|

به بهانه اجراي نمايش «لباس جديد پادشاه» در تماشاخانه سنگلج

البسه شاه جوان به‌مثابه امکان گسست تاريخي

محمدحسن خدايي. منتقد

يکي از مهم‌ترين پرسش‌هاي کتاب «ناميدن تعليق» که مدعاي داشتن «برنامه‌اي پژوهشي براي جامعه‌شناسي تاريخي انتقادي در ايران» را دارد، اين است که «چگونه مي‌توان تاريخ ايران را غيرشرق‌شناسانه نگاشت؟».

يک کنشِ تاريخ‌نگارانه که می‌کوشد از دوگانه‌هاي هميشگي شرق و غرب يا سنت و مدرنيته فراتر رود و مواجهه‌هاي انتقادي با روايت‌هاي تکرارشونده و ديگر کليشه‌شده شرق‌شناسانه تدارک ببيند. از منظر چشم‌اندازي که کتابِ «ناميدن تعليق» مي‌گشايد، اجرائي مانند «لباس جديد پادشاه» هم کمابيش در همان فضاي شرق‌شناسانه روايت شده و جهان برساخت خويش را مبتني بر همان تقابل دوگانه سنت و مدرنيته بنا مي‌کند؛ اما با کمي تأمل مي‌توان به اين نکته رسيد که اجرا می‌کوشد با لحني آيرونيک از اين دوگانه‌سازي‌ها فراتر رود و گرفتار کليشه‌هاي رايج نشود. روايتي از تاريخ معاصر که در آن يک احمدشاه اقتدارزدايي‌شده مشاهده مي‌شود که در سفري دريايي به انگلستان، «قانون منع استعمال البسه خارجي» را که مجلس ملي به تصويب رسانده، کنار گذاشته و در نهايت لباسي غربي بر تن مي‌کند.
البسه‌اي ديپلماتيک که همه‌چيزش انگليسي است: پارچه، خياط و حتي فرم غربي آن. با آنکه روايت «لادن نازي» در مقام کارگردان از متني که «فرزاد فخري‌‌زاده» نوشته، مبتني است بر همان تقابل‌هاي دوتايي اما براي فراروي از آن دوگانه‌سازي‌ها هم تلاش شده است. تاريخي که روايت مي‌شود بيش از آنکه مبتني بر وقايع باشد، جهاني کمابيش ذهني و سوبژکتيو است؛ بنابراين شاه جوان گويي سرگردان است ميان ملي‌گرايي يا تجددگرايي.
احمدشاه چنان بازنمايي مي‌شود که يادآور کتاب «سيماي احمدشاه» به نويسندگي «محمدجواد شيخ‌الاسلامي» باشد: «موقعي که شاه جوان به سني رسيد که مي‌بايست وظايف خطير سلطنت را مستقيما عهده‌دار شود، اکثرا نشانه‌ها و علائم يک فرمانرواي بد در او جمع و جلوه‌گر بود: ترسو بود، دودل بود، قادر به گرفتن تصميمات قاطع نبود، براي مواجهه با اشکالات اراده قوي نداشت، اطرافيان را به ديده سوءظن مي‌نگريست، خسيس بود، مال‌اندوزي را تا حد جنون دوست مي‌داشت، رشوه مي‌گرفت و از عيش و نوش غفلت نداشت؛ اما در مقابل محسناتي هم داشت که در رأس آنها از ادب، نزاکت جبلي، فروتني و مهرباني بي‌آلايشش مي‌توان نام برد». اينجا هم با پادشاهي مذبذب روبه‌رو هستيم که ترکيب متناقض‌نمايي از خصائل عام بشري است. فيگوري دل‌زده از تخت شاهي و هراسان از مواجهه با مظاهر زندگي غربي. نمونه‌اي از پادشاهان بدون قدرت که برآمدن سرمايه‌داري جهاني، پايان محتوم آنان را رقم زده بود. لادن نازي را به استناد فرمي که در اجراهايش به کار مي‌بندد، مي‌توان يک کارگردان با رويکردي پسامدرنيستي دانست...

... چه آن زمان که با نوعي التقاط‌گرايي خلاقانه تلاش دارد شيوه‌هاي اجرائي مختلف را کنار هم قرار داده و فرم اجرائي تازه‌اي را تجربه کند، چه آن زمان که کلان‌روايت تاريخي را با شوخ‌طبعي و بازيگوشي، از ريخت مي‌اندازد و جهان برساخت خويش را مي‌سازد. در اجراي نمايش «شاهکار» که مربوط بود به جمالزاده، اين التقاط‌گرايي در شکل افراطي‌ به کار گرفته مي‌شد و با امکانات محدود گروه اجرائي، گاه دچار بدفهمي براي تماشاگران مي‌شد. ايده‌هايي که بداعت و غرابت آنان به سخت‌افزاري تمام و کمال احتياج داشت و در اجرا به فرجامي روشن نمي‌رسيد. اما در نمايش لباس جديد پادشاه، با جهاني کمينه‌گرايانه‌ مواجه هستيم که کنار هم قرارگرفتن فرم‌هاي مختلف اجرائي، از قضا مستوجب خلق جهاني خودبسنده و انتقادي شده است؛ برای نمونه حضور عروسک‌ها بر صحنه در کنار فضاي رئاليستي، يا سخن‌گفتن آدم‌هاي نقش‌بسته در قاب تصويري که آويزان از ديوار است يا حتي پخش ويدئوهايي از احمدشاه که در مواجهه با ملکه انگلستان کنشي برخلاف گفتار راوي انجام مي‌دهد، نشان‌دهنده به‌کاربستن خلاقانه شيوه‌هاي مختلف اجرائي است.
حال با جهاني سوررئال و سوبژکتيو روبه‌رو هستيم که معطوف است به ذهنيت در حال فروپاشي پادشاه جوان که به‌خوبي بحران هويت سوژه ايراني را بازنمايي مي‌کند. ديگر خبري از ظهور قبله عالم‌ نيست و پاره‌شدن غيرمنتظره البسه ايراني شاه مي‌تواند به فاجعه ختم شود.
اجرا از زبان رسمي مرکززدايي مي‌کند. گويي زبان فارسي در پايان عصر قاجار ناتوان است در فهم منطق جهان جديد. شخصيت‌ها گاه به ترکي حرف مي‌زنند، گاه انگليسي و فرانسه. زبان هم التقاطي است و نشاني هوشمندانه از تفوق زبان انگليسي که همان زبان سرمايه‌داري است. همچنان که البسه و حتي رفتار آدم‌ها در حال غربي‌شدن است. در نهايت بازنمايي سيماي احمدشاه قاجار، با نوعي تسلسل به پايان مي‌رسد که در آن پادشاه خلع‌شده بر يک صندلي نشسته و ابژه تماشاي توريست‌هاي مشتاق شده است؛ تبديل‌شدن بدن شاه به يک شيء فرهنگي و تاريخي، مبتني بر منطق سود و مبادله.

يکي از مهم‌ترين پرسش‌هاي کتاب «ناميدن تعليق» که مدعاي داشتن «برنامه‌اي پژوهشي براي جامعه‌شناسي تاريخي انتقادي در ايران» را دارد، اين است که «چگونه مي‌توان تاريخ ايران را غيرشرق‌شناسانه نگاشت؟».

يک کنشِ تاريخ‌نگارانه که می‌کوشد از دوگانه‌هاي هميشگي شرق و غرب يا سنت و مدرنيته فراتر رود و مواجهه‌هاي انتقادي با روايت‌هاي تکرارشونده و ديگر کليشه‌شده شرق‌شناسانه تدارک ببيند. از منظر چشم‌اندازي که کتابِ «ناميدن تعليق» مي‌گشايد، اجرائي مانند «لباس جديد پادشاه» هم کمابيش در همان فضاي شرق‌شناسانه روايت شده و جهان برساخت خويش را مبتني بر همان تقابل دوگانه سنت و مدرنيته بنا مي‌کند؛ اما با کمي تأمل مي‌توان به اين نکته رسيد که اجرا می‌کوشد با لحني آيرونيک از اين دوگانه‌سازي‌ها فراتر رود و گرفتار کليشه‌هاي رايج نشود. روايتي از تاريخ معاصر که در آن يک احمدشاه اقتدارزدايي‌شده مشاهده مي‌شود که در سفري دريايي به انگلستان، «قانون منع استعمال البسه خارجي» را که مجلس ملي به تصويب رسانده، کنار گذاشته و در نهايت لباسي غربي بر تن مي‌کند.
البسه‌اي ديپلماتيک که همه‌چيزش انگليسي است: پارچه، خياط و حتي فرم غربي آن. با آنکه روايت «لادن نازي» در مقام کارگردان از متني که «فرزاد فخري‌‌زاده» نوشته، مبتني است بر همان تقابل‌هاي دوتايي اما براي فراروي از آن دوگانه‌سازي‌ها هم تلاش شده است. تاريخي که روايت مي‌شود بيش از آنکه مبتني بر وقايع باشد، جهاني کمابيش ذهني و سوبژکتيو است؛ بنابراين شاه جوان گويي سرگردان است ميان ملي‌گرايي يا تجددگرايي.
احمدشاه چنان بازنمايي مي‌شود که يادآور کتاب «سيماي احمدشاه» به نويسندگي «محمدجواد شيخ‌الاسلامي» باشد: «موقعي که شاه جوان به سني رسيد که مي‌بايست وظايف خطير سلطنت را مستقيما عهده‌دار شود، اکثرا نشانه‌ها و علائم يک فرمانرواي بد در او جمع و جلوه‌گر بود: ترسو بود، دودل بود، قادر به گرفتن تصميمات قاطع نبود، براي مواجهه با اشکالات اراده قوي نداشت، اطرافيان را به ديده سوءظن مي‌نگريست، خسيس بود، مال‌اندوزي را تا حد جنون دوست مي‌داشت، رشوه مي‌گرفت و از عيش و نوش غفلت نداشت؛ اما در مقابل محسناتي هم داشت که در رأس آنها از ادب، نزاکت جبلي، فروتني و مهرباني بي‌آلايشش مي‌توان نام برد». اينجا هم با پادشاهي مذبذب روبه‌رو هستيم که ترکيب متناقض‌نمايي از خصائل عام بشري است. فيگوري دل‌زده از تخت شاهي و هراسان از مواجهه با مظاهر زندگي غربي. نمونه‌اي از پادشاهان بدون قدرت که برآمدن سرمايه‌داري جهاني، پايان محتوم آنان را رقم زده بود. لادن نازي را به استناد فرمي که در اجراهايش به کار مي‌بندد، مي‌توان يک کارگردان با رويکردي پسامدرنيستي دانست...

... چه آن زمان که با نوعي التقاط‌گرايي خلاقانه تلاش دارد شيوه‌هاي اجرائي مختلف را کنار هم قرار داده و فرم اجرائي تازه‌اي را تجربه کند، چه آن زمان که کلان‌روايت تاريخي را با شوخ‌طبعي و بازيگوشي، از ريخت مي‌اندازد و جهان برساخت خويش را مي‌سازد. در اجراي نمايش «شاهکار» که مربوط بود به جمالزاده، اين التقاط‌گرايي در شکل افراطي‌ به کار گرفته مي‌شد و با امکانات محدود گروه اجرائي، گاه دچار بدفهمي براي تماشاگران مي‌شد. ايده‌هايي که بداعت و غرابت آنان به سخت‌افزاري تمام و کمال احتياج داشت و در اجرا به فرجامي روشن نمي‌رسيد. اما در نمايش لباس جديد پادشاه، با جهاني کمينه‌گرايانه‌ مواجه هستيم که کنار هم قرارگرفتن فرم‌هاي مختلف اجرائي، از قضا مستوجب خلق جهاني خودبسنده و انتقادي شده است؛ برای نمونه حضور عروسک‌ها بر صحنه در کنار فضاي رئاليستي، يا سخن‌گفتن آدم‌هاي نقش‌بسته در قاب تصويري که آويزان از ديوار است يا حتي پخش ويدئوهايي از احمدشاه که در مواجهه با ملکه انگلستان کنشي برخلاف گفتار راوي انجام مي‌دهد، نشان‌دهنده به‌کاربستن خلاقانه شيوه‌هاي مختلف اجرائي است.
حال با جهاني سوررئال و سوبژکتيو روبه‌رو هستيم که معطوف است به ذهنيت در حال فروپاشي پادشاه جوان که به‌خوبي بحران هويت سوژه ايراني را بازنمايي مي‌کند. ديگر خبري از ظهور قبله عالم‌ نيست و پاره‌شدن غيرمنتظره البسه ايراني شاه مي‌تواند به فاجعه ختم شود.
اجرا از زبان رسمي مرکززدايي مي‌کند. گويي زبان فارسي در پايان عصر قاجار ناتوان است در فهم منطق جهان جديد. شخصيت‌ها گاه به ترکي حرف مي‌زنند، گاه انگليسي و فرانسه. زبان هم التقاطي است و نشاني هوشمندانه از تفوق زبان انگليسي که همان زبان سرمايه‌داري است. همچنان که البسه و حتي رفتار آدم‌ها در حال غربي‌شدن است. در نهايت بازنمايي سيماي احمدشاه قاجار، با نوعي تسلسل به پايان مي‌رسد که در آن پادشاه خلع‌شده بر يک صندلي نشسته و ابژه تماشاي توريست‌هاي مشتاق شده است؛ تبديل‌شدن بدن شاه به يک شيء فرهنگي و تاريخي، مبتني بر منطق سود و مبادله.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.