|

نگاهي به ماجراي نيمروز: رد خون

سر درگمي

مازيار معاوني: طرح و بسط دراماتيک وقايع تاريخي در زمان محدود يک فيلم سينمايي به شکلي که نه تاريخ و الزاماتش آسيب ببيند و نه درام دچار لکنت و نارسايي شود، از چالش‌هاي هميشگي سينماگران ژانر تاريخي، به‌خصوص زيرگونه سياسي آن بوده است. به نظر مي‌رسد براي پرداختن به چنين دست‌مايه‌هايي مديوم سريال (يا دست‌کم ميني‌سريال) گزينه مناسب‌تري باشد و در سينما هم اگر قرار بر دردست‌گرفتن چنين سوژه‌هايي است نبايد اين نکته کليدي از ذهن دور بماند که هر اندازه که فيلم تمرکز خود را بر يک روايت واقعه تاريخي محدودتر به لحاظ طول زمان وقوع و گستردگي مضمون روايت‌شده بگذارد، نتيجه نهايي شسته‌‌‌ورفته‌ترو قابل‌قبول‌تر خواهد بود. با اين مقدمه ناگفته پيداست که تصميم محمدمهدي مهدويان براي ادامه مسير دشواري که در «ماجراي نيمروز» انتخاب کرده بود، در ساخت فصل دوم آن؛ يعني همين فيلم در حال اکران «ماجراي نيمروز: رد خون» از همان ابتدا با چه حجمي از چالش‌ها و دشواري‌ها روبه‌رو بوده است.
در دومين «ماجراي نيمروز» که البته آنچنان ماجراي نيمروزي هم نيست و وجه تسميه درست و دقيق نام‌گذاري فيلم اول در حمله صبح تا ظهر (نيمروز) نيروهاي اطلاعات سپاه به مقر منافقين در بهمن‌ماه سال 1360 را در بطن خود ندارد، کارگردان سعي کرده اشکال روايي فيلم اول را که مورد انتقادات بسياري هم قرار گرفت تا حدودي مرتفع كند. در آن فيلم استفاده از زاويه روايت يک‌سويه که تماشاگر را با نيروهاي امنيتي نظام همراه و از ديد آنها ماجرا را دنبال مي‌کرد اعتراضات زيادي را به دنبال داشت که به عدم نمايش سوي ديگر رويارويي (که به گفته منتقدان به روايت دقيق‌تر و باورپذيرتر تاريخ مي‌انجاميد) معترض بودند. حالا در فصل دوم، اين معضل تا حدي حل شده است. در قالب بخش‌هاي بازسازي‌شده و تصاوير مستند آرشيوي، تماشاگر با کنش و واکنش طرف مقابل هم تا اندازه‌اي آشنا مي‌شود، اما نه به اندازه‌اي که به بطن واقعيات آن‌سوي ماجرا به ميزان کافي نزديک شود. به عبارت ديگر به نظر مي‌رسد تصميم مهدويان براي استفاده از شيوه روايي «داناي کل» و بردن دوربين به جبهه منافقين بيشتر از جهت پيشگيري از حمله دوباره و توأمان منتقدان و مورخان بوده تا اينکه خود او در مورد تغيير فرم روايت اثر به يک جمع‌بندي سينمايي رسيده باشد. يک سوءبرداشت مهم درباره فيلم که حجمي از انتقادهاي بعدي هم از آن ناشي مي‌شود، اين تصور اشتباه است که «ماجراي نيمروز: رد خون» را بازخواني تصويري عمليات مشهور «مرصاد» فرض و فيلم را بر مبناي چنين تصوري قضاوت كنيم. همان‌گونه که «ماجراي نيمروز» روايت صرف شناسايي و فروريختن مخفيگاه شخص دوم منافقين نبود، در اينجا هم اگرچه در نيمه دوم اثر، صحنه‌هاي اشغال شهرها به دست مهاجمان و پاتک نيروهاي خودي حجم عمده‌اي از کار را به خود اختصاص مي‌دهد، اما نبايد دچار اين سوءتفاهم شد که فيلم مأموريت صرف نمايش آن عمليات تاريخ‌ساز را دنبال مي‌کرده است. بهترين گواه اين ادعا قطعا خود فيلم است. از شروع آن که به شنود و رصد اطلاعاتي منافقين در عراق (قرارگاه اشرف) اختصاص دارد تا ماجراي ترک اردوگاه اسرا و پيوستن به صف منافقين توسط همسر و خواهر دو مأمور اطلاعاتي (با بازي هادي حجازي‌فر و ميلاد کيايي) و تمام پنهان‌کاري‌هاي بعدي اين دو از يک‌سو و مأموريت کمال (حجازي‌فر) در عراق براي ترور سران منافقين در ميانه راه اشرف به بغداد و ديگر خطوط داستاني فيلم، همه‌وهمه مسيري غير از تمرکز تام‌وتمام بر موضوع «عمليات مرصاد» را روايت مي‌کنند و صرف 30 دقيقه پاياني نمي‌توان فيلم را پروژه‌اي براي بازسازي نمايشي آن عمليات تلقي كرد. با توجه به پيشينه خوب مهدويان در بازسازي مستندگونه روايت‌هاي تاريخي که در آثاري مانند «آخرين روزهاي زمستان» و «ايستاده در غبار» شاهدش بوده‌ايم، به نظر مي‌رسد اگر قصد فيلم روايت دقيق «مرصاد» و نه ساخت ملغمه‌اي از نبرد اطلاعاتي و مايه‌هاي ملودرام و سرانجام به‌تصويرکشيدن اين عمليات بود، قاعدتا بايد تصويري شفاف‌تر و ملموس‌تر از فرمانده آن عمليات؛ يعني امير شهيد «صيادشيرازي» و مثلا اتاق جنگ و درگيري‌هاي مستقيم جناحين تصوير مي‌شد. مهدويان در «ماجراي نيمروز» هم يک درون‌مايه ملودرام را به خط اصلي قصه‌اش افزوده بود؛ ماجراي ارتباط عاطفي سابق يکي از مأموران امنيتي (با بازي مهرداد صديقيان) با يک دختر منافق که پرداخت خوب و به اندازه آن سه هدف دراماتيزه‌کردن، باور‌پذيري و اجتناب از قهرمان‌پردازي‌هاي شعارگونه را به خوبي برآورده مي‌کرد. در «ماجراي نيمروز: رد خون» هم باز همين فرمول درهم‌آميختن و اتصال آرمان و سياست با عشق و عاطفه و روابط خانوادگي مورد استفاده قرار گرفته، منتها نه در قالب یک خط فرعي و مکمل که در مقام يکي از خطوط اصلي روايت که اتفاقا بيشترين بار چالشي فيلم را هم به دوش مي‌کشد. به پناهندگي زن اسير ايراني به اردوگاه منافقين اشاره مي‌کنم که به جهت عدم شخصيت‌پردازي دقيق و کامل اين کاراکتر و آرمان‌هايش و بي‌توجهي فيلم‌ساز در نمايش چگونگي استحاله شخصيتش، تنها يک رويه سطحي و فاقد عمق از اين رفتار غيرقابل‌توجيه به نمايش گذاشته شده و البته در ادامه هم گويا فيلم‌ساز فراموش کرده اين پرسوناژ را در روزهاي حضور در اشرف، چهره‌اي مردد و کم‌اعتقاد به منافقين نشان داده بوده و حالا چگونه است که پس از شکست آنها و درحالي‌که اکثر اعضايشان به گواه تاريخ دچار نااميدي شديدي شده بودند، خانم دکتر برعکس همه، بر ارادتش به آرمان‌هاي منافقين افزوده شده است؟! به اينها مي‌توان اضافه کرد رابطه درنيامده دختر منافق با همسرش (عباس زريباف) و بي‌اعتنايي‌هاي همسر و نفي روابط عاطفي به نفع اولويت‌هاي سازماني را که چون در فيلم به پس‌زمينه بروز اين‌گونه تصميمات غيرعاطفي و ضدخانواده در سازمان منافقين پرداخته نشده، ملموس و درگيرکننده نيست. به نظر مي‌رسد در نگارش فيلم‌نامه اين مقوله مهم دور از ذهن مانده که فيلم براي مخاطب عام ساخته شده است؛ مخاطبي که لزوما فارغ‌التحصيل رشته تاريخ يا علاقه‌مند به حوزه تاريخ سياسي نيست و با چند خط متن روي تصوير ابتداي فيلم، آن هم درحالي‌که هنوز با دنياي فيلم ارتباط برقرار نکرده و به قولي گرم نشده قادر نيست اين‌همه خط‌وخطوط سردرگمِ فاقد پردازش درست و بدتر از آن نچسب به يکديگر را در قالب يک فيلم دوساعته هضم کرده و با آن ارتباط برقرار كند، گو اينکه به گواه تحليل‌ها، فيلم براي مخاطبان خاص هم رضايت‌بخش به نظر نمي‌رسد.

مازيار معاوني: طرح و بسط دراماتيک وقايع تاريخي در زمان محدود يک فيلم سينمايي به شکلي که نه تاريخ و الزاماتش آسيب ببيند و نه درام دچار لکنت و نارسايي شود، از چالش‌هاي هميشگي سينماگران ژانر تاريخي، به‌خصوص زيرگونه سياسي آن بوده است. به نظر مي‌رسد براي پرداختن به چنين دست‌مايه‌هايي مديوم سريال (يا دست‌کم ميني‌سريال) گزينه مناسب‌تري باشد و در سينما هم اگر قرار بر دردست‌گرفتن چنين سوژه‌هايي است نبايد اين نکته کليدي از ذهن دور بماند که هر اندازه که فيلم تمرکز خود را بر يک روايت واقعه تاريخي محدودتر به لحاظ طول زمان وقوع و گستردگي مضمون روايت‌شده بگذارد، نتيجه نهايي شسته‌‌‌ورفته‌ترو قابل‌قبول‌تر خواهد بود. با اين مقدمه ناگفته پيداست که تصميم محمدمهدي مهدويان براي ادامه مسير دشواري که در «ماجراي نيمروز» انتخاب کرده بود، در ساخت فصل دوم آن؛ يعني همين فيلم در حال اکران «ماجراي نيمروز: رد خون» از همان ابتدا با چه حجمي از چالش‌ها و دشواري‌ها روبه‌رو بوده است.
در دومين «ماجراي نيمروز» که البته آنچنان ماجراي نيمروزي هم نيست و وجه تسميه درست و دقيق نام‌گذاري فيلم اول در حمله صبح تا ظهر (نيمروز) نيروهاي اطلاعات سپاه به مقر منافقين در بهمن‌ماه سال 1360 را در بطن خود ندارد، کارگردان سعي کرده اشکال روايي فيلم اول را که مورد انتقادات بسياري هم قرار گرفت تا حدودي مرتفع كند. در آن فيلم استفاده از زاويه روايت يک‌سويه که تماشاگر را با نيروهاي امنيتي نظام همراه و از ديد آنها ماجرا را دنبال مي‌کرد اعتراضات زيادي را به دنبال داشت که به عدم نمايش سوي ديگر رويارويي (که به گفته منتقدان به روايت دقيق‌تر و باورپذيرتر تاريخ مي‌انجاميد) معترض بودند. حالا در فصل دوم، اين معضل تا حدي حل شده است. در قالب بخش‌هاي بازسازي‌شده و تصاوير مستند آرشيوي، تماشاگر با کنش و واکنش طرف مقابل هم تا اندازه‌اي آشنا مي‌شود، اما نه به اندازه‌اي که به بطن واقعيات آن‌سوي ماجرا به ميزان کافي نزديک شود. به عبارت ديگر به نظر مي‌رسد تصميم مهدويان براي استفاده از شيوه روايي «داناي کل» و بردن دوربين به جبهه منافقين بيشتر از جهت پيشگيري از حمله دوباره و توأمان منتقدان و مورخان بوده تا اينکه خود او در مورد تغيير فرم روايت اثر به يک جمع‌بندي سينمايي رسيده باشد. يک سوءبرداشت مهم درباره فيلم که حجمي از انتقادهاي بعدي هم از آن ناشي مي‌شود، اين تصور اشتباه است که «ماجراي نيمروز: رد خون» را بازخواني تصويري عمليات مشهور «مرصاد» فرض و فيلم را بر مبناي چنين تصوري قضاوت كنيم. همان‌گونه که «ماجراي نيمروز» روايت صرف شناسايي و فروريختن مخفيگاه شخص دوم منافقين نبود، در اينجا هم اگرچه در نيمه دوم اثر، صحنه‌هاي اشغال شهرها به دست مهاجمان و پاتک نيروهاي خودي حجم عمده‌اي از کار را به خود اختصاص مي‌دهد، اما نبايد دچار اين سوءتفاهم شد که فيلم مأموريت صرف نمايش آن عمليات تاريخ‌ساز را دنبال مي‌کرده است. بهترين گواه اين ادعا قطعا خود فيلم است. از شروع آن که به شنود و رصد اطلاعاتي منافقين در عراق (قرارگاه اشرف) اختصاص دارد تا ماجراي ترک اردوگاه اسرا و پيوستن به صف منافقين توسط همسر و خواهر دو مأمور اطلاعاتي (با بازي هادي حجازي‌فر و ميلاد کيايي) و تمام پنهان‌کاري‌هاي بعدي اين دو از يک‌سو و مأموريت کمال (حجازي‌فر) در عراق براي ترور سران منافقين در ميانه راه اشرف به بغداد و ديگر خطوط داستاني فيلم، همه‌وهمه مسيري غير از تمرکز تام‌وتمام بر موضوع «عمليات مرصاد» را روايت مي‌کنند و صرف 30 دقيقه پاياني نمي‌توان فيلم را پروژه‌اي براي بازسازي نمايشي آن عمليات تلقي كرد. با توجه به پيشينه خوب مهدويان در بازسازي مستندگونه روايت‌هاي تاريخي که در آثاري مانند «آخرين روزهاي زمستان» و «ايستاده در غبار» شاهدش بوده‌ايم، به نظر مي‌رسد اگر قصد فيلم روايت دقيق «مرصاد» و نه ساخت ملغمه‌اي از نبرد اطلاعاتي و مايه‌هاي ملودرام و سرانجام به‌تصويرکشيدن اين عمليات بود، قاعدتا بايد تصويري شفاف‌تر و ملموس‌تر از فرمانده آن عمليات؛ يعني امير شهيد «صيادشيرازي» و مثلا اتاق جنگ و درگيري‌هاي مستقيم جناحين تصوير مي‌شد. مهدويان در «ماجراي نيمروز» هم يک درون‌مايه ملودرام را به خط اصلي قصه‌اش افزوده بود؛ ماجراي ارتباط عاطفي سابق يکي از مأموران امنيتي (با بازي مهرداد صديقيان) با يک دختر منافق که پرداخت خوب و به اندازه آن سه هدف دراماتيزه‌کردن، باور‌پذيري و اجتناب از قهرمان‌پردازي‌هاي شعارگونه را به خوبي برآورده مي‌کرد. در «ماجراي نيمروز: رد خون» هم باز همين فرمول درهم‌آميختن و اتصال آرمان و سياست با عشق و عاطفه و روابط خانوادگي مورد استفاده قرار گرفته، منتها نه در قالب یک خط فرعي و مکمل که در مقام يکي از خطوط اصلي روايت که اتفاقا بيشترين بار چالشي فيلم را هم به دوش مي‌کشد. به پناهندگي زن اسير ايراني به اردوگاه منافقين اشاره مي‌کنم که به جهت عدم شخصيت‌پردازي دقيق و کامل اين کاراکتر و آرمان‌هايش و بي‌توجهي فيلم‌ساز در نمايش چگونگي استحاله شخصيتش، تنها يک رويه سطحي و فاقد عمق از اين رفتار غيرقابل‌توجيه به نمايش گذاشته شده و البته در ادامه هم گويا فيلم‌ساز فراموش کرده اين پرسوناژ را در روزهاي حضور در اشرف، چهره‌اي مردد و کم‌اعتقاد به منافقين نشان داده بوده و حالا چگونه است که پس از شکست آنها و درحالي‌که اکثر اعضايشان به گواه تاريخ دچار نااميدي شديدي شده بودند، خانم دکتر برعکس همه، بر ارادتش به آرمان‌هاي منافقين افزوده شده است؟! به اينها مي‌توان اضافه کرد رابطه درنيامده دختر منافق با همسرش (عباس زريباف) و بي‌اعتنايي‌هاي همسر و نفي روابط عاطفي به نفع اولويت‌هاي سازماني را که چون در فيلم به پس‌زمينه بروز اين‌گونه تصميمات غيرعاطفي و ضدخانواده در سازمان منافقين پرداخته نشده، ملموس و درگيرکننده نيست. به نظر مي‌رسد در نگارش فيلم‌نامه اين مقوله مهم دور از ذهن مانده که فيلم براي مخاطب عام ساخته شده است؛ مخاطبي که لزوما فارغ‌التحصيل رشته تاريخ يا علاقه‌مند به حوزه تاريخ سياسي نيست و با چند خط متن روي تصوير ابتداي فيلم، آن هم درحالي‌که هنوز با دنياي فيلم ارتباط برقرار نکرده و به قولي گرم نشده قادر نيست اين‌همه خط‌وخطوط سردرگمِ فاقد پردازش درست و بدتر از آن نچسب به يکديگر را در قالب يک فيلم دوساعته هضم کرده و با آن ارتباط برقرار كند، گو اينکه به گواه تحليل‌ها، فيلم براي مخاطبان خاص هم رضايت‌بخش به نظر نمي‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.