|

به بهانه 27 آذر، روز جهانی منع خشونت و افراطی‌‌گری

سیده‌فردوس شیخ‌الاسلام

ظاهرا تمام شد، اما هنوز صدای آدم‌ها را می‌شنوی که درباره‌اش با یکدیگر حرف می‌زنند. شبکه‌های اجتماعی همچنان از حضورش داغ‌اند. در دانشگاه‌ها، میهمانی‌های خانوادگی، جمع‌های کاری، حتی در تاکسی و اتوبوس هم سوژه گفت‌وگوست؛ گاه آرام و محافظه‌کارانه و گاه تند. شنبه بود، 25 آبان؛ خبر گران‌شدن بنزین پیچید. هنوز اینترنت قطع نشده بود و یکی از همکارانم گزارش لحظه‌به‌لحظه می‌نوشت از آنچه در یکی از بزرگراه‌های تهرانِ برفی داشت رخ می‌داد: عده‌ای با چوب و سنگ جلوی راه اتومبیل‌ها را سد کرده‌اند و نمی‌گذارند هیچ‌کس تکان بخورد. اتوبوس تندرو در خط ویژه بی‌حرکت مانده است. جرثقیل می‌آید تا ماشین‌ها را جابه‌جا کند، اما با سنگ و چوب به آن حمله می‌شود و صحنه را ترک می‌کند. کم‌کم از گوشه و کنار خبر می‌رسد که در سراسر کشور، اتومبیل‌هایی به نشانه اعتراض خاموش شده‌اند، راه‌هایی سد شده‌اند، برخی اماکن دولتی به آتش کشیده شده‌اند و حتی جان‌هایی از دست رفته... اوج درگیری‌ها سه روز است و در بعضی شهرها شدت بیشتری دارد.‌ گرانی بنزین، جرقه‌ای بود که آتش خشمِ فروخفته‌ای را شعله‌ور کرد و با واکنش‌هایی روبه‌رو شد که نشانی از درک و همدلی نداشت. واژه‌ای در هر دو سوی ماجرا (چه از سمت معترضان و چه نهادهای حاکمیتی) به چشم می‌خورد: خشونت. اما خشونت چیست و از کجا آب می‌خورد؟ خشونتی که مردم اِعمال می‌کنند، با خشونت‌ورزی دستگاه‌های رسمی تفاوت دارد؟ در میان انبوه اندیشمندانی که درباره این مفهوم نوشته‌اند، نام یک فیلسوف و مورخ آلمانی می‌درخشد: هانا آرنت؛ او می‌نویسد: «خواه فرمانروایان و خواه فرمانبُرداران، هنگامی که احساس کنند سر شته از دستشان بیرون می‌رود، همواره دچار این وسوسه می‌شوند که خشونت را جانشین قدرت کنند و خلاصی از این وسوسه همیشه برایشان دشوار بوده است». بیشتر تحلیل‌هادرباره اعتراض‌های آبان‌ماه اتفاق ‌نظر داشتند که تخریب‌های گسترده، از بی‌اعتمادی، ناامیدی و خشم کسانی سرچشمه ‌گرفت که شرایط اقتصادی و شکاف‌های عمیق طبقاتی، آنان را به ستوه آورده است...

هرچند خودشان شاید نتوانند آن را به‌روشنی توضیح دهند. پراکندگی اعتراض‌ها به‌ویژه در ساعات اولیه‌اش نشان می‌دهد که طبقاتِ از حیث اقتصادی فرودست، آغازگر بوده‌اند. «مفهوم دور باطل فقر» به ما می‌گوید هرگاه فقر ظاهر شود، تمام درها بسته می‌شوند و دایره پایان‌ناپذیری از محرومیت‌ها سر برمی‌آورد که خروج از آنها دشوار است. کسی که از فقر مفرط رنج می‌برد و هیچ‌چیز برای ازدست‌دادن ندارد و از سوی دیگر راهی برای رساندن صدایش نمی‌بیند، عجیب است اگر بانکی را به آتش بکشد که سپرده‌ای در آن ندارد؟ او را می‌توان همچنان با عباراتی مثل ریاضت اقتصادی آرام نگه داشت و به شکیبایی دعوت کرد؟ این در حالی ا‌ست که مطالعات نشان می‌دهند شناخت دنیای سیاست در میان طبقات پایین جامعه، کمتر از طبقات بالا و متوسط است. در همان تلویزیونی که مخاطبان خود را به مصرف‌گرایی ترغیب می‌کند و خانه‌هایی را نشان می‌دهد که درصد اندکی از مردم، توانایی زندگی در آنها را دارند، کارشناسان و مسئولان حاضر می‌شوند و از مردم می‌خواهند که با سیاست‌های نسنجیده دولت همراهی کنند و در صورت همراهی‌نکردن و شاکی‌شدن نیز آنان را اغتشاشگر و دست‌نشانده بیگانگان می‌نامند. آیا این غیر از خشونت است؟ خشونت، تنها به استفاده از زور فیزیکی منحصر نیست و می‌تواند دربرگیرنده تهدید، فشارهای روانی و عاطفی، تحقیر و تمسخر هم باشد که تأثیرشان اگر بیش از خشونت‌های فیزیکی نباشد، کمتر نیست. در جامعه‌ای که دچار نابرابری‌های اقتصادی- اجتماعی است، افراد برای رسیدن به ارزش‌هایی که عمدتا درآمد و شغل و منزلت است، تشویق می‌شوند؛ اما وسایل ضروری دستیابی به آنها در اختیارشان قرار نمی‌گیرد. رابرت مرتون به ما می‌گوید در این وضعیت برخی افراد ممکن است به خشونت و جرائم روی آورند تا به خواسته‌های خود دست یابند. انسان‌ها عموما در روابط اجتماعی‌شان، خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و چنانچه احساس فقر و بی‌عدالتی کنند، واکنش‌های شدید عاطفی و هیجانی نشان می‌دهند که در بالاترین سطح می‌تواند به تضاد اجتماعی بینجامد و اِعمال خشونت و ارتکاب جرم را به‌دنبال داشته باشد. به تعریف آرنت اگر بازگردیم، هم خارج‌شدن بخشی از اعتراض‌های واقعی مردم را به سمت آتش‌زدن و تخریب اموال عمومی می‌توان توضیح داد و هم واکنش‌هایی که دریافت شد: سررشته از دست بیرون رفته است. چاره چیست؟ آرنت، در دفاع از قدرت شورایی توضیح می‌دهد که مشارکت در امور جاری توسط فردی که قبلا خود را به‌کلی منزوی و عاجز می‌پنداشت، موجب شعله‌ورشدن آتش شور و هیجان زندگی می‌شود، به تفاهم جمع دامن می‌زند و روحیه تساهل و مدارا با دیگراندیشان و رعایت حق و حقوق آنان را پرورش می‌دهد. به‌جای اضطراب و سوءظنی که در میان مردمانِ محروم‌شده از فعالیت‌های سیاسی و جمعی به چشم می‌خورد، شورا برانگیزاننده شور و اعتماد متقابل در میان مردم می‌شود: «هر فردی خودش را شریک در اقدام می‌یابد و سهم عملی خویش در دستاوردهای روزانه زندگی را بلافاصله پیش‌روی خود دارد»؛ بنابراین راهکار اساسی بلندمدت، چیزی نیست جز فضای سیاسی باز برای طرح نقدها و نارضایتی‌ها و افزایش مشارکت واقعی مردم و همچنین فراهم‌آوردن امنیت اقتصادی که می‌تواند فقر، این سرچشمه بسیاری از درگیری‌ها و خشونت‌ها را کاهش دهد؛ آنچه بسیار گفته‌اند و نوشته‌اند، به این امید که شنیده شود... .
مؤسسه رحمان به‌عنوان سازمانی مردم‌نهاد که در زمینه مسائل اجتماعی، به انجام پژوهش‌ها و مطالعات تخصصی می‌پردازد، هم‌اکنون برگزاری مجموعه‌نشست‌هایی را با عنوان «واکنش‌های ما به چالش‌های اجتماعی» در دستور کار دارد. یکی از واکنش‌های رایج مورد تأکید در این مجموعه نشست‌ها، خشونت و پرخاشگری است و البته در سوی دیگرِ طیف، به تاب‌آوری می‌پردازد. این نشست‌ها نخستین دوشنبه هر ماه در مؤسسه رحمان برگزار می‌شوند و حضور در آنها برای عموم آزاد و رایگان است.

ظاهرا تمام شد، اما هنوز صدای آدم‌ها را می‌شنوی که درباره‌اش با یکدیگر حرف می‌زنند. شبکه‌های اجتماعی همچنان از حضورش داغ‌اند. در دانشگاه‌ها، میهمانی‌های خانوادگی، جمع‌های کاری، حتی در تاکسی و اتوبوس هم سوژه گفت‌وگوست؛ گاه آرام و محافظه‌کارانه و گاه تند. شنبه بود، 25 آبان؛ خبر گران‌شدن بنزین پیچید. هنوز اینترنت قطع نشده بود و یکی از همکارانم گزارش لحظه‌به‌لحظه می‌نوشت از آنچه در یکی از بزرگراه‌های تهرانِ برفی داشت رخ می‌داد: عده‌ای با چوب و سنگ جلوی راه اتومبیل‌ها را سد کرده‌اند و نمی‌گذارند هیچ‌کس تکان بخورد. اتوبوس تندرو در خط ویژه بی‌حرکت مانده است. جرثقیل می‌آید تا ماشین‌ها را جابه‌جا کند، اما با سنگ و چوب به آن حمله می‌شود و صحنه را ترک می‌کند. کم‌کم از گوشه و کنار خبر می‌رسد که در سراسر کشور، اتومبیل‌هایی به نشانه اعتراض خاموش شده‌اند، راه‌هایی سد شده‌اند، برخی اماکن دولتی به آتش کشیده شده‌اند و حتی جان‌هایی از دست رفته... اوج درگیری‌ها سه روز است و در بعضی شهرها شدت بیشتری دارد.‌ گرانی بنزین، جرقه‌ای بود که آتش خشمِ فروخفته‌ای را شعله‌ور کرد و با واکنش‌هایی روبه‌رو شد که نشانی از درک و همدلی نداشت. واژه‌ای در هر دو سوی ماجرا (چه از سمت معترضان و چه نهادهای حاکمیتی) به چشم می‌خورد: خشونت. اما خشونت چیست و از کجا آب می‌خورد؟ خشونتی که مردم اِعمال می‌کنند، با خشونت‌ورزی دستگاه‌های رسمی تفاوت دارد؟ در میان انبوه اندیشمندانی که درباره این مفهوم نوشته‌اند، نام یک فیلسوف و مورخ آلمانی می‌درخشد: هانا آرنت؛ او می‌نویسد: «خواه فرمانروایان و خواه فرمانبُرداران، هنگامی که احساس کنند سر شته از دستشان بیرون می‌رود، همواره دچار این وسوسه می‌شوند که خشونت را جانشین قدرت کنند و خلاصی از این وسوسه همیشه برایشان دشوار بوده است». بیشتر تحلیل‌هادرباره اعتراض‌های آبان‌ماه اتفاق ‌نظر داشتند که تخریب‌های گسترده، از بی‌اعتمادی، ناامیدی و خشم کسانی سرچشمه ‌گرفت که شرایط اقتصادی و شکاف‌های عمیق طبقاتی، آنان را به ستوه آورده است...

هرچند خودشان شاید نتوانند آن را به‌روشنی توضیح دهند. پراکندگی اعتراض‌ها به‌ویژه در ساعات اولیه‌اش نشان می‌دهد که طبقاتِ از حیث اقتصادی فرودست، آغازگر بوده‌اند. «مفهوم دور باطل فقر» به ما می‌گوید هرگاه فقر ظاهر شود، تمام درها بسته می‌شوند و دایره پایان‌ناپذیری از محرومیت‌ها سر برمی‌آورد که خروج از آنها دشوار است. کسی که از فقر مفرط رنج می‌برد و هیچ‌چیز برای ازدست‌دادن ندارد و از سوی دیگر راهی برای رساندن صدایش نمی‌بیند، عجیب است اگر بانکی را به آتش بکشد که سپرده‌ای در آن ندارد؟ او را می‌توان همچنان با عباراتی مثل ریاضت اقتصادی آرام نگه داشت و به شکیبایی دعوت کرد؟ این در حالی ا‌ست که مطالعات نشان می‌دهند شناخت دنیای سیاست در میان طبقات پایین جامعه، کمتر از طبقات بالا و متوسط است. در همان تلویزیونی که مخاطبان خود را به مصرف‌گرایی ترغیب می‌کند و خانه‌هایی را نشان می‌دهد که درصد اندکی از مردم، توانایی زندگی در آنها را دارند، کارشناسان و مسئولان حاضر می‌شوند و از مردم می‌خواهند که با سیاست‌های نسنجیده دولت همراهی کنند و در صورت همراهی‌نکردن و شاکی‌شدن نیز آنان را اغتشاشگر و دست‌نشانده بیگانگان می‌نامند. آیا این غیر از خشونت است؟ خشونت، تنها به استفاده از زور فیزیکی منحصر نیست و می‌تواند دربرگیرنده تهدید، فشارهای روانی و عاطفی، تحقیر و تمسخر هم باشد که تأثیرشان اگر بیش از خشونت‌های فیزیکی نباشد، کمتر نیست. در جامعه‌ای که دچار نابرابری‌های اقتصادی- اجتماعی است، افراد برای رسیدن به ارزش‌هایی که عمدتا درآمد و شغل و منزلت است، تشویق می‌شوند؛ اما وسایل ضروری دستیابی به آنها در اختیارشان قرار نمی‌گیرد. رابرت مرتون به ما می‌گوید در این وضعیت برخی افراد ممکن است به خشونت و جرائم روی آورند تا به خواسته‌های خود دست یابند. انسان‌ها عموما در روابط اجتماعی‌شان، خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و چنانچه احساس فقر و بی‌عدالتی کنند، واکنش‌های شدید عاطفی و هیجانی نشان می‌دهند که در بالاترین سطح می‌تواند به تضاد اجتماعی بینجامد و اِعمال خشونت و ارتکاب جرم را به‌دنبال داشته باشد. به تعریف آرنت اگر بازگردیم، هم خارج‌شدن بخشی از اعتراض‌های واقعی مردم را به سمت آتش‌زدن و تخریب اموال عمومی می‌توان توضیح داد و هم واکنش‌هایی که دریافت شد: سررشته از دست بیرون رفته است. چاره چیست؟ آرنت، در دفاع از قدرت شورایی توضیح می‌دهد که مشارکت در امور جاری توسط فردی که قبلا خود را به‌کلی منزوی و عاجز می‌پنداشت، موجب شعله‌ورشدن آتش شور و هیجان زندگی می‌شود، به تفاهم جمع دامن می‌زند و روحیه تساهل و مدارا با دیگراندیشان و رعایت حق و حقوق آنان را پرورش می‌دهد. به‌جای اضطراب و سوءظنی که در میان مردمانِ محروم‌شده از فعالیت‌های سیاسی و جمعی به چشم می‌خورد، شورا برانگیزاننده شور و اعتماد متقابل در میان مردم می‌شود: «هر فردی خودش را شریک در اقدام می‌یابد و سهم عملی خویش در دستاوردهای روزانه زندگی را بلافاصله پیش‌روی خود دارد»؛ بنابراین راهکار اساسی بلندمدت، چیزی نیست جز فضای سیاسی باز برای طرح نقدها و نارضایتی‌ها و افزایش مشارکت واقعی مردم و همچنین فراهم‌آوردن امنیت اقتصادی که می‌تواند فقر، این سرچشمه بسیاری از درگیری‌ها و خشونت‌ها را کاهش دهد؛ آنچه بسیار گفته‌اند و نوشته‌اند، به این امید که شنیده شود... .
مؤسسه رحمان به‌عنوان سازمانی مردم‌نهاد که در زمینه مسائل اجتماعی، به انجام پژوهش‌ها و مطالعات تخصصی می‌پردازد، هم‌اکنون برگزاری مجموعه‌نشست‌هایی را با عنوان «واکنش‌های ما به چالش‌های اجتماعی» در دستور کار دارد. یکی از واکنش‌های رایج مورد تأکید در این مجموعه نشست‌ها، خشونت و پرخاشگری است و البته در سوی دیگرِ طیف، به تاب‌آوری می‌پردازد. این نشست‌ها نخستین دوشنبه هر ماه در مؤسسه رحمان برگزار می‌شوند و حضور در آنها برای عموم آزاد و رایگان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.