مسئولیت روزنامهنگاران در عصر پریشانی
پژمان موسوی
موضوع دقیقا از یک سوءتفاهم یا سوءبرداشت آغاز میشود؛ سوءتفاهمی که همه فضای روزنامهنگاری امروز ایران را درنوردیده و میرود تا حاکم سپهر رسانهای ایران شود؛ سوءتفاهمی که بازیگرانش تفاوت بهرهگیری درست و منطقی از قابلیتهای وب و جهان مجازی با اتکای صرف و تام و تمام به آن را نمیدانند و اینگونه میشود که نشریات مکتوب بهویژه روزنامهها به جای اتکا به گزارشهای تولیدی و تحلیلهای اختصاصی، به محلی برای عرضه هر آنچه در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی موجود است، تبدیل و نقش خبرنگار و روزنامهنگار در آنها به خبربیار و روزینامهنگار تبدیل میشود و مسئولیت روزنامهنگارانه بهآسانی و بیهیچ دغدغهای به کناری نهاده میشود. نه اینکه الزاما همه مطالب این روزینامهها کپی باشد، نه، سرخطها و جهتگیریها را اینترنت و فضای مجازی تعیین میکند. شاید از همینرو هم هست که دیگر این روزها کمتر نشانی از خلاقیت را در برخی مطبوعات میتوان دید، کمتر گزارشی خواننده را به وجد میآورد، کمتر پرداختی روی اخبار دریافتی و پوششی صورت میگیرد و مطالبی از این دست عموما به شکل خام و دستنخورده منتشر میشود، کمتر گفتوگویی دل آدم را میبرد و کمتر سرمقاله و یادداشتی خواننده را سر ذوق میآورد! درعوض تا دلتان بخواهد اخبار دستِدوم، گفتوگوهای دمدستی، گزارشهای توصیفی و نه تحلیلی، سرمقالههایی که به همهچیز میماند جز سرمقاله و یادداشتهایی سردستی و از همه مهمتر تکرار و تفسیر فیکنیوزها در لابهلای صفحات این دسته از روزنامهها و نشریات مکتوب به چشم میخورد و اینگونه میشود که خواننده میماند و روزنامههایی که همهچیز هستند جز حاصل تلاش تیمی هیئت تحریریه و شورای نویسندگانش در کنار یک سردبیری حرفهای. آماری که روز پنجشنبه سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد، هم مؤید همین مسئله بود؛ او با ارائه نتایج آخرین بررسیها اعلام کرد ایران رتبه پانزدهم برخورداری از تلفن همراه را داراست، در ثبت دامنه، ایران جزء چهار کشور برتر جهان هست و در سال ۹۶، ۹۶۸ هزار ثبت دامنه و در سال ۹۷، یک میلیون و ۱۱ هزار دامنه در ایران ثبت شده است، ایران 72 میلیون مشترک اینترنت دارد که ۱۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر آنها، ثابت هستند، ضریب نفوذ اینترنت، ۸۸.۸۶ درصد است که حدود ۸۳ درصد آن، مربوط به موبایل که در پنج سال به چهار برابر رسیده، گستره اینترنت در حال حاضر در همه شهرها ۸۶ درصد و در روستاها ۵۸ درصد دادهها است و... .همه این آمارها هم به صورت غیرمستقیم و هم به صورت مستقیم به وضعیت این روزهای سپهر رسانهای ایران و برخی نشریات مکتوبش مرتبط است؛ وقتی اینترنت تا به این حد در جامعه گسترش یافته است، خبرنگاران هم به همین نسبت خود را وابسته به آن میبینند و طبعا همچون گذشته تلاش خاصی برای «تولید» نمیکنند و بدتر از همه اینکه در دام شایعات و خبرهای نادرست و غیردقیق و بعضا دروغ فضای مجازی میافتند؛ اتفاقا خطای استراتژیک آنها دقیقا در همین موضوع نهفته است، وقتی در فضای مجازی «کمیت» جای «کیفیت» و «پریشانی» جای «تمرکز» را میگیرد، روزنامهنگاران حرفهای باید فرصت را مغتنم شمرده و نقش تاریخی خود را بهدقت ایفا کنند و اجازه ندهند اصالت و درستی جای خود را به چیز دیگری دهد.پیش از ما بسیار روزنامهنگارانی بودهاند که هم دغدغه، هم سواد و هم مسئولیت روزنامهنگارانه داشتهاند و در زمانه ما هم چنین افرادی هستند. فقط میماند یک موضوع که در گذشته بود و امروز یا نیست یا بسیار کمرنگ شده است؛ اینکه روزنامهنگاران واقعا «روزنامهنگاری»کنند، اتکایشان را فقط به صفحه مانیتور میز کارشان محدود نکنند، دغدغه کنکاش و کشف حقیقت را داشته باشند و از همه مهمتر به دنبال «آزادی» و «آگاهی» با رعایت استانداردهای مورد احترام همه روزنامهنگاران جهان باشند. جز این راهی نیست... .
موضوع دقیقا از یک سوءتفاهم یا سوءبرداشت آغاز میشود؛ سوءتفاهمی که همه فضای روزنامهنگاری امروز ایران را درنوردیده و میرود تا حاکم سپهر رسانهای ایران شود؛ سوءتفاهمی که بازیگرانش تفاوت بهرهگیری درست و منطقی از قابلیتهای وب و جهان مجازی با اتکای صرف و تام و تمام به آن را نمیدانند و اینگونه میشود که نشریات مکتوب بهویژه روزنامهها به جای اتکا به گزارشهای تولیدی و تحلیلهای اختصاصی، به محلی برای عرضه هر آنچه در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی موجود است، تبدیل و نقش خبرنگار و روزنامهنگار در آنها به خبربیار و روزینامهنگار تبدیل میشود و مسئولیت روزنامهنگارانه بهآسانی و بیهیچ دغدغهای به کناری نهاده میشود. نه اینکه الزاما همه مطالب این روزینامهها کپی باشد، نه، سرخطها و جهتگیریها را اینترنت و فضای مجازی تعیین میکند. شاید از همینرو هم هست که دیگر این روزها کمتر نشانی از خلاقیت را در برخی مطبوعات میتوان دید، کمتر گزارشی خواننده را به وجد میآورد، کمتر پرداختی روی اخبار دریافتی و پوششی صورت میگیرد و مطالبی از این دست عموما به شکل خام و دستنخورده منتشر میشود، کمتر گفتوگویی دل آدم را میبرد و کمتر سرمقاله و یادداشتی خواننده را سر ذوق میآورد! درعوض تا دلتان بخواهد اخبار دستِدوم، گفتوگوهای دمدستی، گزارشهای توصیفی و نه تحلیلی، سرمقالههایی که به همهچیز میماند جز سرمقاله و یادداشتهایی سردستی و از همه مهمتر تکرار و تفسیر فیکنیوزها در لابهلای صفحات این دسته از روزنامهها و نشریات مکتوب به چشم میخورد و اینگونه میشود که خواننده میماند و روزنامههایی که همهچیز هستند جز حاصل تلاش تیمی هیئت تحریریه و شورای نویسندگانش در کنار یک سردبیری حرفهای. آماری که روز پنجشنبه سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد، هم مؤید همین مسئله بود؛ او با ارائه نتایج آخرین بررسیها اعلام کرد ایران رتبه پانزدهم برخورداری از تلفن همراه را داراست، در ثبت دامنه، ایران جزء چهار کشور برتر جهان هست و در سال ۹۶، ۹۶۸ هزار ثبت دامنه و در سال ۹۷، یک میلیون و ۱۱ هزار دامنه در ایران ثبت شده است، ایران 72 میلیون مشترک اینترنت دارد که ۱۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر آنها، ثابت هستند، ضریب نفوذ اینترنت، ۸۸.۸۶ درصد است که حدود ۸۳ درصد آن، مربوط به موبایل که در پنج سال به چهار برابر رسیده، گستره اینترنت در حال حاضر در همه شهرها ۸۶ درصد و در روستاها ۵۸ درصد دادهها است و... .همه این آمارها هم به صورت غیرمستقیم و هم به صورت مستقیم به وضعیت این روزهای سپهر رسانهای ایران و برخی نشریات مکتوبش مرتبط است؛ وقتی اینترنت تا به این حد در جامعه گسترش یافته است، خبرنگاران هم به همین نسبت خود را وابسته به آن میبینند و طبعا همچون گذشته تلاش خاصی برای «تولید» نمیکنند و بدتر از همه اینکه در دام شایعات و خبرهای نادرست و غیردقیق و بعضا دروغ فضای مجازی میافتند؛ اتفاقا خطای استراتژیک آنها دقیقا در همین موضوع نهفته است، وقتی در فضای مجازی «کمیت» جای «کیفیت» و «پریشانی» جای «تمرکز» را میگیرد، روزنامهنگاران حرفهای باید فرصت را مغتنم شمرده و نقش تاریخی خود را بهدقت ایفا کنند و اجازه ندهند اصالت و درستی جای خود را به چیز دیگری دهد.پیش از ما بسیار روزنامهنگارانی بودهاند که هم دغدغه، هم سواد و هم مسئولیت روزنامهنگارانه داشتهاند و در زمانه ما هم چنین افرادی هستند. فقط میماند یک موضوع که در گذشته بود و امروز یا نیست یا بسیار کمرنگ شده است؛ اینکه روزنامهنگاران واقعا «روزنامهنگاری»کنند، اتکایشان را فقط به صفحه مانیتور میز کارشان محدود نکنند، دغدغه کنکاش و کشف حقیقت را داشته باشند و از همه مهمتر به دنبال «آزادی» و «آگاهی» با رعایت استانداردهای مورد احترام همه روزنامهنگاران جهان باشند. جز این راهی نیست... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.