خطر توسعه شهرها روي گسلهاي فعال
مهدي زارع*
از تابستان 97 پس از مصوبه شورايعالي شهرسازي و معماري ايران در رابطه با ممنوعيت ساختوساز روي گسلهاي اصلي، دکتر حناچي که در آن هنگام معاون شهرسازي شهرداري تهران بود، در نامهاي به شهرداران مناطق تهران دستور ممنوعيت صدور هرگونه مجوز ساختوساز مدارس و کليه جايگاههاي سوخت در پهنههاي گسلي اصلي تهران را صادر کرد. اين حکم براي احداث ساختمانهاي با اهميت خيلي زياد در پهنههاي گسل اصلي با جابهجايي عمده گسلي شهر تهران صادر شد. در مصوبه سوم ارديبهشت 1397 شورايعالي معماري و شهرسازي وزارت راه و شهرسازي «حرايم گسلها براي تهران، تبريز و کرمان» تعيين شد. همچنين قرار شد «ضوابط ساختوساز در پهنههاي گسلي کلانشهرها توسط کميته استاندارد ۲۸۰۰ مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي حداکثر تا سه ماه آينده تدوين و اعلام شود». (چنين کاري که اصولا تا مرداد 97 بايد انجام ميشد، هنوز انجام نشده است). نکته مهم آن است که در همين مصوبات نيز انجام فعاليتهاي علمي براي تعيين حريمهاي گسله الزامي دانسته شده است. حال اگر فرايندي در کشور براي ناديدهگرفتن اهميت و دقت لازم در اجراي اين مصوبات در کشور شکل بگيرد، عملا اجراي آن به کاري ضد اهداف اوليه خود تبديل خواهد شد. چراکه با عجله نواحي به عنوان حريم در داخل شهرها تعيين خواهند شد که عملا ساير نواحي که احتمالا گسله در آنها وجود داشته باشد، ناديده گرفته ميشوند و مانند گسلهاي شمال تهران و شمال تبريز که محدوده گسله در بيرون شهرهاي مذکور نيز ادامه مييابند، فقط بخش داخل شهرها براي چنين بررسياي مورد توجه قرار خواهند گرفت. مطالعهنكردن محدوده گسله که در محدوده شهري است، ولي بيرون شهر نيز ادامه مييابد، به اين نتيجه ميانجامد که اين مصوبه عملا به وسيلهاي براي مجازاعلامکردن محدودههاي خطرناک، با تعيين بعضي محدودهها که فعلا محل گسلها شناخته ميشوند، تبديل شود.ساختوساز در پهنه و روي گسلهاي فعال در بيشتر شهرهاي ايران که در پاي دامنهها و مرزهاي بين کوه و دشت واقع شدهاند، در پنج دهه اخير با سرعت و شدت روزافزون ادامه يافته است.
اين اتفاق در شهرهاي مهمي نظير تهران، تبريز، کرج، کرمان، شيراز، مشهد، قزوين و اهواز رخ داده و همچنان ادامه دارد. احداث ساختمان روي گسل شمال تهران و گسلهاي شمال و جنوب ري و كهريزك، گسل شمال کرج و ماهدشت، همچنان در حال گسترش بيرويهاي است. اين گسترش به نحوي است كه هماكنون ساختوساز با تسطيح نواحي پاي دامنههاي شمال تهران در ناحيههاي سوهانك، دارآباد، گلابدره، دربند، ولنجك، فرحزاد، سعادتآباد و كن با شدت ادامه دارد. اين مـسئله در شمال شهر تبريز نيز به صورت مشابهي در ناحيههاي باغميشه، شهرك وليامر، انتهاي يوسفآباد، محله جانبازان و شهرك ارم انجام ميشود. گسل شمال تهران به صورت يك پهنه گسله (شامل چندين گسل متوالي و پيدرپي) تا ناحيه اشتهارد و بوئينزهرا ادامه دارد. زلزله اول تير 1381 چنگوره (آوج) و پهنه زلزلهزده بوئينزهرا (10 شهريور 1341 با بزرگاي 7.1) در همين روند گسلي رخ داده است. زلزله مهم بوئينزهرا بر اثر گسيختگي در گسله ايپک روي داد. روي گسل جنوب اشتهارد زلزله 1177م موجب ويراني منطقه اشتهارد در شرق بوئينزهرا شد. گسل جنوب اشتهارد در شرق به گسل ماهدشت-جنوب كرج و گسل ماهدشت در انتهاي شرقي خود به پهنه
گسله شمال تهران ميرسد. در اين پهنه گسله بعضي قطعهها كه در ناحيه جنوب دشت قزوين و شمال آوج واقعاند فعال شده و موجب رخداد زلزلههاي مخربي شدهاند و بعضي ديگر از قطعههاي آن حداقل در هزار سال اخير هيچ زلزله مهمي نداشتهاند، ولي فعال هستند و همواره موجب زلزلههاي كوچكي ميشوند (مثل گسلهاي جنوب اشتهارد، ماهدشت-جنوب كرج و شمال تهران). اينكه اين قطعه گسلها در چه زماني مجددا فعال خواهند شد تا زلزله مخربي را موجب شوند با اطلاعات امروزي و ابزارهاي شناختهشده تاکنون ممکن نشده است، چراکه با وجود پرورش نسل دانشمنداني که قادر به انجام چنين پژوهشهايي هستند، كمبود منابع در بيشتر پژوهشهاي انجامشده، وجود داشته و اينکه در هيچ دولتي در ايران اولويت جدي براي پايش رفتار گسلها، بهويژه گسلهاي اطراف تهران وجود نداشته است. با توجه به گسيختگي قطعههاي ديگر در اين پهنه گسله در شمال تهران و جنوب البرز و دادههاي موجود از وقوع زلزلههاي کوچک تا متوسط (مانند زلزله 29 آذر 96 در ملارد) روي گسلها ميتوان فعالبودن گسلههاي شمال تهران و ماهدشت-جنوب كرج را نيز نتيجه گرفت. نتايج آخرين برآوردهاي خطر زلزله نمايانگر ريسک بالاي
فعاليت گسلهاي يادشده (هنگام يك زلزله با بزرگاي بيش از 6) است چراکه در نزديکي و روي آنها جمعيت متراکمي ساکن شده است. پهنه گسل شمال تهران در پاي دامنههاي شمال تهران هماكنون محدوده ساختوسازهاي وسيعي (بهويژه درباره ساختمانهاي مهم و تأسيسات
خدماتي-آموزشي) است. پهنه گسل شمال تبريز نيز در ناحيه شمال شهر تبريز محل ساختوساز بيرويهاي روي پهنه گسله فعال در شهركهاي باغميشه، وليامر، يوسفآباد و ارم است. حريم مشخصشده براي ساختوساز در اين شهركها از گسل شمال تبريز فراتر رفته و عملا پهنه گسيختگيهاي سطحي اين گسل در ميان و بخشهاي شمالي اين شهركها واقع ميشود. احتمال گسيختگي مستقيم بر اثر گسلش در راستا يا نزديکي گسل فعال ميتواند موجب افزايش خسارتها و تلفات شود. در نزديکي گسل بر اثر حرکت جبهه گسيختگي به سمت محل موردنظر جنبشهاي بسيار شديدي با تغيير مكانهاي بسيار شديد اتفاق ميافتد. نهشتههاي نرمدامنهاي در محدوده گسله به ويژه وقتي توسط انسان برداشته شوند، پتانسيل بسيار زيادي براي لغزش و ايجاد شكافهاي سطحي و ناپايداري دامنهاي دارند. با توجه به احداث شهركهاي جديد در محدوده گسلها و افزايش سريع تراكم در منطقه شمال شهرهاي تهران و تبريز، اولويت مطالعه با تعيين دقيق موقعيت گسلها و مشخصكردن حريم دقيق و احتمال تغيير مكان در هر محل است. در اين راه استفاده از تمام ظرفيتهاي علمي کشور لازم است. مصوبه شورايعالي معماري و شهرسازي نبايد صرفا وسيلهاي
براي بهکارگيري توان گروهي از کارشناسان، صرفا براي مشغولکردن اين گروه تلقي و اجرا شود.
* استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
از تابستان 97 پس از مصوبه شورايعالي شهرسازي و معماري ايران در رابطه با ممنوعيت ساختوساز روي گسلهاي اصلي، دکتر حناچي که در آن هنگام معاون شهرسازي شهرداري تهران بود، در نامهاي به شهرداران مناطق تهران دستور ممنوعيت صدور هرگونه مجوز ساختوساز مدارس و کليه جايگاههاي سوخت در پهنههاي گسلي اصلي تهران را صادر کرد. اين حکم براي احداث ساختمانهاي با اهميت خيلي زياد در پهنههاي گسل اصلي با جابهجايي عمده گسلي شهر تهران صادر شد. در مصوبه سوم ارديبهشت 1397 شورايعالي معماري و شهرسازي وزارت راه و شهرسازي «حرايم گسلها براي تهران، تبريز و کرمان» تعيين شد. همچنين قرار شد «ضوابط ساختوساز در پهنههاي گسلي کلانشهرها توسط کميته استاندارد ۲۸۰۰ مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي حداکثر تا سه ماه آينده تدوين و اعلام شود». (چنين کاري که اصولا تا مرداد 97 بايد انجام ميشد، هنوز انجام نشده است). نکته مهم آن است که در همين مصوبات نيز انجام فعاليتهاي علمي براي تعيين حريمهاي گسله الزامي دانسته شده است. حال اگر فرايندي در کشور براي ناديدهگرفتن اهميت و دقت لازم در اجراي اين مصوبات در کشور شکل بگيرد، عملا اجراي آن به کاري ضد اهداف اوليه خود تبديل خواهد شد. چراکه با عجله نواحي به عنوان حريم در داخل شهرها تعيين خواهند شد که عملا ساير نواحي که احتمالا گسله در آنها وجود داشته باشد، ناديده گرفته ميشوند و مانند گسلهاي شمال تهران و شمال تبريز که محدوده گسله در بيرون شهرهاي مذکور نيز ادامه مييابند، فقط بخش داخل شهرها براي چنين بررسياي مورد توجه قرار خواهند گرفت. مطالعهنكردن محدوده گسله که در محدوده شهري است، ولي بيرون شهر نيز ادامه مييابد، به اين نتيجه ميانجامد که اين مصوبه عملا به وسيلهاي براي مجازاعلامکردن محدودههاي خطرناک، با تعيين بعضي محدودهها که فعلا محل گسلها شناخته ميشوند، تبديل شود.ساختوساز در پهنه و روي گسلهاي فعال در بيشتر شهرهاي ايران که در پاي دامنهها و مرزهاي بين کوه و دشت واقع شدهاند، در پنج دهه اخير با سرعت و شدت روزافزون ادامه يافته است.
اين اتفاق در شهرهاي مهمي نظير تهران، تبريز، کرج، کرمان، شيراز، مشهد، قزوين و اهواز رخ داده و همچنان ادامه دارد. احداث ساختمان روي گسل شمال تهران و گسلهاي شمال و جنوب ري و كهريزك، گسل شمال کرج و ماهدشت، همچنان در حال گسترش بيرويهاي است. اين گسترش به نحوي است كه هماكنون ساختوساز با تسطيح نواحي پاي دامنههاي شمال تهران در ناحيههاي سوهانك، دارآباد، گلابدره، دربند، ولنجك، فرحزاد، سعادتآباد و كن با شدت ادامه دارد. اين مـسئله در شمال شهر تبريز نيز به صورت مشابهي در ناحيههاي باغميشه، شهرك وليامر، انتهاي يوسفآباد، محله جانبازان و شهرك ارم انجام ميشود. گسل شمال تهران به صورت يك پهنه گسله (شامل چندين گسل متوالي و پيدرپي) تا ناحيه اشتهارد و بوئينزهرا ادامه دارد. زلزله اول تير 1381 چنگوره (آوج) و پهنه زلزلهزده بوئينزهرا (10 شهريور 1341 با بزرگاي 7.1) در همين روند گسلي رخ داده است. زلزله مهم بوئينزهرا بر اثر گسيختگي در گسله ايپک روي داد. روي گسل جنوب اشتهارد زلزله 1177م موجب ويراني منطقه اشتهارد در شرق بوئينزهرا شد. گسل جنوب اشتهارد در شرق به گسل ماهدشت-جنوب كرج و گسل ماهدشت در انتهاي شرقي خود به پهنه
گسله شمال تهران ميرسد. در اين پهنه گسله بعضي قطعهها كه در ناحيه جنوب دشت قزوين و شمال آوج واقعاند فعال شده و موجب رخداد زلزلههاي مخربي شدهاند و بعضي ديگر از قطعههاي آن حداقل در هزار سال اخير هيچ زلزله مهمي نداشتهاند، ولي فعال هستند و همواره موجب زلزلههاي كوچكي ميشوند (مثل گسلهاي جنوب اشتهارد، ماهدشت-جنوب كرج و شمال تهران). اينكه اين قطعه گسلها در چه زماني مجددا فعال خواهند شد تا زلزله مخربي را موجب شوند با اطلاعات امروزي و ابزارهاي شناختهشده تاکنون ممکن نشده است، چراکه با وجود پرورش نسل دانشمنداني که قادر به انجام چنين پژوهشهايي هستند، كمبود منابع در بيشتر پژوهشهاي انجامشده، وجود داشته و اينکه در هيچ دولتي در ايران اولويت جدي براي پايش رفتار گسلها، بهويژه گسلهاي اطراف تهران وجود نداشته است. با توجه به گسيختگي قطعههاي ديگر در اين پهنه گسله در شمال تهران و جنوب البرز و دادههاي موجود از وقوع زلزلههاي کوچک تا متوسط (مانند زلزله 29 آذر 96 در ملارد) روي گسلها ميتوان فعالبودن گسلههاي شمال تهران و ماهدشت-جنوب كرج را نيز نتيجه گرفت. نتايج آخرين برآوردهاي خطر زلزله نمايانگر ريسک بالاي
فعاليت گسلهاي يادشده (هنگام يك زلزله با بزرگاي بيش از 6) است چراکه در نزديکي و روي آنها جمعيت متراکمي ساکن شده است. پهنه گسل شمال تهران در پاي دامنههاي شمال تهران هماكنون محدوده ساختوسازهاي وسيعي (بهويژه درباره ساختمانهاي مهم و تأسيسات
خدماتي-آموزشي) است. پهنه گسل شمال تبريز نيز در ناحيه شمال شهر تبريز محل ساختوساز بيرويهاي روي پهنه گسله فعال در شهركهاي باغميشه، وليامر، يوسفآباد و ارم است. حريم مشخصشده براي ساختوساز در اين شهركها از گسل شمال تبريز فراتر رفته و عملا پهنه گسيختگيهاي سطحي اين گسل در ميان و بخشهاي شمالي اين شهركها واقع ميشود. احتمال گسيختگي مستقيم بر اثر گسلش در راستا يا نزديکي گسل فعال ميتواند موجب افزايش خسارتها و تلفات شود. در نزديکي گسل بر اثر حرکت جبهه گسيختگي به سمت محل موردنظر جنبشهاي بسيار شديدي با تغيير مكانهاي بسيار شديد اتفاق ميافتد. نهشتههاي نرمدامنهاي در محدوده گسله به ويژه وقتي توسط انسان برداشته شوند، پتانسيل بسيار زيادي براي لغزش و ايجاد شكافهاي سطحي و ناپايداري دامنهاي دارند. با توجه به احداث شهركهاي جديد در محدوده گسلها و افزايش سريع تراكم در منطقه شمال شهرهاي تهران و تبريز، اولويت مطالعه با تعيين دقيق موقعيت گسلها و مشخصكردن حريم دقيق و احتمال تغيير مكان در هر محل است. در اين راه استفاده از تمام ظرفيتهاي علمي کشور لازم است. مصوبه شورايعالي معماري و شهرسازي نبايد صرفا وسيلهاي
براي بهکارگيري توان گروهي از کارشناسان، صرفا براي مشغولکردن اين گروه تلقي و اجرا شود.
* استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.