ما و تجربه «فيگارو»
پژمان موسوي
امروز شد 153 سال! دقيقا 153 سال پيش بود که در 16 نوامبر ١٨٦٦، روزنامه «فيگارو» نخستين شمارهاش را به دست مخاطبان خود در پاريس و چند شهر ديگر فرانسه رساند. فيگارو همان روزِ اول هم يک اتفاق براي سپهر رسانهای فرانسه از يکسو و جامعه بينالملل از سوي ديگر بود، درست مثل امروز که هنوز يک اتفاق است. روزنامهاي همچنان مهم و تأثيرگذار براي سياستمداران و تحليلگران از يکسو و مردم به عنوان مخاطبان از سوي ديگر.در تمامِ اين 153 سال، به ويژه اين دو دهه اخير، سپهر رسانهاي جهاني دستخوش تغيير و تحول گستردهاي شد و نظريهپردازان انتقادي دهههاي 60 و 70 ميلادي، جامعه مدرن را جامعهاي معرفي کردند که در آن افراد منفرد با روابط سرد و رسمي نهادهاي بوروکراتيک به يکديگر مرتبط شده و وجودشان تحت سيطره رسانههاي فراگير مدرن به صورت منفعلانهاي شکل ميگيرد. با تمام اين احوال، رسانهاي فراگير مانند «فيگارو» که ميتوانست مصداقي بر اين موضوع باشد، هيچگاه جايگاهش را در ميان مخاطبان خود از دست نداد و تلاش کرد تا همواره جايگاه خود را به عنوان يک رسانه تأثيرگذار در معادلات سياسي و فرهنگي و اقتصادي حفظ کند. حاميان رسانههاي الکترونيکي در دو دهه اخير مدعي فضاي ارتباطياي هستند که در آن اين دسته از رسانهها اين امکان را دادهاند که هر فردي فعالانه درگير در يک نظام ارتباطي شود و با استفاده از اين رسانههاي جديد به نشر عقايد و اطلاعات خويش بپردازد. به باور آنها در چنين فضايي، ديگر از يک منبع منفرد براي انبوه انسانها پيام ارسال نميشود، بلکه اين امکان وجود دارد که در سطحي وسيع افراد بهصورت انفرادي با استفاده از اين رسانههاي ديجيتال و الکترونيک بهصورت اختياري و داوطلبانه به توليد پيام يا مشارکت در فرايندهاي ارتباطي تعاملي بپردازند و فارغ از ارتباطات عمودي سابق، در شبکههاي افقي با يکديگر ارتباط برقرار کنند. بر پايه همين مدعاها که البته درست ولي نه الزاما دقيق و کامل است، بسياري از فعالان رسانهاي در ايران از پايان عصر رسانههاي مکتوب سخن ميگويند و تمام تلاش خود را بر اثبات ناکارآمدي رسانههاي مکتوب، ازجمله روزنامههاي چاپي قرار دادهاند. تجربه «فيگارو» اما خود بهتنهايي پاسخي است بر اين مطلقگرايان. جامعه فرانسه به عنوان جامعهاي که در آن فضاي ديجيتال و الکترونيک پيشرفت بسيار کرده است، هنوز خود را نيازمند و وابسته به «فيگارو» و فيگاروها ميداند، چراکه آنان بهخوبي ميدانند که فراهمکردن بستر براي گسترش رسانههاي الکترونيکي، بههيچوجه بهمنزله رد و طرد رسانههاي سنتي و پذيرش تام و تمام رسانههاي جديد نيست؛ آنها ميدانند که رسانههاي جديد در کنار تمام ويژگيهاي مثبتي که دارند، وجوه مخرب و غيرانسانياي هم دارند و عموما طرد و حذف خردهفرهنگها و زمينهسازي براي سلطه فرهنگي قدرتمندان را سبب ميشوند. آنان همچنين ميدانند که رسانههاي جديد عموما قدرت «تمرکز» را از مخاطبان سلب کرده و فقط آنان را آماج اخبار و اطلاعات قرار میدهند، بيآنکه به آنان قدرت تحليل و تفسير وقايع و رويدادها را در مقايسه با رسانههاي مکتوب بدهند.
از سوي ديگر، با توجه به اقبالي که به هر حال به رسانههاي ديجيتال وجود دارد، رسانههاي مکتوب باید هر چه سريعتر نقاط آسيبپذير خود در مقابل اين رسانهها را مشخص کنند و تا آنجا که مقدور است، در همان نقاط، خود را تقويت کنند. همچنين رسانههاي مکتوب بايد روي نقاط تمايزِ خود تأکيد کرده و آنها را تقويت کنند و با بهرهگيري از ظرفيتهاي رسانههاي ديجيتال ازجمله راديو، تلويزيونهاي اينترنتي، توليدات چندرسانهاي، پادکست و... عملا رسانههاي جديد را خلع سلاح کنند يا حداقل در کنار آنها به حيات رسانهاي خود ادامه دهند.تجربه «فيگارو» که در کنار نسخه چاپي پرتيراژ و متفاوت خود، هم سايتي حرفهاي و پربازديد دارد، هم يک بخش تلويزيوني اينترنتي حرفهاي و مورد توجه، نشان ميدهد هم ميتوان در فضاي جديد رسانهاي تنفس کرد و هم هنوز روزنامهاي منتشر کرد که نه تنها دهها هزار تيراژ داشته که همچنان مورد توجه و اقبال مخاطبان ملي و بينالمللي باشد.
امروز شد 153 سال! دقيقا 153 سال پيش بود که در 16 نوامبر ١٨٦٦، روزنامه «فيگارو» نخستين شمارهاش را به دست مخاطبان خود در پاريس و چند شهر ديگر فرانسه رساند. فيگارو همان روزِ اول هم يک اتفاق براي سپهر رسانهای فرانسه از يکسو و جامعه بينالملل از سوي ديگر بود، درست مثل امروز که هنوز يک اتفاق است. روزنامهاي همچنان مهم و تأثيرگذار براي سياستمداران و تحليلگران از يکسو و مردم به عنوان مخاطبان از سوي ديگر.در تمامِ اين 153 سال، به ويژه اين دو دهه اخير، سپهر رسانهاي جهاني دستخوش تغيير و تحول گستردهاي شد و نظريهپردازان انتقادي دهههاي 60 و 70 ميلادي، جامعه مدرن را جامعهاي معرفي کردند که در آن افراد منفرد با روابط سرد و رسمي نهادهاي بوروکراتيک به يکديگر مرتبط شده و وجودشان تحت سيطره رسانههاي فراگير مدرن به صورت منفعلانهاي شکل ميگيرد. با تمام اين احوال، رسانهاي فراگير مانند «فيگارو» که ميتوانست مصداقي بر اين موضوع باشد، هيچگاه جايگاهش را در ميان مخاطبان خود از دست نداد و تلاش کرد تا همواره جايگاه خود را به عنوان يک رسانه تأثيرگذار در معادلات سياسي و فرهنگي و اقتصادي حفظ کند. حاميان رسانههاي الکترونيکي در دو دهه اخير مدعي فضاي ارتباطياي هستند که در آن اين دسته از رسانهها اين امکان را دادهاند که هر فردي فعالانه درگير در يک نظام ارتباطي شود و با استفاده از اين رسانههاي جديد به نشر عقايد و اطلاعات خويش بپردازد. به باور آنها در چنين فضايي، ديگر از يک منبع منفرد براي انبوه انسانها پيام ارسال نميشود، بلکه اين امکان وجود دارد که در سطحي وسيع افراد بهصورت انفرادي با استفاده از اين رسانههاي ديجيتال و الکترونيک بهصورت اختياري و داوطلبانه به توليد پيام يا مشارکت در فرايندهاي ارتباطي تعاملي بپردازند و فارغ از ارتباطات عمودي سابق، در شبکههاي افقي با يکديگر ارتباط برقرار کنند. بر پايه همين مدعاها که البته درست ولي نه الزاما دقيق و کامل است، بسياري از فعالان رسانهاي در ايران از پايان عصر رسانههاي مکتوب سخن ميگويند و تمام تلاش خود را بر اثبات ناکارآمدي رسانههاي مکتوب، ازجمله روزنامههاي چاپي قرار دادهاند. تجربه «فيگارو» اما خود بهتنهايي پاسخي است بر اين مطلقگرايان. جامعه فرانسه به عنوان جامعهاي که در آن فضاي ديجيتال و الکترونيک پيشرفت بسيار کرده است، هنوز خود را نيازمند و وابسته به «فيگارو» و فيگاروها ميداند، چراکه آنان بهخوبي ميدانند که فراهمکردن بستر براي گسترش رسانههاي الکترونيکي، بههيچوجه بهمنزله رد و طرد رسانههاي سنتي و پذيرش تام و تمام رسانههاي جديد نيست؛ آنها ميدانند که رسانههاي جديد در کنار تمام ويژگيهاي مثبتي که دارند، وجوه مخرب و غيرانسانياي هم دارند و عموما طرد و حذف خردهفرهنگها و زمينهسازي براي سلطه فرهنگي قدرتمندان را سبب ميشوند. آنان همچنين ميدانند که رسانههاي جديد عموما قدرت «تمرکز» را از مخاطبان سلب کرده و فقط آنان را آماج اخبار و اطلاعات قرار میدهند، بيآنکه به آنان قدرت تحليل و تفسير وقايع و رويدادها را در مقايسه با رسانههاي مکتوب بدهند.
از سوي ديگر، با توجه به اقبالي که به هر حال به رسانههاي ديجيتال وجود دارد، رسانههاي مکتوب باید هر چه سريعتر نقاط آسيبپذير خود در مقابل اين رسانهها را مشخص کنند و تا آنجا که مقدور است، در همان نقاط، خود را تقويت کنند. همچنين رسانههاي مکتوب بايد روي نقاط تمايزِ خود تأکيد کرده و آنها را تقويت کنند و با بهرهگيري از ظرفيتهاي رسانههاي ديجيتال ازجمله راديو، تلويزيونهاي اينترنتي، توليدات چندرسانهاي، پادکست و... عملا رسانههاي جديد را خلع سلاح کنند يا حداقل در کنار آنها به حيات رسانهاي خود ادامه دهند.تجربه «فيگارو» که در کنار نسخه چاپي پرتيراژ و متفاوت خود، هم سايتي حرفهاي و پربازديد دارد، هم يک بخش تلويزيوني اينترنتي حرفهاي و مورد توجه، نشان ميدهد هم ميتوان در فضاي جديد رسانهاي تنفس کرد و هم هنوز روزنامهاي منتشر کرد که نه تنها دهها هزار تيراژ داشته که همچنان مورد توجه و اقبال مخاطبان ملي و بينالمللي باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.