دریچه
یونسکو 2021؛ یلدای ایرانی در فهرست جهانی
یک شب یلدا و هزاران سال روایت
امين صانعي*: در ایران باستان آیین طولانیترین شب سال را که در آخرین روز از فصل پاییز یعنی شب 30 آبان شروع میشود و تا صبح یک دی ادامه پیدا میکند، با عنوان یلدا میشناسند. در این ایام همهساله ایرانیان روحشان را در برابر اندوه نبود خورشید با آیینهای شاد صیقل میبخشند و به انتظار طلوع خورشید و روشنایی مینشینند. ابوریحان بیرونی، دانشمند نامآور ایرانی، از یلدا با عنوان میلاد خورشید یاد میکرد. آیینهای یلدا در دهههای پیشین همچنین با عنوان شب چله در میان مردم ایران رواج داشته و البته در اقوام مختلف این سرزمین نامهای دیگری نیز بر آن گذاشتهاند. این آیین که 500 سال پیش از میلاد مسیح با عنوان شب یلدا شناخته شد، در دوره داریوش اول رسمیت یافت و در تقویم ایرانیان قرار گرفت و تا به امروز بهعنوان بخشی از فرهنگ مردم ایران ماندگار شده است. در شب یلدا مردم در کنار یکدیگر با مراسم بانشاط شب را تا پاسی از صبح سپری میکنند؛ همچنین بزرگترها با داستانسراییهای کهن و گوشنواز سینه به سینه روایتهای اساطیری را به نسل بعد منتقل میکنند. در شب چله رسوماتی از قبیل فال حافظ، شاهنامهخوانی، مثلگویی و... بهعنوان
برنامههای این شب در بین مردم رواج پیدا کرده است. در این شب از انار به دلیل رنگ سرخ بهعنوان نماد خورشید و شادی، هندوانه بهعنوان یک میوه تابستانی و یادآور حرارت و روزهای گرم تابستانی و همچنین تنقلات برای پذیرایی در محافل استفاده میشود که هرکدام گویای موضوع خاصی است. از این سنت بیش از هفت هزار سال میگذرد و امروز میراث ناملموس یلدا فراتر از مرزهای ایران باستان مطرح شده و دو سال آینده این شب خاص ثبت جهانی خواهد شد. امروز بیش از هر زمان دیگری ایرانیان در سرتاسر دنیا طولانیترین شب سال را کنار یکدیگر جشن میگیرند تا سرمای طولانیترین شب سال را با گرمای دورهمی دوستانه پشت سر بگذارند. میراث ملموس و ناملموس هر کشوری بهمثابه پشتوانه هویتی و تاریخی آن کشور است و در این مسیر کشورهای مختلف در تلاشاند تا با ثبت جهانی آثار فرهنگی و تاریخی خود برنامهریزی مناسبی برای جذب گردشگر داشته باشند. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با توجه به اهمیت حفاظت از میراث ناملموس و در راستای کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس که در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید، در تلاش است تا در سال 1400 (2021) پرونده شب یلدا را در یونسکو
به تصویب برساند. پیشازاین ایران با ثبت 13 میراث ناملموس از این منظر رتبه هفتم جهان و چهارم آسیا را داشت و بهتازگی با ثبت جهانی مهارت ساخت و نواختن دوتار ایرانی در چهاردهمین اجلاس کمیته میراث ناملموس جهانی در کلمبیا، شمار میراث جهانی ناملموس ما به 14 مورد رسید. اما در پایان از نقش سازنده مردم در حفظ و صیانت از میراث کهن یلدا باید گفت و در این زمینه همین بس که برخی از افراد کهنسال جامعه رازهای بسیاری از فرهنگ و سنن مختلف را میدانند و بهعنوان راویان این آیین ارزشمند میتوانند در به سرانجامرساندن ثبت میراث ناملموس جهانی و حفظ و انتقال آن به نسلهای آینده بهعنوان حاملان میراث فرهنگی کمک شایانی داشته باشند.
* معاون روابط عمومي وزارت ميراث فرهنگي
يلدا خوش آمدي
غلامرضا امامي
چند این شب و خاموشی؟ وقت است که برخیزم/ وین آتش خندان را با صبح برانگیزم/ ای سایه! سحرخیزان دلواپس خورشیدند/ زندان شب یلدا بگشایم و بگریزم «سايه»
يلدا خوش آمدي، با چاروقت بر برگهاي خشك خزان ميخرامي، و ميخواني: زمستان است، هوا بس ناجوانمردانه سرد است. يك سال گذشت، اين بار سينهات خسخس ميكند، آسمان آبي نيست، سربی شده است، چهرهها دژم، چشمها برهم.
يلدا: در راه كه ميآمدي، نديدي كودكان كار كه در زبالهها رزق و روزي خويش ميجويند؟ در راه نديدي پدران بيكار و مادران را؟ نديدي فقر و فساد را؟ نديدي بيكاري و گراني را؟ در خورجينت، هندوانه و انار آوردي بر سفرههاي خالي. يلدا ميآيي در درازترين شب سال، در شب ميلاد مهر، در شب زایش نور. اما چه ميكني با چشمهاي خسته؟ با دلهاي بسته؟ با پدران شرمگين؟ با مادران غمگين... تهران كه زماني پاكترين شهر ايران بود، اكنون به بستر احتضار افتاده است، چهارده مؤسسۀ مسئول، هر يك گناه آلودگي را به گردن ديگري مياندازند. مقام مسئولي ميگويد بايد باد بيايد تا سموم برود و هوا پاك شود. گويي از ياد بردهاند، سرپوش گذاشتن بر مشكلات، مشكلي را حل نميكند. چاره كار اين نیست. يلدا: قرنهاست كه پدران ما مقدمت را گرامي ميدارند و به شوق نور تا سحر بيدار ميمانند، در سياهترين شب سال به برآمدن نور و به اميد روشناي روز دل ميبندند؛ تا طلوع نوروز زيباترين روز سال كه روز و شب برابر است. روز دادگري دل خوش ميدارند و ميسرايند: صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود.
يلدا: در شب تو ما شعر ميخوانيم، سرودههاي شاهنامه فردوسي و حافظ شيرازي را - ما به شعله اميد زندهايم، ما به نويد شادي سرمستيم. ما شب را باور نداريم، ما از سياهي گريزانيم، ما مهرباني و شادي را پاس ميداريم. تحريمها و تهديدها ما را از رفتن بازنميدارد. ما به عشق زندهايم، ما از سياهي و ستم گريزانيم، حافظ، حافظه تاريخي ماست كه قرنها پيش چه خوش سرود:
صحبت حكام ظلمت شب يلداست/ نور ز خورشيد خواه بو كه برآيد
یونسکو 2021؛ یلدای ایرانی در فهرست جهانی
یک شب یلدا و هزاران سال روایت
امين صانعي*: در ایران باستان آیین طولانیترین شب سال را که در آخرین روز از فصل پاییز یعنی شب 30 آبان شروع میشود و تا صبح یک دی ادامه پیدا میکند، با عنوان یلدا میشناسند. در این ایام همهساله ایرانیان روحشان را در برابر اندوه نبود خورشید با آیینهای شاد صیقل میبخشند و به انتظار طلوع خورشید و روشنایی مینشینند. ابوریحان بیرونی، دانشمند نامآور ایرانی، از یلدا با عنوان میلاد خورشید یاد میکرد. آیینهای یلدا در دهههای پیشین همچنین با عنوان شب چله در میان مردم ایران رواج داشته و البته در اقوام مختلف این سرزمین نامهای دیگری نیز بر آن گذاشتهاند. این آیین که 500 سال پیش از میلاد مسیح با عنوان شب یلدا شناخته شد، در دوره داریوش اول رسمیت یافت و در تقویم ایرانیان قرار گرفت و تا به امروز بهعنوان بخشی از فرهنگ مردم ایران ماندگار شده است. در شب یلدا مردم در کنار یکدیگر با مراسم بانشاط شب را تا پاسی از صبح سپری میکنند؛ همچنین بزرگترها با داستانسراییهای کهن و گوشنواز سینه به سینه روایتهای اساطیری را به نسل بعد منتقل میکنند. در شب چله رسوماتی از قبیل فال حافظ، شاهنامهخوانی، مثلگویی و... بهعنوان
برنامههای این شب در بین مردم رواج پیدا کرده است. در این شب از انار به دلیل رنگ سرخ بهعنوان نماد خورشید و شادی، هندوانه بهعنوان یک میوه تابستانی و یادآور حرارت و روزهای گرم تابستانی و همچنین تنقلات برای پذیرایی در محافل استفاده میشود که هرکدام گویای موضوع خاصی است. از این سنت بیش از هفت هزار سال میگذرد و امروز میراث ناملموس یلدا فراتر از مرزهای ایران باستان مطرح شده و دو سال آینده این شب خاص ثبت جهانی خواهد شد. امروز بیش از هر زمان دیگری ایرانیان در سرتاسر دنیا طولانیترین شب سال را کنار یکدیگر جشن میگیرند تا سرمای طولانیترین شب سال را با گرمای دورهمی دوستانه پشت سر بگذارند. میراث ملموس و ناملموس هر کشوری بهمثابه پشتوانه هویتی و تاریخی آن کشور است و در این مسیر کشورهای مختلف در تلاشاند تا با ثبت جهانی آثار فرهنگی و تاریخی خود برنامهریزی مناسبی برای جذب گردشگر داشته باشند. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با توجه به اهمیت حفاظت از میراث ناملموس و در راستای کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس که در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید، در تلاش است تا در سال 1400 (2021) پرونده شب یلدا را در یونسکو
به تصویب برساند. پیشازاین ایران با ثبت 13 میراث ناملموس از این منظر رتبه هفتم جهان و چهارم آسیا را داشت و بهتازگی با ثبت جهانی مهارت ساخت و نواختن دوتار ایرانی در چهاردهمین اجلاس کمیته میراث ناملموس جهانی در کلمبیا، شمار میراث جهانی ناملموس ما به 14 مورد رسید. اما در پایان از نقش سازنده مردم در حفظ و صیانت از میراث کهن یلدا باید گفت و در این زمینه همین بس که برخی از افراد کهنسال جامعه رازهای بسیاری از فرهنگ و سنن مختلف را میدانند و بهعنوان راویان این آیین ارزشمند میتوانند در به سرانجامرساندن ثبت میراث ناملموس جهانی و حفظ و انتقال آن به نسلهای آینده بهعنوان حاملان میراث فرهنگی کمک شایانی داشته باشند.
* معاون روابط عمومي وزارت ميراث فرهنگي
يلدا خوش آمدي
غلامرضا امامي
چند این شب و خاموشی؟ وقت است که برخیزم/ وین آتش خندان را با صبح برانگیزم/ ای سایه! سحرخیزان دلواپس خورشیدند/ زندان شب یلدا بگشایم و بگریزم «سايه»
يلدا خوش آمدي، با چاروقت بر برگهاي خشك خزان ميخرامي، و ميخواني: زمستان است، هوا بس ناجوانمردانه سرد است. يك سال گذشت، اين بار سينهات خسخس ميكند، آسمان آبي نيست، سربی شده است، چهرهها دژم، چشمها برهم.
يلدا: در راه كه ميآمدي، نديدي كودكان كار كه در زبالهها رزق و روزي خويش ميجويند؟ در راه نديدي پدران بيكار و مادران را؟ نديدي فقر و فساد را؟ نديدي بيكاري و گراني را؟ در خورجينت، هندوانه و انار آوردي بر سفرههاي خالي. يلدا ميآيي در درازترين شب سال، در شب ميلاد مهر، در شب زایش نور. اما چه ميكني با چشمهاي خسته؟ با دلهاي بسته؟ با پدران شرمگين؟ با مادران غمگين... تهران كه زماني پاكترين شهر ايران بود، اكنون به بستر احتضار افتاده است، چهارده مؤسسۀ مسئول، هر يك گناه آلودگي را به گردن ديگري مياندازند. مقام مسئولي ميگويد بايد باد بيايد تا سموم برود و هوا پاك شود. گويي از ياد بردهاند، سرپوش گذاشتن بر مشكلات، مشكلي را حل نميكند. چاره كار اين نیست. يلدا: قرنهاست كه پدران ما مقدمت را گرامي ميدارند و به شوق نور تا سحر بيدار ميمانند، در سياهترين شب سال به برآمدن نور و به اميد روشناي روز دل ميبندند؛ تا طلوع نوروز زيباترين روز سال كه روز و شب برابر است. روز دادگري دل خوش ميدارند و ميسرايند: صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود.
يلدا: در شب تو ما شعر ميخوانيم، سرودههاي شاهنامه فردوسي و حافظ شيرازي را - ما به شعله اميد زندهايم، ما به نويد شادي سرمستيم. ما شب را باور نداريم، ما از سياهي گريزانيم، ما مهرباني و شادي را پاس ميداريم. تحريمها و تهديدها ما را از رفتن بازنميدارد. ما به عشق زندهايم، ما از سياهي و ستم گريزانيم، حافظ، حافظه تاريخي ماست كه قرنها پيش چه خوش سرود:
صحبت حكام ظلمت شب يلداست/ نور ز خورشيد خواه بو كه برآيد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.