|

نگاه بیرون

شرق: دور دوم مذاکرات ژنو از چشم رسانه‌های غربی و شرقی چنان بااهمیت است که حصول به توافق احتمالی در جریان آن را با افول هژمونی آمریکا در خاورمیانه مرتبط دانسته‌اند. به اعتقاد ناظران و رسانه‌های غربی این توافق از سویی، ایران را به قدرت درجه یک منطقه‌ای تبدیل می‌کند و از منظر دیگر راه تغییر آرایش‌های سیاسی خاورمیانه را فراهم می‌کند. خاورمیانه‌ای که دیگر قرار است هژمونی بعد از جنگ سرد آمریکا را به چهره دیگری از روابط میان مرکز- حاشیه تبدیل کند.

انعطاف آمریکا در آستانه ازسر‌گیری مذاکرات
مقامات آمریکایی اعلام کردند اگر مقامات ایرانی توافق کنند برنامه هسته‌ای‌شان را متوقف کنند، لغو محدود تحریم‌ها قابل مذاکره است. ظریف نیز با هدف تشویق طرف غربی ابراز امیدواری کرده است که این مذاکرات به توافقی منتهی شود. او اضافه کرد، اگر همه طرف‌ها تمام تلاششان را بکنند، ما باید به توافقی برسیم. مقامات دولت اوباما در مورد جزییات قدم‌های مورد انتظار از سوی ایران اطلاعاتی منتشر نکرده‌اند، اما احتمالا این قدم‌ها می‌تواند شامل سطح غنی‌سازی، ذخیره اورانیوم ایران، توانمندی تجهیزات هسته‌ای ایران و راستی‌آزمایی این فعالیت‌ها باشد. با این‌حال لغو تحریم‌ها، گام اولی است که برای دستیابی به یک توافق جامع، ایران انتظار آن را دارد.

اجماع داخلی در ایران
دیپلماسی قدرت‌های بزرگ در مقابل تهران تنها به واسطه فراست فرمول‌بندی پیشنهادهایشان مورد قضاوت قرار نمی‌گیرد بلکه اینکه تا چه میزان قدرت‌های غربی می‌توانند تهران را از موضع حداکثری‌اش فاصله دهند، هم مورد قضاوت قرار می‌گیرد. موضع تهران نشان از اجماع داخلی این کشور دارد. اگر تلاش‌های دیپلماتیک به نتیجه برسد دولت غربی باید دست از هشدارسازی‌های هسته‌ای در مورد فعالیت‌های هسته‌ای ایران بردارد. به‌علاوه اینکه انتظار از حصول توافق در ایران واکنش‌های به مراتب شدید‌تری ایجاد خواهد کرد تا در آمریکا. از این‌رو به نظر می‌رسد ایران برای اعطای امتیاز به طرف مقابل تحت فشار بیشتری قرار داشته باشد.


مذاکره در سایه خوشبینی
محدودکردن بخشی از فعالیت‌های هسته‌ای ایران می‌تواند در مقابل آسان‌گیری‌هایی در حوزه تحریم‌ها منجر به توافقنامه‌ای شود. تحریم‌های اقتصادی و به رسمیت‌شناختن حق تهران برای غنی‌سازی دو سر این توافقنامه احتمالی است. در حالی که پایان مذاکرات پیشین امیدوارکننده و مثبت ارزیابی شده بود امروز نیز این امیدواری وجود دارد که مذاکرات به نتایج عینی و ملموسی ختم شود. ایران پیش از این با طرح پیشنهاد‌ها مبنی بر پذیرش بازرسی‌ها، زمینه‌های لازم برای حصول توافق را ایجاد کرده است.

شکاف در استراتژی«محور شرارات»
سفیر سابق آمریکا در افغانستان با طرح تجارب خودش از مذاکرات با ایرانی‌ها در افغانستان و عراق نوید می‌دهد که در آینده نیز می‌تواند چنین موفقیتی و چنین دیپلماسی موفقیت‌آمیزی تکرار شود. «رایان کراکر» با برشمردن پیشنهادهایی راه پیش‌رو مذاکره‌کنندگان آمریکایی را روشن می‌کند. همانطور که کراکر نیز تاکید می‌کند موفقیت در یک موضوع می‌تواند به سایر حوزه‌ها نیز تسری پیدا کند و اعتماد متقابل تقویت شود. اما برای مثال مذاکره بر سر سوریه می‌تواند تندروها در هر دو کشور را به سوی تضعیف موقعیت مذاکره‌کنندگان پیش ببرد، ازاین‌رو باید فضای هرچه کمتری به این گروه‌ها در دو کشور داده شود. در این میان کنارگذاشتن کلی ایده «تغییر رژیم» قدم درستی بوده است. کنارگذاشتن چنین تهدیدی علیه ایران هم به ایران فرصت بررسی پیشنهاد‌ها و ارزیابی آن را می‌دهد و هم بهانه را از دست تندرو می‌گیرد.

بزنگاه واقعی تصمیم‌گیری
آینده موقعیت ابرقدرتی آمریکا به انتخاب‌هایی بستگی دارد که آمریکا روبه‌روی پرونده هسته‌ای ایران انجام می‌دهد. سیاست خارجی آمریکا در بر سر دوراهی است، آمریکا یا باید میان اصرار بر حفظ هژمونی در خاورمیانه تاکید کند یا به توافق هسته‌ای در چارچوب ان‌پی‌تی برسد یا اینکه همکاری‌های جدی را با تهران برای حل بحران سوریه انجام دهد. هر روشی که آمریکا در پیش گیرد، نتایج بسیار مهمی را در منطقه رقم خواهد زد. در عین حال آمریکا می‌تواند با درپیش‌گرفتن مسیر نه‌چندان مرتبطی، تاثیرات منفی هم در منطقه و کل آسیا ایجاد کند. آمریکا بر سر این دوراهی درواقع در حال پرداخت هزینه‌هایی است که برای تسلط‌یافتن بر خاورمیانه از فردای پایان‌یافتن جنگ سرد می‌پردازد. اما با این‌حال آزمون آمریکایی‌ها درمورد ایران در دو مسیر فرصت امتحان دارد: دولت اوباما که نماینده طبقه سیاسی وسیعی از آمریکاست، شاید تن به شناسایی حق غنی‌سازی ایران ندهد و ازاین‌رو حق حاکمیت ایران را خدشه‌دار کند. مسیر دوم می‌تواند شناسایی این حق باشد، به این معنا که جمهوری اسلامی را به‌عنوان کلیتی بادوام و نماینده مشروع منافع ملی ایران به رسمیت بشناسد. اگر گزینه دوم را انتخاب کند آمریکا مجبور است ادعاهای هژمونیک خود در خاورمیانه بعد از جنگ سرد را یک‌بار و برای همیشه به فراموشی بسپرد.

کتاب راهنمای اتمی ایران
این پنج مرحله به ما می‌گوید که پرونده هسته‌ای ایران دقیقا راجع به چه مساله‌ای است. بعد از دور اول مذاکرات ژنو درمورد نحوه حضور ایران گفته می‌شد که برای بار اول بوده است که مذاکره‌کنندگان ایرانی به قصد خرید زمان به این مذاکرات نیامده بودند. اما نکته اول عبارت است از اینکه، اورانیوم ریشه اصلی این بحران است. ایران مشغول پالایش مقادیری اورانیوم است که گفته می‌شود به‌طور بالقوه می‌تواند مورد کاربرد نظامی قرار گیرد. نکته دوم درمورد سانتریفیوژهاست. ایران هم‌اکنون 18هزار عدد از این ماشین‌ها را در اختیار دارد. نکته کانونی اینجاست که آیا ایران مجاز خواهد بود که تحت هر توافقی تعدادی از این ماشین‌ها را در مقابل رفع یا ادامه تحریم‌ها حفظ کند یا کنار بگذارد. تندروهای آمریکایی و اسراییلی خواستار کنارگذاشتن کلی استفاده ایران از این سانتریفیوژها هستند. ایران هم بارها با رد انگیزه ساخت بمب اتم بر حق غنی‌سازی خود برای اهداف صلح‌آمیز پزشکی و تحقیقاتی تاکید دارد. در توافق با ایران باید تعدادی از این ماشین‌ها برای ایران محفوظ بمانند. نکته سوم سایت فردو در نزدیکی قم است که آمریکا نسبت به فعالیت‌های آن سوال‌هایی دارد. نکته نگران‌کننده‌ای که برای این سایت مطرح شده، این است که این سایت در زیر منطقه‌ای کوهستانی ساخته شده است. نکته چهارم تهدیدهای گاه و بیگاه اسراییل در مقابل برنامه هسته‌ای ایران است. نکته پنجم و آخر این است که همه نگاه‌ها درمورد ایران متوجه رییس‌جمهور میانه‌رویی است که هدایت پرونده را به تیم نزدیک خود سپرده است. با وجود همه بدبینی‌ها این اعتماد و امید هم وجود دارد که مذاکرات این هفته به پیشرفت‌هایی ختم شود. هدف اصلی در مذاکرات این هفته رسیدن به توافق میانه‌ای است که بتواند امتیازدهی را تسهیل کند، اعتماد‌سازی برای رسیدن به توافقنامه‌ای گسترده‌تر.

عقب‌نشینی از تحریم‌های ایران
در آمریکا این توافق تلویحا شکل گرفته است که با لغو بخشی از تحریم‌ها می‌توانیم از ایران بخواهیم که برنامه هسته‌ای‌اش را به گونه‌ای متوقف کند که در چارچوب یک توافق کوتاه‌مدت میان تهران و 1+5 بگنجد. مدافعان این استراتژی از جمله «جان کری» معتقد است که این گام آسان‌سازی نیست بلکه در قالب این استراتژی می‌توانیم به «مهار» ایران برسیم تا اینکه این کشور را کلا متوقف کند. ادعای گروه «کری» و طرفداران این استراتژی این است که این تلاشی است برای نوازش ایرانی‌ها و دادن امتیازهای محدود در قالب مبادله برای رسیدن به پیشرفت‌های مهم مذاکراتی. اگر ایران قبول کند که غنی‌سازی را متوقف کند، یک چیز است اما اگر ایران تحت چنین توافقی محدود شود موضوع دیگری است.
شرق: دور دوم مذاکرات ژنو از چشم رسانه‌های غربی و شرقی چنان بااهمیت است که حصول به توافق احتمالی در جریان آن را با افول هژمونی آمریکا در خاورمیانه مرتبط دانسته‌اند. به اعتقاد ناظران و رسانه‌های غربی این توافق از سویی، ایران را به قدرت درجه یک منطقه‌ای تبدیل می‌کند و از منظر دیگر راه تغییر آرایش‌های سیاسی خاورمیانه را فراهم می‌کند. خاورمیانه‌ای که دیگر قرار است هژمونی بعد از جنگ سرد آمریکا را به چهره دیگری از روابط میان مرکز- حاشیه تبدیل کند.

انعطاف آمریکا در آستانه ازسر‌گیری مذاکرات
مقامات آمریکایی اعلام کردند اگر مقامات ایرانی توافق کنند برنامه هسته‌ای‌شان را متوقف کنند، لغو محدود تحریم‌ها قابل مذاکره است. ظریف نیز با هدف تشویق طرف غربی ابراز امیدواری کرده است که این مذاکرات به توافقی منتهی شود. او اضافه کرد، اگر همه طرف‌ها تمام تلاششان را بکنند، ما باید به توافقی برسیم. مقامات دولت اوباما در مورد جزییات قدم‌های مورد انتظار از سوی ایران اطلاعاتی منتشر نکرده‌اند، اما احتمالا این قدم‌ها می‌تواند شامل سطح غنی‌سازی، ذخیره اورانیوم ایران، توانمندی تجهیزات هسته‌ای ایران و راستی‌آزمایی این فعالیت‌ها باشد. با این‌حال لغو تحریم‌ها، گام اولی است که برای دستیابی به یک توافق جامع، ایران انتظار آن را دارد.

اجماع داخلی در ایران
دیپلماسی قدرت‌های بزرگ در مقابل تهران تنها به واسطه فراست فرمول‌بندی پیشنهادهایشان مورد قضاوت قرار نمی‌گیرد بلکه اینکه تا چه میزان قدرت‌های غربی می‌توانند تهران را از موضع حداکثری‌اش فاصله دهند، هم مورد قضاوت قرار می‌گیرد. موضع تهران نشان از اجماع داخلی این کشور دارد. اگر تلاش‌های دیپلماتیک به نتیجه برسد دولت غربی باید دست از هشدارسازی‌های هسته‌ای در مورد فعالیت‌های هسته‌ای ایران بردارد. به‌علاوه اینکه انتظار از حصول توافق در ایران واکنش‌های به مراتب شدید‌تری ایجاد خواهد کرد تا در آمریکا. از این‌رو به نظر می‌رسد ایران برای اعطای امتیاز به طرف مقابل تحت فشار بیشتری قرار داشته باشد.


مذاکره در سایه خوشبینی
محدودکردن بخشی از فعالیت‌های هسته‌ای ایران می‌تواند در مقابل آسان‌گیری‌هایی در حوزه تحریم‌ها منجر به توافقنامه‌ای شود. تحریم‌های اقتصادی و به رسمیت‌شناختن حق تهران برای غنی‌سازی دو سر این توافقنامه احتمالی است. در حالی که پایان مذاکرات پیشین امیدوارکننده و مثبت ارزیابی شده بود امروز نیز این امیدواری وجود دارد که مذاکرات به نتایج عینی و ملموسی ختم شود. ایران پیش از این با طرح پیشنهاد‌ها مبنی بر پذیرش بازرسی‌ها، زمینه‌های لازم برای حصول توافق را ایجاد کرده است.

شکاف در استراتژی«محور شرارات»
سفیر سابق آمریکا در افغانستان با طرح تجارب خودش از مذاکرات با ایرانی‌ها در افغانستان و عراق نوید می‌دهد که در آینده نیز می‌تواند چنین موفقیتی و چنین دیپلماسی موفقیت‌آمیزی تکرار شود. «رایان کراکر» با برشمردن پیشنهادهایی راه پیش‌رو مذاکره‌کنندگان آمریکایی را روشن می‌کند. همانطور که کراکر نیز تاکید می‌کند موفقیت در یک موضوع می‌تواند به سایر حوزه‌ها نیز تسری پیدا کند و اعتماد متقابل تقویت شود. اما برای مثال مذاکره بر سر سوریه می‌تواند تندروها در هر دو کشور را به سوی تضعیف موقعیت مذاکره‌کنندگان پیش ببرد، ازاین‌رو باید فضای هرچه کمتری به این گروه‌ها در دو کشور داده شود. در این میان کنارگذاشتن کلی ایده «تغییر رژیم» قدم درستی بوده است. کنارگذاشتن چنین تهدیدی علیه ایران هم به ایران فرصت بررسی پیشنهاد‌ها و ارزیابی آن را می‌دهد و هم بهانه را از دست تندرو می‌گیرد.

بزنگاه واقعی تصمیم‌گیری
آینده موقعیت ابرقدرتی آمریکا به انتخاب‌هایی بستگی دارد که آمریکا روبه‌روی پرونده هسته‌ای ایران انجام می‌دهد. سیاست خارجی آمریکا در بر سر دوراهی است، آمریکا یا باید میان اصرار بر حفظ هژمونی در خاورمیانه تاکید کند یا به توافق هسته‌ای در چارچوب ان‌پی‌تی برسد یا اینکه همکاری‌های جدی را با تهران برای حل بحران سوریه انجام دهد. هر روشی که آمریکا در پیش گیرد، نتایج بسیار مهمی را در منطقه رقم خواهد زد. در عین حال آمریکا می‌تواند با درپیش‌گرفتن مسیر نه‌چندان مرتبطی، تاثیرات منفی هم در منطقه و کل آسیا ایجاد کند. آمریکا بر سر این دوراهی درواقع در حال پرداخت هزینه‌هایی است که برای تسلط‌یافتن بر خاورمیانه از فردای پایان‌یافتن جنگ سرد می‌پردازد. اما با این‌حال آزمون آمریکایی‌ها درمورد ایران در دو مسیر فرصت امتحان دارد: دولت اوباما که نماینده طبقه سیاسی وسیعی از آمریکاست، شاید تن به شناسایی حق غنی‌سازی ایران ندهد و ازاین‌رو حق حاکمیت ایران را خدشه‌دار کند. مسیر دوم می‌تواند شناسایی این حق باشد، به این معنا که جمهوری اسلامی را به‌عنوان کلیتی بادوام و نماینده مشروع منافع ملی ایران به رسمیت بشناسد. اگر گزینه دوم را انتخاب کند آمریکا مجبور است ادعاهای هژمونیک خود در خاورمیانه بعد از جنگ سرد را یک‌بار و برای همیشه به فراموشی بسپرد.

کتاب راهنمای اتمی ایران
این پنج مرحله به ما می‌گوید که پرونده هسته‌ای ایران دقیقا راجع به چه مساله‌ای است. بعد از دور اول مذاکرات ژنو درمورد نحوه حضور ایران گفته می‌شد که برای بار اول بوده است که مذاکره‌کنندگان ایرانی به قصد خرید زمان به این مذاکرات نیامده بودند. اما نکته اول عبارت است از اینکه، اورانیوم ریشه اصلی این بحران است. ایران مشغول پالایش مقادیری اورانیوم است که گفته می‌شود به‌طور بالقوه می‌تواند مورد کاربرد نظامی قرار گیرد. نکته دوم درمورد سانتریفیوژهاست. ایران هم‌اکنون 18هزار عدد از این ماشین‌ها را در اختیار دارد. نکته کانونی اینجاست که آیا ایران مجاز خواهد بود که تحت هر توافقی تعدادی از این ماشین‌ها را در مقابل رفع یا ادامه تحریم‌ها حفظ کند یا کنار بگذارد. تندروهای آمریکایی و اسراییلی خواستار کنارگذاشتن کلی استفاده ایران از این سانتریفیوژها هستند. ایران هم بارها با رد انگیزه ساخت بمب اتم بر حق غنی‌سازی خود برای اهداف صلح‌آمیز پزشکی و تحقیقاتی تاکید دارد. در توافق با ایران باید تعدادی از این ماشین‌ها برای ایران محفوظ بمانند. نکته سوم سایت فردو در نزدیکی قم است که آمریکا نسبت به فعالیت‌های آن سوال‌هایی دارد. نکته نگران‌کننده‌ای که برای این سایت مطرح شده، این است که این سایت در زیر منطقه‌ای کوهستانی ساخته شده است. نکته چهارم تهدیدهای گاه و بیگاه اسراییل در مقابل برنامه هسته‌ای ایران است. نکته پنجم و آخر این است که همه نگاه‌ها درمورد ایران متوجه رییس‌جمهور میانه‌رویی است که هدایت پرونده را به تیم نزدیک خود سپرده است. با وجود همه بدبینی‌ها این اعتماد و امید هم وجود دارد که مذاکرات این هفته به پیشرفت‌هایی ختم شود. هدف اصلی در مذاکرات این هفته رسیدن به توافق میانه‌ای است که بتواند امتیازدهی را تسهیل کند، اعتماد‌سازی برای رسیدن به توافقنامه‌ای گسترده‌تر.

عقب‌نشینی از تحریم‌های ایران
در آمریکا این توافق تلویحا شکل گرفته است که با لغو بخشی از تحریم‌ها می‌توانیم از ایران بخواهیم که برنامه هسته‌ای‌اش را به گونه‌ای متوقف کند که در چارچوب یک توافق کوتاه‌مدت میان تهران و 1+5 بگنجد. مدافعان این استراتژی از جمله «جان کری» معتقد است که این گام آسان‌سازی نیست بلکه در قالب این استراتژی می‌توانیم به «مهار» ایران برسیم تا اینکه این کشور را کلا متوقف کند. ادعای گروه «کری» و طرفداران این استراتژی این است که این تلاشی است برای نوازش ایرانی‌ها و دادن امتیازهای محدود در قالب مبادله برای رسیدن به پیشرفت‌های مهم مذاکراتی. اگر ایران قبول کند که غنی‌سازی را متوقف کند، یک چیز است اما اگر ایران تحت چنین توافقی محدود شود موضوع دیگری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.