كاربري جامعهشناسي در بهبود زندگي امروز ما
سيفالله سيفالهي- جامعهشناس
اجتماعات انساني بايد از مراحلي گذر کنند تا به جامعه برسند، تجمعات اوليه انساني از منطقهاي به منطقهاي به طور دستهجمعي مهاجرت ميکردند، دور هم جمع ميشدند و به طور تودهوار با هم زندگي ميكردند. در اين اجتماعات و تجمعات، جامعه و گروههاي اجتماعي شکل نگرفته و روابط و مناسبات اجتماعي مبتني بر ريشسفیدی، خويشمداري، قوممداري، زورمداري و ارباب-رعيتي بوده است. وقتي اين اجتماعات متمرکز ميشوند و شکل ميگيرند، از مرحله گردآوري خوراک به شکار و پس از آن به مرحله دامداري و کشاورزي و سپس به مرحله صنعتي گام ميگذارند. هر کدام از اين مراحل روابط و مناسبات خود را دارد. دوم اينکه در اين اجتماعات طبقات و مرز طبقاتي مشخص نيست. شهرنشيني مبتني بر صنعت شکل نگرفته است. شهرنشيني در کشور ما و کشورهايی مثل ما مبتني بر نيازهاي مذهبي، سياسي و اداري بوده است؛ کمااينکه در تهران 15 ميليون جمعيت به صورت تودهوار زندگي ميکنند و اغلب روابط و مناسبات قومي و قبيلهاي دارند و اينکه اقوام چگونه به گروههاي قومي تبديل شوند، نيازمند گذر از مراحلي است که نيازمند تحولاتي است که در اين اجتماعات به مرور پديد ميآيد، تقسيم کاري صورت و گروههاي گوناگون شکل بگيرد. به اين نوع اجتماعات جامعه تودهوار ميگويند. چنين اجتماعاتي هيئتي عمل ميکنند. در اين اجتماعات احزاب شکل نميگيرند تا نماينده گروهها باشند و از حقوق آنها دفاع کنند و اما در جامعه، گروه اجتماعي شکل گرفته و مشخص شده است و در مقابل مديريت سياسي، مديريت مردمنهاد هم شکل گرفته است که به صورت سازمانهاي اجتماعي مردمنهاد در جامعه ظاهر ميشوند و براي رسيدن به منافع و خواستهاي خود با مديريت سياسي به گفتوگو مينشينند يا به مقاومت ميپردازند.
در ايران، جامعهشناسي مانند ساير رشتههاي علوم انساني، اجتماعي و فني نه به دليل نياز واقعي جامعه، بلکه به خاطر اينکه ما هم اين رشته از علوم را داشته باشيم، وارد جامعه ما شد. در واقع، جامعهشناسي به عنوان يک علم فانتزي وارد جامعه ما شد. مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي گرچه از سوی مرحوم استاد دکتر صديقي پايهگذاري شد ولي کار تحقيقاتي مثل آنچه در غرب انجام ميشد، در اين مؤسسه امکان نداشت، به اين دليل که احساس نياز نميشد و مديريت سياسي اجازه تحقيقات بيطرفانه نميداد ولي وجود و حضورش در جامعه ما احساس نميشد. حالا هم جامعهشناسي، به عنوان علم شناخت جامعه، در ايران پايدار و ريشهدار نشده است. در گذشته، تحصيلکردهها در خارج از کشور آموختههاي خود را به ايران آورده و مطرح ميکردند ولي اين دستاوردها از آنِ کشورهاي توسعهيافته بود نه نياز کشوري مثل ايران. گرچه جامعهشناسي و نظريات ديگران در دانشگاه مطرح ميشد ولي در جامعه نفوذ نميکرد چون جامعه احساس نياز نميکرد. اين وضعيت باعث شد جامعهشناسي و جامعهشناسان در ايران غريب بمانند از همه مهمتر، مديريت نميخواست جامعهشناسان واقعي وارد عرصه عمل شوند در صورتي که در
کشوري مثل آمريکا مديريت از جامعهشناسان استفاده ميکرد و حال همچنين است.
جامعهشناسي علم شناخت روابط و مناسبات اجتماعي جامعه است، يعني جامعهشناسي به عنوان يک علم داراي اصول و مباني روششناختي و روشهاي تحقيق و تکنيکهاي جمعآوري دادههاست. بنابراین جامعهشناس با اين سازوکارها تحقيق ميکند و با مطالعات مورديای که انجام ميدهد، به نظريههاي مفيد ميرسد و دستاوردهايش به هم پيوند ميخورند و نظرات عامتري را ارائه ميدهد. اين جريان در کشورهاي غربي اتفاق افتاد اما در ايران جامعهشناسان نرفتند ايلات و عشاير، روستاها و شهرها را آنطوري که بايد و شايد مطالعه و بررسي کنند. هرچند تعدادی محدود چنين کاري را انجام دادند ولي به طور جامع و پيگيرانه انجام نشد؛ کمااينکه حالا هم تعداد روستاهاي خود را نميدانيم. با اين حال، چگونه ميتوان روستایيان را در جا و مکان خود نگه داشت. روستاها ستون جامعه هستند و قادرند جامعه را نگه داشت و وقتي روستاها تضعيف ميشوند جامعه هم متزلزل ميشود. طبقات متوسط ستون فقرات جامعهاند تا زماني که طبقه متوسط شکل نگيرد، انگار جامعه ستون فقرات ندارد. در دوره قبل از انقلاب نگذاشتند ستون فقرات جامعه شکل بگيرد تا بتواند در امور اقتصادي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي مشارکت و حتي
در مواقع ضروري از کيان جامعه دفاع کند. ما به عنوان جامعهشناس بايد جامعه خود را مطالعه و بررسي کنيم و نظريات مختص به اين جامعه را ارائه دهيم. بايد با بنيانشناختي علمي جامعه خود را بشناسيم و حاصل شناختمان را در اختيار مديريت قرار دهيم و براساس آن برنامهريزي شود تا به سوي توسعه متوازن حرکت کنيم. در شرايط فعلي جامعه ما جامعه توسعهنيافته است. اگر بخواهم صريح بگويم جامعه ما يک اجتماع است نه جامعه! و در حال گذر است؛ جامعه تودهوار ويژگيهاي خاص خود را دارد. جامعه ما يک جامعه شرقي است که داراي ويژگيهاي خاصي است. در اين جامعه که در حال توسعه است، نميتوانيم ابزارها و آموختههاي جامعه توسعهيافته را پياده کنيم.
جامعه ما مختلط از سه تمدن است:
1. قبل از دوره ساساني با فرهنگ خاص خود
2. بعد از ورود اسلام با فرهنگ خاص خود
3. تمدن و فرهنگ غربي با فرهنگ خاص خود.
اين سه فرهنگ و تمدن در حال حاضر با هم در ستيز هستند و هيچ کدام ديگري را نپذيرفته؛ پس چگونه ميشود گفت ايران يک جامعه است. اکنون ما در پاسخ به اين پرسش ماندهايم که آيا ميخواهيم غربي شويم يا ميخواهيم يک جامعه صنعتي يا يک جامعه توسعهيافته باشيم. کشور ما يک کشور پيراموني، وابسته و برونزاست يعني همه اين مسائل و مشکلات اجتماعي را داريم. به عنوان مثال علم، کلاسها و انديشههاي وابسته به اكثر دانشگاههاي ما مصرفي و تقليدي هستند. زيرا دانشگاههاي ما به آن مرحله از توسعه نرسيدهاند. زيرا دانشگاههاي ما براساس نيازهاي جامعه شکل نگرفتهاند. به نظرم تا زماني که جامعه ما حرکت درونزا نداشته باشد، چنين وضعيتي خواهيم داشت. ما 200 سال است درجا ميزنيم و از جامعه روستايي و ارباب-رعيتي به سمت يک جامعه صنعتي با توسعه درونزا و پايدار حرکت نکردهايم. ما اميرکبير را کشتيم درحاليکه در ژاپن پشت سر ميجي ايستادند و حرکت کردند. از نظر فرهنگي اين دو کشور به هم شبيه هستند آنها پيشرفت کردند ولي ما نتوانستيم. بايد بدانيم هيچ کشوري براي ما نميتواند الگو باشد. فرهنگ جامعه بايد بتواند براي خودش الگو ارائه دهد و فقط تقليد نکند. در
چند دهه اخير برخي جوامع بطئي حرکت کردند و برخي سريعتر پيش رفتند، ما الگويي براي توسعه نداريم و به اين دليل است که کشور ما از درون حرکت نکرده است. به نظر من مشکل ما تنها مشکل مديريتي نيست! مشکل ما مرتبط با درون جامعه است چون جامعه خود را نشناختيم. اين ويژگيها باعث شده جامعه با يکسري مسائل درگير شود. براي برونرفت و حل اين مسئله نيازمند انجام تحقيقات آمايشي هستيم که بفهميم جامعه ما از بعد جمعيتي، جغرافيايي، اقتصادي، منطقهاي و مديريتي چه مشکلاتي دارد تا با برنامه کوتاهمدت، ميانمدت و بلندمدت در جهت توسعه پايدار حركت كنيم. بايد اذعان کنيم که برنامههاي توسعه قبل و بعد از انقلاب ما کم و بيش با 30 درصد موفقيت به پايان رسيدهاند. بنابراين با اين درصدها نميتوانيم به توسعه متوازن برسيم. ما نيازمند الگوي توسعه بومي برنامهريزي توسعه هستيم تا با توجه به شرايط عيني جامعه و با مدنظر قراردادن موقعيت خود و داشتههايمان و نيز روابط و مناسبات و موقعيت خودمان در منطقه حرکت کنيم. به عنوان مثال در حال حاضر چه تعداد از جمعيت ما دوشناسنامهاي هستند، بنابراين بايد اينگونه مسائل را مشخص کنيم و راهحل ارائه دهيم. اين کار
نيازمند مطالعه آمايش سرزميني، اقتصادي، جمعيتي، سياسي و مديريتي است تا از دل آن الگوي بومي توسعه پايدار درآيد. بايد به اين نکته توجه کنيم که اقوام خصومتهايي در جوامع امروزي دارند و به کشتار همديگر دست ميزنند اما در ايران با هم مشکلي ندارند بلکه با شيوه مديريتها مشکل دارند. در ايران، هر گروه قومي خود را ايراني ميداند؛ بلوچ، عرب، کرد و ترک خود را ايراني ميدانند. حالا بايد به اين نکته فکر کنيم که چگونه ميتوان اين اقوام را به هم نزديکتر کرد. به عنوان مثال در فرانسه گروههاي قومي زيادي وجود دارد اما يک گروه قومي قدرت را در دست گرفته و براي اقوام ديگر شرايط مساعدي براي زندگي فراهم ميکند. پس ضرورت دارد که بدانيم چگونه ميتوان همبستگي ايجاد كرد تا بتوان ناامني، نابرابري و تبعيضات در جامعه را کم کرد.
با کاهش نابرابري قومي، نابرابري جغرافيايي و بيعدالتيهاي جمعيتي ميتوان زمينه را براي همبستگي قومي فراهم كرد. براي برونرفت از وضع کنوني به نظرم بايد در مرحله اول براي مسئله بحرانزاي اقتصاد دلالي، مصرفي، رانتي و وارداتي چارهانديشي كرد تا زمينه براي بهرهگيري از امکانات فراهم و به نيازها و خواستهاي گروههاي مختلف جامعه توجه جدي شود و در حلوفصل آنها بکوشيم، در غير اين صورت ما دچار مشکل همبستگي خواهيم شد.
اجتماعات انساني بايد از مراحلي گذر کنند تا به جامعه برسند، تجمعات اوليه انساني از منطقهاي به منطقهاي به طور دستهجمعي مهاجرت ميکردند، دور هم جمع ميشدند و به طور تودهوار با هم زندگي ميكردند. در اين اجتماعات و تجمعات، جامعه و گروههاي اجتماعي شکل نگرفته و روابط و مناسبات اجتماعي مبتني بر ريشسفیدی، خويشمداري، قوممداري، زورمداري و ارباب-رعيتي بوده است. وقتي اين اجتماعات متمرکز ميشوند و شکل ميگيرند، از مرحله گردآوري خوراک به شکار و پس از آن به مرحله دامداري و کشاورزي و سپس به مرحله صنعتي گام ميگذارند. هر کدام از اين مراحل روابط و مناسبات خود را دارد. دوم اينکه در اين اجتماعات طبقات و مرز طبقاتي مشخص نيست. شهرنشيني مبتني بر صنعت شکل نگرفته است. شهرنشيني در کشور ما و کشورهايی مثل ما مبتني بر نيازهاي مذهبي، سياسي و اداري بوده است؛ کمااينکه در تهران 15 ميليون جمعيت به صورت تودهوار زندگي ميکنند و اغلب روابط و مناسبات قومي و قبيلهاي دارند و اينکه اقوام چگونه به گروههاي قومي تبديل شوند، نيازمند گذر از مراحلي است که نيازمند تحولاتي است که در اين اجتماعات به مرور پديد ميآيد، تقسيم کاري صورت و گروههاي گوناگون شکل بگيرد. به اين نوع اجتماعات جامعه تودهوار ميگويند. چنين اجتماعاتي هيئتي عمل ميکنند. در اين اجتماعات احزاب شکل نميگيرند تا نماينده گروهها باشند و از حقوق آنها دفاع کنند و اما در جامعه، گروه اجتماعي شکل گرفته و مشخص شده است و در مقابل مديريت سياسي، مديريت مردمنهاد هم شکل گرفته است که به صورت سازمانهاي اجتماعي مردمنهاد در جامعه ظاهر ميشوند و براي رسيدن به منافع و خواستهاي خود با مديريت سياسي به گفتوگو مينشينند يا به مقاومت ميپردازند.
در ايران، جامعهشناسي مانند ساير رشتههاي علوم انساني، اجتماعي و فني نه به دليل نياز واقعي جامعه، بلکه به خاطر اينکه ما هم اين رشته از علوم را داشته باشيم، وارد جامعه ما شد. در واقع، جامعهشناسي به عنوان يک علم فانتزي وارد جامعه ما شد. مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي گرچه از سوی مرحوم استاد دکتر صديقي پايهگذاري شد ولي کار تحقيقاتي مثل آنچه در غرب انجام ميشد، در اين مؤسسه امکان نداشت، به اين دليل که احساس نياز نميشد و مديريت سياسي اجازه تحقيقات بيطرفانه نميداد ولي وجود و حضورش در جامعه ما احساس نميشد. حالا هم جامعهشناسي، به عنوان علم شناخت جامعه، در ايران پايدار و ريشهدار نشده است. در گذشته، تحصيلکردهها در خارج از کشور آموختههاي خود را به ايران آورده و مطرح ميکردند ولي اين دستاوردها از آنِ کشورهاي توسعهيافته بود نه نياز کشوري مثل ايران. گرچه جامعهشناسي و نظريات ديگران در دانشگاه مطرح ميشد ولي در جامعه نفوذ نميکرد چون جامعه احساس نياز نميکرد. اين وضعيت باعث شد جامعهشناسي و جامعهشناسان در ايران غريب بمانند از همه مهمتر، مديريت نميخواست جامعهشناسان واقعي وارد عرصه عمل شوند در صورتي که در
کشوري مثل آمريکا مديريت از جامعهشناسان استفاده ميکرد و حال همچنين است.
جامعهشناسي علم شناخت روابط و مناسبات اجتماعي جامعه است، يعني جامعهشناسي به عنوان يک علم داراي اصول و مباني روششناختي و روشهاي تحقيق و تکنيکهاي جمعآوري دادههاست. بنابراین جامعهشناس با اين سازوکارها تحقيق ميکند و با مطالعات مورديای که انجام ميدهد، به نظريههاي مفيد ميرسد و دستاوردهايش به هم پيوند ميخورند و نظرات عامتري را ارائه ميدهد. اين جريان در کشورهاي غربي اتفاق افتاد اما در ايران جامعهشناسان نرفتند ايلات و عشاير، روستاها و شهرها را آنطوري که بايد و شايد مطالعه و بررسي کنند. هرچند تعدادی محدود چنين کاري را انجام دادند ولي به طور جامع و پيگيرانه انجام نشد؛ کمااينکه حالا هم تعداد روستاهاي خود را نميدانيم. با اين حال، چگونه ميتوان روستایيان را در جا و مکان خود نگه داشت. روستاها ستون جامعه هستند و قادرند جامعه را نگه داشت و وقتي روستاها تضعيف ميشوند جامعه هم متزلزل ميشود. طبقات متوسط ستون فقرات جامعهاند تا زماني که طبقه متوسط شکل نگيرد، انگار جامعه ستون فقرات ندارد. در دوره قبل از انقلاب نگذاشتند ستون فقرات جامعه شکل بگيرد تا بتواند در امور اقتصادي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي مشارکت و حتي
در مواقع ضروري از کيان جامعه دفاع کند. ما به عنوان جامعهشناس بايد جامعه خود را مطالعه و بررسي کنيم و نظريات مختص به اين جامعه را ارائه دهيم. بايد با بنيانشناختي علمي جامعه خود را بشناسيم و حاصل شناختمان را در اختيار مديريت قرار دهيم و براساس آن برنامهريزي شود تا به سوي توسعه متوازن حرکت کنيم. در شرايط فعلي جامعه ما جامعه توسعهنيافته است. اگر بخواهم صريح بگويم جامعه ما يک اجتماع است نه جامعه! و در حال گذر است؛ جامعه تودهوار ويژگيهاي خاص خود را دارد. جامعه ما يک جامعه شرقي است که داراي ويژگيهاي خاصي است. در اين جامعه که در حال توسعه است، نميتوانيم ابزارها و آموختههاي جامعه توسعهيافته را پياده کنيم.
جامعه ما مختلط از سه تمدن است:
1. قبل از دوره ساساني با فرهنگ خاص خود
2. بعد از ورود اسلام با فرهنگ خاص خود
3. تمدن و فرهنگ غربي با فرهنگ خاص خود.
اين سه فرهنگ و تمدن در حال حاضر با هم در ستيز هستند و هيچ کدام ديگري را نپذيرفته؛ پس چگونه ميشود گفت ايران يک جامعه است. اکنون ما در پاسخ به اين پرسش ماندهايم که آيا ميخواهيم غربي شويم يا ميخواهيم يک جامعه صنعتي يا يک جامعه توسعهيافته باشيم. کشور ما يک کشور پيراموني، وابسته و برونزاست يعني همه اين مسائل و مشکلات اجتماعي را داريم. به عنوان مثال علم، کلاسها و انديشههاي وابسته به اكثر دانشگاههاي ما مصرفي و تقليدي هستند. زيرا دانشگاههاي ما به آن مرحله از توسعه نرسيدهاند. زيرا دانشگاههاي ما براساس نيازهاي جامعه شکل نگرفتهاند. به نظرم تا زماني که جامعه ما حرکت درونزا نداشته باشد، چنين وضعيتي خواهيم داشت. ما 200 سال است درجا ميزنيم و از جامعه روستايي و ارباب-رعيتي به سمت يک جامعه صنعتي با توسعه درونزا و پايدار حرکت نکردهايم. ما اميرکبير را کشتيم درحاليکه در ژاپن پشت سر ميجي ايستادند و حرکت کردند. از نظر فرهنگي اين دو کشور به هم شبيه هستند آنها پيشرفت کردند ولي ما نتوانستيم. بايد بدانيم هيچ کشوري براي ما نميتواند الگو باشد. فرهنگ جامعه بايد بتواند براي خودش الگو ارائه دهد و فقط تقليد نکند. در
چند دهه اخير برخي جوامع بطئي حرکت کردند و برخي سريعتر پيش رفتند، ما الگويي براي توسعه نداريم و به اين دليل است که کشور ما از درون حرکت نکرده است. به نظر من مشکل ما تنها مشکل مديريتي نيست! مشکل ما مرتبط با درون جامعه است چون جامعه خود را نشناختيم. اين ويژگيها باعث شده جامعه با يکسري مسائل درگير شود. براي برونرفت و حل اين مسئله نيازمند انجام تحقيقات آمايشي هستيم که بفهميم جامعه ما از بعد جمعيتي، جغرافيايي، اقتصادي، منطقهاي و مديريتي چه مشکلاتي دارد تا با برنامه کوتاهمدت، ميانمدت و بلندمدت در جهت توسعه پايدار حركت كنيم. بايد اذعان کنيم که برنامههاي توسعه قبل و بعد از انقلاب ما کم و بيش با 30 درصد موفقيت به پايان رسيدهاند. بنابراين با اين درصدها نميتوانيم به توسعه متوازن برسيم. ما نيازمند الگوي توسعه بومي برنامهريزي توسعه هستيم تا با توجه به شرايط عيني جامعه و با مدنظر قراردادن موقعيت خود و داشتههايمان و نيز روابط و مناسبات و موقعيت خودمان در منطقه حرکت کنيم. به عنوان مثال در حال حاضر چه تعداد از جمعيت ما دوشناسنامهاي هستند، بنابراين بايد اينگونه مسائل را مشخص کنيم و راهحل ارائه دهيم. اين کار
نيازمند مطالعه آمايش سرزميني، اقتصادي، جمعيتي، سياسي و مديريتي است تا از دل آن الگوي بومي توسعه پايدار درآيد. بايد به اين نکته توجه کنيم که اقوام خصومتهايي در جوامع امروزي دارند و به کشتار همديگر دست ميزنند اما در ايران با هم مشکلي ندارند بلکه با شيوه مديريتها مشکل دارند. در ايران، هر گروه قومي خود را ايراني ميداند؛ بلوچ، عرب، کرد و ترک خود را ايراني ميدانند. حالا بايد به اين نکته فکر کنيم که چگونه ميتوان اين اقوام را به هم نزديکتر کرد. به عنوان مثال در فرانسه گروههاي قومي زيادي وجود دارد اما يک گروه قومي قدرت را در دست گرفته و براي اقوام ديگر شرايط مساعدي براي زندگي فراهم ميکند. پس ضرورت دارد که بدانيم چگونه ميتوان همبستگي ايجاد كرد تا بتوان ناامني، نابرابري و تبعيضات در جامعه را کم کرد.
با کاهش نابرابري قومي، نابرابري جغرافيايي و بيعدالتيهاي جمعيتي ميتوان زمينه را براي همبستگي قومي فراهم كرد. براي برونرفت از وضع کنوني به نظرم بايد در مرحله اول براي مسئله بحرانزاي اقتصاد دلالي، مصرفي، رانتي و وارداتي چارهانديشي كرد تا زمينه براي بهرهگيري از امکانات فراهم و به نيازها و خواستهاي گروههاي مختلف جامعه توجه جدي شود و در حلوفصل آنها بکوشيم، در غير اين صورت ما دچار مشکل همبستگي خواهيم شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.