|

تكه‌هايي از نامه ابراهيم گلستان به سيمين دانشور*

و ما بد نمي‌گفتيم به روشنفكران

بيست‌وشش-هفت سال پيش وقتي نمي‌دانم در كجا و كدام مجله به‌آذين به من و كتاب «شكار سايه» فحش داده بود و شب كه آمدم خانه‌تان اصلا تعجب كردم كه تو و جلال چرا آن‌قدر ناراحت اين كارِ اين آدمِ ساده‌لوح شده‌ايد، و حتي وقتي جلال و داريوش يك چيزهايي در دفاع من يا در تعريف از كتاب نوشتند، درست يادم نيست كجا، من باز تعجب كردم كه اين الك‌دولك يا به قول ما شيرازي‌ها اين «جلك‌مُسه»بازي براي چيست. آدم وقتي يك سيب گاز مي‌زند و از بو و مزه‌اش كيف مي‌برد چه لازم دارد كه در پشت جعبه‌آينه باشد براي نمايش به ديگران كه آي سيب خورده‌ام. كتاب چاپ مي‌كني و قصه مي‌نويسي براي كيفِ خودت. همين. فيلم مي‌سازي براي كِيف خودت و بعد نشان‌دادنش و اين كه بدانند چگونه كارهاي ديگري هم مي‌شود كرد و چيزهاي ديگري هم مي‌شود گفت. حتما تالار نمايش اجاره مي‌كني و آن را نمايش مي‌دهي، و كيف مي‌كني كه «آب در خوابگه مورچگان» ريخته‌اي. اصلا انتظار تصويب و تاييد نداري. نفسِ كار اصلِ كار است. اگر با ديگران فرقي داري چرا از ديگران تاييد بخواهي، يا تاييد ديگران را ارزشي بدهي. آن هم چه ديگراني. يارو خوب فهميده بود كه پس از فيلم «اسرار گنج...» در مقاله‌اش نوشته بود «روشنفكران به آقاي گلستان چه هيزم تري فروخته‌اند كه اين‌همه به آن‌ها بد مي‌گويد.» و ما بد نمي‌گفتيم به «روشنفكران»، ما اصلا آن‌ها را به اين‌كه «روشنفكر» باشند قبول نداشتيم. حالا مردك شده است وزير فرهنگ مجاهدين كه با صدام حسين همكاري كرده‌اند و با پول او نفس كشيده‌اند و صدايشان در مورد حلبچه و تمام كشتارهاي غاصبانه اين جاني درنيامد. اين‌ها روشنفكران بودند! روشنفكران بودند؟ خودشان را به چنين كرسي‌يي نشانده بودند بي‌آن‌كه چيزي از شاخه‌هاي فكر و حركت‌هاي فكر و از دست‌آوردهاي فكرهاي گوناگون بهره برده باشند يا دانسته باشند. فقط چون مجله پرتِ پستِ پنج‌ريالي را مي‌نوشتند و مي‌خواندند. و اگر اندك ذره‌اي خوانده بودند و همان را غرغره مي‌كردند چنان غرّه مي‌شدند و سر يكتايي خود غرش به راه مي‌انداختند كه با همه خطرناكي كه براي خراب‌كردن ذهنياتِ تازه به روي صحنه آمده يا روي صحنه بيننده داشتند واقعا جز خنده تمسخر حقي نداشتند كه گيرشان بيايد. با اين‌ها نبودن، از اين‌ها جدابودن حداقل وظيفه آدم به خودش بود. اين‌ها را به دور انداختن و دهان به دشنام اينان گشودن وظيفه‌اي بود كه خيلي‌ها به جا نمي‌آوردند چون نمي‌ديدند اين‌ها كرمي هستند كه ريشه را مي‌خورند، حواس‌شان به باغبان بود كه ميوه‌ها را مي‌برد و به آن‌ها نمي‌دهد و مي‌گفتند چرا ما باغبان نيستيم و چرا حصه‌اي از ميوه‌ها مال ما نيست، و براي اين كه ميوه‌ها به آن‌ها هم برسند جز حرف‌هاي سردرهوا چيزي نمي‌گفتند اما چه ميوه‌ها و درخت‌ها در دست كسي ديگر بود يا در دست خود آن‌ها مي‌افتاد، اشكال در كرم‌هايي بود كه در ريشه درخت جا مي‌كرد و آن را مي‌خشكاند، كه كرد و خشكاند.
سهمِ جلال و شاملو در اشاعه نيما
نوشته جلال درباره شاعر منزوي كه تمام دستگاه‌هاي موجود او را مسخره مي‌كردند - از آن قوم و خويش گُهش كه نيما آن‌همه براي آدم‌شدنش نامه نوشته بود و نصيحت فرستاده بود تا كسان ديگري كه دلال صاف و راست‌تري براي مخالفت با اين بزرگ‌ترين هنرمند قرن‌هاي اخير تاريخ ما داشتند- به هر حال آن نوشته درباره نيما، حالا بهتر مي‌بيني چه پرت بود. طرفداري هست اما شناساندنِ طبيعت و جوهر كار آن مرد نيست. حرف‌ها را با آن‌چه خود نيما گفته است قياس كن و برابر بگذار. چون توضيحي كه در مقاله هست با آن‌چه كه نيما خودش گفته تطابق ندارد. اما كوشش براي تبليغ نيما را بايد ارزيابي كرد. چرخ به‌گِل‌نشسته شناخته‌بودن يا شناساندن نيما به ضرب همين هل‌ها از لجن خارج شد و به راه افتاد، و همين كه به راه افتاد همه اين تعبيرهاي قزميت كنار گذاشته مي‌شود. تا حدي هم شد. نيما را شناختند كه كاري ديگر كرده است كه با قالب كهنه سنخيت ندارد. نفس شكل بيان شعري آزاد شد از اين تماشا و ملاحظه، و هر كس كه آمد چيزي بگويد آزادي را خواه از نيما تقليد كند، و چه بر پايه كار نيما پيش برود و چه اصلا فقط آزاد شده به راه خودش برود تا فروغ شود يا احمدرضا يا خويي يا رويايي، اين آزادي را يافت و ديد و شنيد و گفت و نوشت. پوبليست با مفسر و معلم فرق دارد. ولي در هر حال پوبليست لازم بود، و هرگز نبايد ارزش كوشش جلال و شاملو را در اشاعه نيما نديده گرفت. لازم نكرده بود كه اين‌ها مدرس مكتب نيما باشند. نفس همين كرسي‌گذاشتن، و نيما را از آن با زيربغل‌گرفتن و بردن به روي آن تا اخوان‌ها او را ببينند، يا نصرت‌ رحماني‌ها، اين خودش خدمت شاياني بوده است، به هر علت، به هر صورت، با هر نقص يا حسني كه بوده است. اين‌كه ذهن پر از تلاطم او در پيرمردي كه چشم‌هاي خردمندانه‌اي داشت، كه مجلس‌آرا بود، همسايه بود، يكتا بود، مهرباني دهاتي بيان‌كننده خاصي داشت، در اين پيرمرد تصويري از يك بزرگ‌تر بهتر، يك پدر كه هنر داشت، يك جواب‌دهنده به حاجت را ديد. تصوير اين‌چنين مردي را در ذهن ديد يا تطبيق داد. به چيزي كه خود توقع داشت، يا ساخت، و اين دست ياري داد به نشر يك پاسخ به مشكل بيان شعري نو، به چيزي كه قفل‌هاي بسته ذهن‌هاي آماده خيز، ذهن‌هاي تكان‌خورده از حركت برجسته اجتماعي روز، حاجت داشت. اگر كسي روزي روزگاري بخواهد كه درباره تحول شعري از سال‌هاي 1325 به بعد تاريخي بنويسد، و ناچار بايد از تنها چراغ راهنما در كنار آن تلاطم توفاني ذكر كند و نيما را نشان دهد، ناسپاسي و نامردمي كرده است اگر سهم جلال و شاملو را در مُدكردن و اشاعه نيما نديده بگيرد و كل اين نفوذ نيمايي را در انحصار ارزش خود نيما نشان دهد. بي‌ارزش، البته نيما اشاعه نمي‌يافت اما بدون صداكردن درباره كسي كه بايد از او گفت، او كه نيما بود بسيار ديرتر شناخته مي‌شد.
* «نامه به سيمين»، ابراهيم گلستان، نشر بازتاب‌نگار

بيست‌وشش-هفت سال پيش وقتي نمي‌دانم در كجا و كدام مجله به‌آذين به من و كتاب «شكار سايه» فحش داده بود و شب كه آمدم خانه‌تان اصلا تعجب كردم كه تو و جلال چرا آن‌قدر ناراحت اين كارِ اين آدمِ ساده‌لوح شده‌ايد، و حتي وقتي جلال و داريوش يك چيزهايي در دفاع من يا در تعريف از كتاب نوشتند، درست يادم نيست كجا، من باز تعجب كردم كه اين الك‌دولك يا به قول ما شيرازي‌ها اين «جلك‌مُسه»بازي براي چيست. آدم وقتي يك سيب گاز مي‌زند و از بو و مزه‌اش كيف مي‌برد چه لازم دارد كه در پشت جعبه‌آينه باشد براي نمايش به ديگران كه آي سيب خورده‌ام. كتاب چاپ مي‌كني و قصه مي‌نويسي براي كيفِ خودت. همين. فيلم مي‌سازي براي كِيف خودت و بعد نشان‌دادنش و اين كه بدانند چگونه كارهاي ديگري هم مي‌شود كرد و چيزهاي ديگري هم مي‌شود گفت. حتما تالار نمايش اجاره مي‌كني و آن را نمايش مي‌دهي، و كيف مي‌كني كه «آب در خوابگه مورچگان» ريخته‌اي. اصلا انتظار تصويب و تاييد نداري. نفسِ كار اصلِ كار است. اگر با ديگران فرقي داري چرا از ديگران تاييد بخواهي، يا تاييد ديگران را ارزشي بدهي. آن هم چه ديگراني. يارو خوب فهميده بود كه پس از فيلم «اسرار گنج...» در مقاله‌اش نوشته بود «روشنفكران به آقاي گلستان چه هيزم تري فروخته‌اند كه اين‌همه به آن‌ها بد مي‌گويد.» و ما بد نمي‌گفتيم به «روشنفكران»، ما اصلا آن‌ها را به اين‌كه «روشنفكر» باشند قبول نداشتيم. حالا مردك شده است وزير فرهنگ مجاهدين كه با صدام حسين همكاري كرده‌اند و با پول او نفس كشيده‌اند و صدايشان در مورد حلبچه و تمام كشتارهاي غاصبانه اين جاني درنيامد. اين‌ها روشنفكران بودند! روشنفكران بودند؟ خودشان را به چنين كرسي‌يي نشانده بودند بي‌آن‌كه چيزي از شاخه‌هاي فكر و حركت‌هاي فكر و از دست‌آوردهاي فكرهاي گوناگون بهره برده باشند يا دانسته باشند. فقط چون مجله پرتِ پستِ پنج‌ريالي را مي‌نوشتند و مي‌خواندند. و اگر اندك ذره‌اي خوانده بودند و همان را غرغره مي‌كردند چنان غرّه مي‌شدند و سر يكتايي خود غرش به راه مي‌انداختند كه با همه خطرناكي كه براي خراب‌كردن ذهنياتِ تازه به روي صحنه آمده يا روي صحنه بيننده داشتند واقعا جز خنده تمسخر حقي نداشتند كه گيرشان بيايد. با اين‌ها نبودن، از اين‌ها جدابودن حداقل وظيفه آدم به خودش بود. اين‌ها را به دور انداختن و دهان به دشنام اينان گشودن وظيفه‌اي بود كه خيلي‌ها به جا نمي‌آوردند چون نمي‌ديدند اين‌ها كرمي هستند كه ريشه را مي‌خورند، حواس‌شان به باغبان بود كه ميوه‌ها را مي‌برد و به آن‌ها نمي‌دهد و مي‌گفتند چرا ما باغبان نيستيم و چرا حصه‌اي از ميوه‌ها مال ما نيست، و براي اين كه ميوه‌ها به آن‌ها هم برسند جز حرف‌هاي سردرهوا چيزي نمي‌گفتند اما چه ميوه‌ها و درخت‌ها در دست كسي ديگر بود يا در دست خود آن‌ها مي‌افتاد، اشكال در كرم‌هايي بود كه در ريشه درخت جا مي‌كرد و آن را مي‌خشكاند، كه كرد و خشكاند.
سهمِ جلال و شاملو در اشاعه نيما
نوشته جلال درباره شاعر منزوي كه تمام دستگاه‌هاي موجود او را مسخره مي‌كردند - از آن قوم و خويش گُهش كه نيما آن‌همه براي آدم‌شدنش نامه نوشته بود و نصيحت فرستاده بود تا كسان ديگري كه دلال صاف و راست‌تري براي مخالفت با اين بزرگ‌ترين هنرمند قرن‌هاي اخير تاريخ ما داشتند- به هر حال آن نوشته درباره نيما، حالا بهتر مي‌بيني چه پرت بود. طرفداري هست اما شناساندنِ طبيعت و جوهر كار آن مرد نيست. حرف‌ها را با آن‌چه خود نيما گفته است قياس كن و برابر بگذار. چون توضيحي كه در مقاله هست با آن‌چه كه نيما خودش گفته تطابق ندارد. اما كوشش براي تبليغ نيما را بايد ارزيابي كرد. چرخ به‌گِل‌نشسته شناخته‌بودن يا شناساندن نيما به ضرب همين هل‌ها از لجن خارج شد و به راه افتاد، و همين كه به راه افتاد همه اين تعبيرهاي قزميت كنار گذاشته مي‌شود. تا حدي هم شد. نيما را شناختند كه كاري ديگر كرده است كه با قالب كهنه سنخيت ندارد. نفس شكل بيان شعري آزاد شد از اين تماشا و ملاحظه، و هر كس كه آمد چيزي بگويد آزادي را خواه از نيما تقليد كند، و چه بر پايه كار نيما پيش برود و چه اصلا فقط آزاد شده به راه خودش برود تا فروغ شود يا احمدرضا يا خويي يا رويايي، اين آزادي را يافت و ديد و شنيد و گفت و نوشت. پوبليست با مفسر و معلم فرق دارد. ولي در هر حال پوبليست لازم بود، و هرگز نبايد ارزش كوشش جلال و شاملو را در اشاعه نيما نديده گرفت. لازم نكرده بود كه اين‌ها مدرس مكتب نيما باشند. نفس همين كرسي‌گذاشتن، و نيما را از آن با زيربغل‌گرفتن و بردن به روي آن تا اخوان‌ها او را ببينند، يا نصرت‌ رحماني‌ها، اين خودش خدمت شاياني بوده است، به هر علت، به هر صورت، با هر نقص يا حسني كه بوده است. اين‌كه ذهن پر از تلاطم او در پيرمردي كه چشم‌هاي خردمندانه‌اي داشت، كه مجلس‌آرا بود، همسايه بود، يكتا بود، مهرباني دهاتي بيان‌كننده خاصي داشت، در اين پيرمرد تصويري از يك بزرگ‌تر بهتر، يك پدر كه هنر داشت، يك جواب‌دهنده به حاجت را ديد. تصوير اين‌چنين مردي را در ذهن ديد يا تطبيق داد. به چيزي كه خود توقع داشت، يا ساخت، و اين دست ياري داد به نشر يك پاسخ به مشكل بيان شعري نو، به چيزي كه قفل‌هاي بسته ذهن‌هاي آماده خيز، ذهن‌هاي تكان‌خورده از حركت برجسته اجتماعي روز، حاجت داشت. اگر كسي روزي روزگاري بخواهد كه درباره تحول شعري از سال‌هاي 1325 به بعد تاريخي بنويسد، و ناچار بايد از تنها چراغ راهنما در كنار آن تلاطم توفاني ذكر كند و نيما را نشان دهد، ناسپاسي و نامردمي كرده است اگر سهم جلال و شاملو را در مُدكردن و اشاعه نيما نديده بگيرد و كل اين نفوذ نيمايي را در انحصار ارزش خود نيما نشان دهد. بي‌ارزش، البته نيما اشاعه نمي‌يافت اما بدون صداكردن درباره كسي كه بايد از او گفت، او كه نيما بود بسيار ديرتر شناخته مي‌شد.
* «نامه به سيمين»، ابراهيم گلستان، نشر بازتاب‌نگار

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.