرديم اين قصه قابليت ادامه‌داشتن و حتي تبديل‌شدن به فيلمي بلند را دارد، هنگام تماشاي اين فيلم بلند، اين احساس کلافه‌مان مي‌کند که چرا اين قصه به پاياني مناسب نمي‌رسد؟ چرا اين دو فيلم‌ساز که فيلم‌نامه‌نويس فيلم هستند، با وجود استعداد، خلاقيتي از خود براي به سرانجام‌رساندن مشکل شخصيت‌ها نشان نمي‌دهند و اصلا چرا فيلم معلق و بي‌سرانجام تمام مي‌شود؟ معقول است که در چنين اثري، با انتخاب طيف گسترده‌اي از هنرپيشه‌هاي مشهور و تلاش براي ساختن فيلمي سروشکل‌دار، نمي‌توان نداشتن ايده را بهانه براي دليل کاستي‌هاي فيلم دانست.

شايد به لحاظ ديرينه‌شناسي، بتوان جنس فيلم را با ارجاع به درام‌هاي تلخ‌انديش خياباني در دهه 50 که در آنها سرنوشت آدم‌ها با مصيبت پي‌در‌پي گره خورده بود، تشريح کرد و فيلم را در ادامه سنت فيلم‌هايي مانند تنگناي امير نادري ديد که بخت و اقبال انسان بخت‌برگشته ايراني را واژگون مي‌کردند و از لحظه اول تا نفس آخر، مردابي از فقر و مصيبت و نيستي مي‌ساختند که آدم‌ها با دست‌و‌پا‌زدن در آن بيشتر فرو مي‌رفتند. طبيعي است که سوي انتقادي اين‌گونه فيلم‌ها، در پس همه رنج‌ها متوجه نيروي حاکم و محيط و شرايطي است که آدم‌هاي درمانده در آن مانند مارها در هم مي‌لولند و هيچ مفر و راه نجاتي براي آنها وجود ندارد و چاره‌اي جز تن‌دادن به شرايط نيست. اين جنس فيلم‌ها با دست‌گذاشتن روي يک وضعيت پيچيده و حتي تا حدي غيرعادي، جامعه را مانند موجودي بيمار به زير ذره‌بين مي‌برند تا در اين آزمايش تحمل تماشاگر، عقب‌ماندگي‌ها و مشکلات آن را برجسته کنند.
حتي داستان چند‌خطي فيلم هم نشان‌دهنده اين مبالغه تعمدي براي محک‌زدن يک وضعيت بغرنج است. فيلم با وضعيت يک عروسي که به خون کشيده مي‌شود، شروع مي‌شود و در جريان اخذ رضايت اولياي دم، برادر مقتول که خواستگار سابق خواهر ناتني قاتل است، کل خانواده آنها را براي دادن رضايت مجبور به گرفتن طلاق دختر باردار و حتي سقط جنين مي‌کند تا با ازدواج با دختر راضي به زنده‌ماندن قاتل شود. طبيعي است که در نگاه حقوقي چنين موقعيت پيچيده‌اي مي‌تواند به‌عنوان يک مورد دانشگاهي و حتي سوژه بحث درباره مرزهاي حمايتي قوانين جزايي و قضائي ايران به‌ کار بيايد و عملا بخشي از هدف فيلم طرح اين مسئله براي بيننده است که خود او چه تصميمي در اين موقعيت مي‌گيرد؟ اما فيلم با پاياني ناگهاني از پاسخ‌دادن به اين مسئله و حتي ترسيم عقوبتي ساختگي؛ ولي رضايت‌بخش سر باز مي‌زند و تحرکاتي که به احساسات بيننده داده و انتظاري را که در مواجهه با شخصيت منفي فيلم (يک جواد عزتي متفاوت و نفرت‌انگيز!) شکل گرفته، با حذف کنش نهايي در تقابل با شر‌ پراکني اين موجود موذي، سرکوب مي‌کند. در نتيجه جوشش احساسات بيننده در اوج فيلم و قصه متوقف‌ شده و به دلزدگي از خود فيلم بدل مي‌شود.
اينجاست که تفاوت ميان سينماي مؤثر اجتماعي و فيلم‌هاي صرفا اسنادي که کارکرد ثبت شرايط و اوضاع را دارند، مشخص مي‌شود و کارکرد يک فيلم با پاسخ‌دادن به اين پرسش معني مي‌يابد که آيا تماشاگر براي گذران وقت و تماشاي فيلمي که يک مرحله او را از وضعيت نسبتا آشنا جلوتر ببرد، وارد سينما مي‌شود يا اينکه مانند امتحان‌دهنده‌اي بايد مسئله‌اي را که در برابرش قرار گرفته، به لحاظ اخلاقي و نگرش فردي پاسخ دهد؟ پاسخ و گرايش من کلا به سينما و آن جنس فيلم‌هايي است که اگر روايت خطي و کلاسيک را انتخاب مي‌کنند، دست‌کم جسارت ساختن شروع و ميانه و پايان را هم داشته باشند و نه اينکه پايان فيلم را به تقليد از جريان رايج سينمايي يا بهانه‌هاي فلسفي از قبيل يقين‌نداشتن و... رها کرده، بيننده را در خماري رها کنند.
طبيعي است که در شرايط امروز ايران، بايد آرماني فکر کرد و دست‌کم اين توانايي را از خود نشان داد که چاره‌اي براي مشکلات جست؛ نه اينکه به ترسيم صرف وقايع بسنده کرد. کنشي که ما در شخصيت‌ها مي‌بينيم، حتي اگر در عالم واقعيت پذيرفته نباشد، در عالم سينما پذيرفتني است و حتي به نظرم شرط لازم براي تأثيرگذاري بر تماشاگر است. اشتباه نشود! مقصود و مطلوب من سينماي ساده‌انديش رؤياپرداز باسمه‌اي نيست؛ بلکه حتي در دل تلخ‌ترين روايت‌هاي متکي به واقعيت خشن هم سويه‌اي از اميد و آرمان مي‌جويم؛ براي همين حتي اگر انتخاب کارگردان به شکلي خلاف روش زمانه و حتي داعيه‌هاي روشنگري و مدرنيسم باشد (چيزي که براي مثال در بسياري از فيلم‌هاي موج نو سينما با قهرمان کنشگر ديده مي‌شد)، براي منِ بيننده خوشايند است؛ چون در عين نمايش مسائل، به منِ موجود ايراني که در شرايط تحميل‌شده بي‌پناه مانده‌ام، سرپناهي هرچند خيالي و آرماني مي‌بخشد. از اين لحاظ ساخته‌شدن جان‌دار، براي دو کارگردانش مي‌تواند تجربه‌اي مفيد در گذار از واقعيت و رسيدن به حقيقت در فيلم بعدي باشد؛ حقيقتي که آرمان‌گرايي و روحيه جسورانه در آن مي‌تواند براي سينماي درمانده ما کيميا باشد و رستگاري را در آنجا يافت يا دست‌کم به شکلي جزئي ترسيم کرد.

«جان‌دار» در تقابل با فوج محصولات سطحي، باري به هر جهت و ساخته‌ها و پرداخته‌هاي تبيره زنان طبل بي‌عاري از کمبودها و نداشته‌هاي تماشاگران با ادعاي دو ساعت سرخوشي! سوءاستفاده کرده و بي‌مايه‌ترين روايت‌ها و شوخي‌ها را به‌عنوان فيلم! به بيننده قالب مي‌کنند. فيلمي متفاوت مي‌شد؛ اگر راه افراط در تکيه‌کردن به وضعيتي بغرنج را نمي‌رفت و دست‌کم راه‌حل يا التيامي به بيننده‌اي مي‌داد که در اولين فيلم بلند دو کارگردان جوان و مستعدش، ناظر سقوط و وضعيت بلاتکليف شخصيت‌هاي درگير قتل و قصاص در جامعه امروز ايران است. شايد اين انتظار که فيلم قانع‌کننده درنيامده، با توجه به سابقه دو فيلم‌ساز آن که قبلا فيلم کوتاه خوبي به نام نسبت خوني ساخته بودند، قابل درک باشد. آن فيلم کوتاه درباره اختلاف برادران ناتني يک خانواده سر اهداي کليه به برادري بيمار بود که با تمرکز روي يک صحنه واحد، بازي‌هاي مقبول و موقعيت داستاني خوب ترسيم‌شده به فيلم کوتاه به‌يادماندني بدل شد؛ اما هر‌قدر که در طول ديدن آن فيلم کوتاه احساس مي‌کرديم اين قصه قابليت ادامه‌داشتن و حتي تبديل‌شدن به فيلمي بلند را دارد، هنگام تماشاي اين فيلم بلند، اين احساس کلافه‌مان مي‌کند که چرا اين قصه به پاياني مناسب نمي‌رسد؟ چرا اين دو فيلم‌ساز که فيلم‌نامه‌نويس فيلم هستند، با وجود استعداد، خلاقيتي از خود براي به سرانجام‌رساندن مشکل شخصيت‌ها نشان نمي‌دهند و اصلا چرا فيلم معلق و بي‌سرانجام تمام مي‌شود؟ معقول است که در چنين اثري، با انتخاب طيف گسترده‌اي از هنرپيشه‌هاي مشهور و تلاش براي ساختن فيلمي سروشکل‌دار، نمي‌توان نداشتن ايده را بهانه براي دليل کاستي‌هاي فيلم دانست.

شايد به لحاظ ديرينه‌شناسي، بتوان جنس فيلم را با ارجاع به درام‌هاي تلخ‌انديش خياباني در دهه 50 که در آنها سرنوشت آدم‌ها با مصيبت پي‌در‌پي گره خورده بود، تشريح کرد و فيلم را در ادامه سنت فيلم‌هايي مانند تنگناي امير نادري ديد که بخت و اقبال انسان بخت‌برگشته ايراني را واژگون مي‌کردند و از لحظه اول تا نفس آخر، مردابي از فقر و مصيبت و نيستي مي‌ساختند که آدم‌ها با دست‌و‌پا‌زدن در آن بيشتر فرو مي‌رفتند. طبيعي است که سوي انتقادي اين‌گونه فيلم‌ها، در پس همه رنج‌ها متوجه نيروي حاکم و محيط و شرايطي است که آدم‌هاي درمانده در آن مانند مارها در هم مي‌لولند و هيچ مفر و راه نجاتي براي آنها وجود ندارد و چاره‌اي جز تن‌دادن به شرايط نيست. اين جنس فيلم‌ها با دست‌گذاشتن روي يک وضعيت پيچيده و حتي تا حدي غيرعادي، جامعه را مانند موجودي بيمار به زير ذره‌بين مي‌برند تا در اين آزمايش تحمل تماشاگر، عقب‌ماندگي‌ها و مشکلات آن را برجسته کنند.
حتي داستان چند‌خطي فيلم هم نشان‌دهنده اين مبالغه تعمدي براي محک‌زدن يک وضعيت بغرنج است. فيلم با وضعيت يک عروسي که به خون کشيده مي‌شود، شروع مي‌شود و در جريان اخذ رضايت اولياي دم، برادر مقتول که خواستگار سابق خواهر ناتني قاتل است، کل خانواده آنها را براي دادن رضايت مجبور به گرفتن طلاق دختر باردار و حتي سقط جنين مي‌کند تا با ازدواج با دختر راضي به زنده‌ماندن قاتل شود. طبيعي است که در نگاه حقوقي چنين موقعيت پيچيده‌اي مي‌تواند به‌عنوان يک مورد دانشگاهي و حتي سوژه بحث درباره مرزهاي حمايتي قوانين جزايي و قضائي ايران به‌ کار بيايد و عملا بخشي از هدف فيلم طرح اين مسئله براي بيننده است که خود او چه تصميمي در اين موقعيت مي‌گيرد؟ اما فيلم با پاياني ناگهاني از پاسخ‌دادن به اين مسئله و حتي ترسيم عقوبتي ساختگي؛ ولي رضايت‌بخش سر باز مي‌زند و تحرکاتي که به احساسات بيننده داده و انتظاري را که در مواجهه با شخصيت منفي فيلم (يک جواد عزتي متفاوت و نفرت‌انگيز!) شکل گرفته، با حذف کنش نهايي در تقابل با شر‌ پراکني اين موجود موذي، سرکوب مي‌کند. در نتيجه جوشش احساسات بيننده در اوج فيلم و قصه متوقف‌ شده و به دلزدگي از خود فيلم بدل مي‌شود.
اينجاست که تفاوت ميان سينماي مؤثر اجتماعي و فيلم‌هاي صرفا اسنادي که کارکرد ثبت شرايط و اوضاع را دارند، مشخص مي‌شود و کارکرد يک فيلم با پاسخ‌دادن به اين پرسش معني مي‌يابد که آيا تماشاگر براي گذران وقت و تماشاي فيلمي که يک مرحله او را از وضعيت نسبتا آشنا جلوتر ببرد، وارد سينما مي‌شود يا اينکه مانند امتحان‌دهنده‌اي بايد مسئله‌اي را که در برابرش قرار گرفته، به لحاظ اخلاقي و نگرش فردي پاسخ دهد؟ پاسخ و گرايش من کلا به سينما و آن جنس فيلم‌هايي است که اگر روايت خطي و کلاسيک را انتخاب مي‌کنند، دست‌کم جسارت ساختن شروع و ميانه و پايان را هم داشته باشند و نه اينکه پايان فيلم را به تقليد از جريان رايج سينمايي يا بهانه‌هاي فلسفي از قبيل يقين‌نداشتن و... رها کرده، بيننده را در خماري رها کنند.
طبيعي است که در شرايط امروز ايران، بايد آرماني فکر کرد و دست‌کم اين توانايي را از خود نشان داد که چاره‌اي براي مشکلات جست؛ نه اينکه به ترسيم صرف وقايع بسنده کرد. کنشي که ما در شخصيت‌ها مي‌بينيم، حتي اگر در عالم واقعيت پذيرفته نباشد، در عالم سينما پذيرفتني است و حتي به نظرم شرط لازم براي تأثيرگذاري بر تماشاگر است. اشتباه نشود! مقصود و مطلوب من سينماي ساده‌انديش رؤياپرداز باسمه‌اي نيست؛ بلکه حتي در دل تلخ‌ترين روايت‌هاي متکي به واقعيت خشن هم سويه‌اي از اميد و آرمان مي‌جويم؛ براي همين حتي اگر انتخاب کارگردان به شکلي خلاف روش زمانه و حتي داعيه‌هاي روشنگري و مدرنيسم باشد (چيزي که براي مثال در بسياري از فيلم‌هاي موج نو سينما با قهرمان کنشگر ديده مي‌شد)، براي منِ بيننده خوشايند است؛ چون در عين نمايش مسائل، به منِ موجود ايراني که در شرايط تحميل‌شده بي‌پناه مانده‌ام، سرپناهي هرچند خيالي و آرماني مي‌بخشد. از اين لحاظ ساخته‌شدن جان‌دار، براي دو کارگردانش مي‌تواند تجربه‌اي مفيد در گذار از واقعيت و رسيدن به حقيقت در فيلم بعدي باشد؛ حقيقتي که آرمان‌گرايي و روحيه جسورانه در آن مي‌تواند براي سينماي درمانده ما کيميا باشد و رستگاري را در آنجا يافت يا دست‌کم به شکلي جزئي ترسيم کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.