|

شهر و آبگینه

علیرضا امیرحاجبی

چهره شهرها با گذر زمان تغییر می‌کند. چه در 24 ساعت شبانه‌روز و چه ماه و سال‌هایی که می‌گذرند و به عمر شهر می‌افزایند و شهر را تغییر می‌دهند. این گزاره را به عنوان مقدمه در ابتدای یادداشت می‌نویسم تا جهت بحث برایم مشخص شود؛ زمان در شهر و شهر در زمان. اکنون می‌توان با نگاهی به گذشته و حال به سمت آینده‌ای نگریست که برای ابرشهری مانند تهران بسیار مبهم است.

هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست که چه عواملی باعث تخریب و ناپدیدی رَبع رشیدی شده است. رَبع رشیدی یک شهر آرمانی بود در جوار تبریز که به فرمان خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر ارجمند غازان‌خان تأسیس شد.
یک شهرک مدرن (در زمان خودش مدرن) که می‌توانست الگویی برای شهرهای دیگر ایران باشد. فقط به همین نکات اکتفا می‌کنم که: ربع رشیدی یکی از کامل‌ترین سامانه‌های آبرسانی شهری را داشت. سامانه منظمي از لوله‌کشی‌های دقیق که تمامی منازل، نهادهای علمی و مذهبی، بازار و نیز باغات را پوشش می‌داد. طراحی سامانه به شکلی بود که حداقل هدررفت آب را در پی داشته است؛ همچنین نظام هوشمندانه جمع‌آوری پسماند و بازیافت آن در باغات حومه. این مربوط به زمانی است که نه بحران‌های زیست‌محیطی گریبان ما را گرفته بود نه به‌طور کل مفاهیمی چون محیط زیست وجود خارجی داشته است. اما آنچنان که به زمان حال یک شهر می‌نگریم، باید به آینده آن نیز نگریست. (کار ما ایرانیان همواره یک اما دارد) این شاید بخشی از ضعف ربع رشیدی بود. تخریب کلی و سراسری آن هر دلیلی داشته باشد، عدم آینده‌نگری واسطه‌ای بود بین شهر و عوامل تخریب کلی و ناپدیدی آن.
زمان دشمن شهر است و هیچ دستی نمی‌تواند آن را از شهر دور کند. اگر تنها به امروز یک شهر بیندیشیم آینده آن را به دست زمان داده‌ایم و زمان خود می‌داند چه بلایی بر سر شهر بیاورد. گذشته شهرها می‌تواند یک راهنمای منطقی و علمی جهت پایداری آن باشد. من هیچ نشانه‌ای از آینده‌نگری در شهر تهران و سایر شهر‌های مشابه ندیده‌ام. شاید این فقدان به فرهنگ، اعتقادات اجتماعی و هستی‌شناختی ما ایرانیان بازمی‌گردد که می‌گوییم: چو فردا شود فکر فردا کنیم.
هرگاه به شهر در زمان می‌اندیشیم بی‌درنگ تمایلی نوستالژیک سراغمان می‌آید از آنچه بوده و دیگر نیست. این تمایلات در ذهن ماست و نه در کالبد شهری که در معرض گذر زمان است. فکرکردن به آنچه بوده فقط یک نتیجه مثبت دارد و آن طرح چند پرسش اساسی است؛ چرا آنچه بوده دیگر نیست؟ چگونه آنچه بوده ویران و نابود شده است؟
پاسخ به این سؤالات تا حدودی می‌تواند مقدمه طرحی آینده‌نگرانه در زمینه پایداری شهری مانند تهران باشد.
نکته مهم دیگر در زمینه پایداری شهری نسبت بین شهر و شهروندان است. این نسبت هم فیزیکی و مادی است و هم عاطفی و احساسی. اگر تناسبات شهری- انسانی در ابرشهری مانند تهران رعایت می‌شد، بسیاری از بحران‌هایی را که امروز گرفتار آن هستیم، نداشتیم. شهر تنها مکانی برای اسکان‌دادن چند صد هزار یا چند میلیون انسان نیست بلکه انسان در شهر نام و تعریفی دیگر می‌یابد: «شهروند». حقوق شهروند در شهر بسیار است که در آینده به آن خواهم پرداخت.
اما ذکر این نکته در زمینه آینده‌نگری شهری اهمیت فراوان دارد که هرچقدر شهر بیشتر در خدمت شهروندان باشد و حضور آنها دست‌کم گرفته نشود، پایداری شهر تضمین‌شده‌تر خواهد بود. افزایش جمعیت ابرشهرهای جهان از جمله تهران این تناسب را کاملا بر هم می‌زند و شهروند دوباره به انسان ساکن در یک مجموعه اجتماعی تبدیل می‌شود.
کمبود منابع خود تبدیل به بحران می‌شود. سه سرمایه اصلی هر شهر یعنی آب، خاک و هوا مدیریت شهری و شهروندان را به چالش می‌کشد. هر سه این عناصر بنیادین به دلیل رعایت‌نشدن نسبت‌های شهر با شهروندان دچار مشکل شده‌اند. مدیریت‌های شهری می‌آیند و می‌روند و برای اثبات و نمایش کارآمدی خود دست به اقداماتی کوتاه‌مدت می‌زنند که در بلندمدت خاکستری است پاشیده بر چشم شهروندان.

چهره شهرها با گذر زمان تغییر می‌کند. چه در 24 ساعت شبانه‌روز و چه ماه و سال‌هایی که می‌گذرند و به عمر شهر می‌افزایند و شهر را تغییر می‌دهند. این گزاره را به عنوان مقدمه در ابتدای یادداشت می‌نویسم تا جهت بحث برایم مشخص شود؛ زمان در شهر و شهر در زمان. اکنون می‌توان با نگاهی به گذشته و حال به سمت آینده‌ای نگریست که برای ابرشهری مانند تهران بسیار مبهم است.

هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست که چه عواملی باعث تخریب و ناپدیدی رَبع رشیدی شده است. رَبع رشیدی یک شهر آرمانی بود در جوار تبریز که به فرمان خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر ارجمند غازان‌خان تأسیس شد.
یک شهرک مدرن (در زمان خودش مدرن) که می‌توانست الگویی برای شهرهای دیگر ایران باشد. فقط به همین نکات اکتفا می‌کنم که: ربع رشیدی یکی از کامل‌ترین سامانه‌های آبرسانی شهری را داشت. سامانه منظمي از لوله‌کشی‌های دقیق که تمامی منازل، نهادهای علمی و مذهبی، بازار و نیز باغات را پوشش می‌داد. طراحی سامانه به شکلی بود که حداقل هدررفت آب را در پی داشته است؛ همچنین نظام هوشمندانه جمع‌آوری پسماند و بازیافت آن در باغات حومه. این مربوط به زمانی است که نه بحران‌های زیست‌محیطی گریبان ما را گرفته بود نه به‌طور کل مفاهیمی چون محیط زیست وجود خارجی داشته است. اما آنچنان که به زمان حال یک شهر می‌نگریم، باید به آینده آن نیز نگریست. (کار ما ایرانیان همواره یک اما دارد) این شاید بخشی از ضعف ربع رشیدی بود. تخریب کلی و سراسری آن هر دلیلی داشته باشد، عدم آینده‌نگری واسطه‌ای بود بین شهر و عوامل تخریب کلی و ناپدیدی آن.
زمان دشمن شهر است و هیچ دستی نمی‌تواند آن را از شهر دور کند. اگر تنها به امروز یک شهر بیندیشیم آینده آن را به دست زمان داده‌ایم و زمان خود می‌داند چه بلایی بر سر شهر بیاورد. گذشته شهرها می‌تواند یک راهنمای منطقی و علمی جهت پایداری آن باشد. من هیچ نشانه‌ای از آینده‌نگری در شهر تهران و سایر شهر‌های مشابه ندیده‌ام. شاید این فقدان به فرهنگ، اعتقادات اجتماعی و هستی‌شناختی ما ایرانیان بازمی‌گردد که می‌گوییم: چو فردا شود فکر فردا کنیم.
هرگاه به شهر در زمان می‌اندیشیم بی‌درنگ تمایلی نوستالژیک سراغمان می‌آید از آنچه بوده و دیگر نیست. این تمایلات در ذهن ماست و نه در کالبد شهری که در معرض گذر زمان است. فکرکردن به آنچه بوده فقط یک نتیجه مثبت دارد و آن طرح چند پرسش اساسی است؛ چرا آنچه بوده دیگر نیست؟ چگونه آنچه بوده ویران و نابود شده است؟
پاسخ به این سؤالات تا حدودی می‌تواند مقدمه طرحی آینده‌نگرانه در زمینه پایداری شهری مانند تهران باشد.
نکته مهم دیگر در زمینه پایداری شهری نسبت بین شهر و شهروندان است. این نسبت هم فیزیکی و مادی است و هم عاطفی و احساسی. اگر تناسبات شهری- انسانی در ابرشهری مانند تهران رعایت می‌شد، بسیاری از بحران‌هایی را که امروز گرفتار آن هستیم، نداشتیم. شهر تنها مکانی برای اسکان‌دادن چند صد هزار یا چند میلیون انسان نیست بلکه انسان در شهر نام و تعریفی دیگر می‌یابد: «شهروند». حقوق شهروند در شهر بسیار است که در آینده به آن خواهم پرداخت.
اما ذکر این نکته در زمینه آینده‌نگری شهری اهمیت فراوان دارد که هرچقدر شهر بیشتر در خدمت شهروندان باشد و حضور آنها دست‌کم گرفته نشود، پایداری شهر تضمین‌شده‌تر خواهد بود. افزایش جمعیت ابرشهرهای جهان از جمله تهران این تناسب را کاملا بر هم می‌زند و شهروند دوباره به انسان ساکن در یک مجموعه اجتماعی تبدیل می‌شود.
کمبود منابع خود تبدیل به بحران می‌شود. سه سرمایه اصلی هر شهر یعنی آب، خاک و هوا مدیریت شهری و شهروندان را به چالش می‌کشد. هر سه این عناصر بنیادین به دلیل رعایت‌نشدن نسبت‌های شهر با شهروندان دچار مشکل شده‌اند. مدیریت‌های شهری می‌آیند و می‌روند و برای اثبات و نمایش کارآمدی خود دست به اقداماتی کوتاه‌مدت می‌زنند که در بلندمدت خاکستری است پاشیده بر چشم شهروندان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.