|

پاسداشت مفاخر از فردوسی تا شمس و مولوی

مصطفی ایزدی . فعال فرهنگی

در دو، سه روز اخیر خبر مسرت‌بخشی در رسانه‌ها دیده و شنیده شد حاکی از اینکه تعداد زیادی از لوح‌های ایران ‌باستان که به‌صورت امانت در اختیار دانشگاه میشیگان بوده، با زور قانون پس از 80 سال از دست آمریکایی‌ها بیرون آمده و به ایران بازگشته است. این خبر خوب در میان علاقه‌مندان به فرهنگ و هنر ایران‌زمین بازتاب دامنه‌داری داشت. آثار دیرینه و ارزشمند بازگردانده‌شده به زادگاهشان، در زمره دستاورد انسان‌های هنرمند روزگارانی است که این‌گونه فعالیت‌ها برای آنها ارج و قرب داشت. خودشان مانده‌اند اما آفرینندگان آنها به فراموشی سپرده شده‌اند. نگارنده به بهانه این خبر خوش، وارد مقوله‌ای بسیار گسترده‌تر از این آثار خشتی و گلی ارزشمند می‌شود و به ضرورت پاسداشت همیشگی انسان‌های افتخارآمیز تاریخ ایران به‌ویژه ایران دوران اسلامی می‌پردازد. ‌فرهنگ کشورمان سرشار از شخصیت‌های هنری، ادبی، فرهنگی و علمی بوده و هست که متأسفانه نه‌تنها برای جوانان که برای بزرگ‌سالان کشورمان نیز ناشناخته مانده‌اند. زمانی که مدیر گروه ادب و هنر شبکه اول سیما بودم، یک گروه برنامه‌ساز را فرستادم به خیابان‌هایی که اسامی مفاخر فرهنگی کشورمان روی آنهاست تا از رهگذران آن خیابان‌ها یا از ساکنان و مغازه‌دارانی که حتی نام آن خیابان‌ها را برای مغازه خود انتخاب کرده‌اند، درباره آن خیابان بپرسند.

اینکه کسی را که نامش روی این خیابان است، می‌شناسند؟ همکاران ما از همان خیابان‌های اولیه نزدیک جام جم شروع کردند. با کمال تأسف در خیابان‌های میرداماد و ملاصدرا، در میان ده‌ها پرسش‌شونده، حتی یک نفر هم نگفته بود که می‌شناسم. ظاهرا هیچ‌کس از اهالی آن منطقه در این چهل‌وچند سالی که خیابان میرداماد و ملاصدرا، نام این دو شخصیت بزرگ بر پیشانی آنهاست، از خود نپرسیده‌اند که ملاصدرا یا میرداماد چه کسانی هستند و چه‌کاره بوده‌اند و چه اهمیتی داشته‌اند که نامشان را روی این خیابان‌ها گذاشته‌اند؟ البته در خیابان سنایی وضع امیدوارکننده بود، از میان ده‌ها نفر، یک خانم دانشجو جواب داده بود: فکر کنم سنایی شاعر است! سبب این ناشناخته‌ماندن بزرگان و مردان و زنان افتخارآمیز در بین مردم چیست؟ پاسخ تا حدودی روشن است.
کم‌اهمیت‌بودن آنان برای مقامات فرهنگی دهه‌های اخیر که نسبت به مطرح و معرفی‌کردن آنان کوتاهی کردند و نیز بی‌اعتنایی هنرمندان، نویسندگان، روزنامه‌نگاران، سینماگران و دیگر صنوفی است که باید تولیدکننده مواد فرهنگی در راستای نکوداشت و معرفی بی‌وقفه مفاخر دینی و ملی میهن عزیزمان باشند. بدیهی است نگارنده نمی‌خواهد فشار‌های خارج از حوزه تصمیم‌گیری مسئولان ذی‌ربط را نادیده بگیرد. این فشار‌ها وجود دارد و متأسفانه کم‌وبیش اثر هم می‌گذارد. نمونه‌اش را در همین یکی، دو هفته دیدیم که از درون حوزه علمیه قم فتواهایی علیه ساخت فیلمی که قرار است شمس تبریزی و مولوی در آنها مطرح شوند، صادر شد تا از ساخت آن توسط یک فیلم‌ساز متعهد جلوگیری شود؛ اما باید بپذیریم که هر خوبی در جامعه مخالفانی هم دارد. اگر قرار باشد اهالی فرهنگ و هنر رسالت خویش را فراموش کنند و به درد نیاز فرهنگی جامعه نرسند و متولیان فرهنگی هم در مقابل بعضی اظهارنظر‌ها پا پس بکشند، تاریخ فرهنگی ایران‌زمین ضرر‌های جبران‌ناپذیرتری را خواهد دید. همسایه‌های غربی ما مولوی را از آن خود می‌کنند. همسایه‌های شمالی ما فردوسی را به نام خود می‌کنند و همین‌طور قله‌های ادب و هنر ایران‌زمین و ساخته‌شده در دنیای فرهنگ‌آفرین زبان فارسی را به خود وصل می‌کنند و بر عظمت زبان فارسی که مورد تأکید مقامات ارشد نظام نیز هست خدشه وارد می‌کنند. از طرفی در سه، چهار دهه اخیر، جمع قابل اعتنایی از ادیبان و دانشمندان و هنرمندان ایران به دلایل گوناگون جلای وطن کرده و عزم اقامت در دیار دیگران کرده‌اند و در دیار غربت آثار گوناگون خود را به زبان‌های غیر و با فرهنگ اغیار عرضه می‌کنند. این پدیده هم در به‌وجود‌آمدن شرایط کنونی تا حدودی نقش‌آفرین بوده است.
همه این تلخی‌ها را می‌توان جبران کرد به شرط اینکه همه دست به دست هم بدهند و در راه اعتلای فرهنگ ایران بکوشند و به بازآفرینی دوران فرهنگ‌ساز ایران اسلامی اقدام کنند. شکی نیست که فرهنگ و هنر با دستور و بخش‌نامه‌های شفاهی و کتبی نه‌تنها رونق نمی‌گیرد بلکه به سمت افول هم خواهد رفت و نیز شکی نیست که خلق آثار ارزشمندی مانند دیوان حافظ و گلستان سعدی و شاهنامه فردوسی و شفای بوعلی و هزاران اثر ادبی و علمی و هنری ماندگار دیگر در دوران فرهنگ‌ساز ایران، یعنی قرون چهارم تا هشتم هجری، زیر نظر هیچ اداره کتاب و هیچ سانسورخانه‌ای نبوده است. مقامات دوست‌دار‌ ادب و هنر و علاقه‌مند به رسیدن مجدد ایران به روزگاران پرافتخار فرهنگی، در آغاز این راه باید بساط تعیین تکلیف بر شاعر، نویسنده، فیلم‌ساز، موسیقی‌دان، مجسمه‌ساز و رسانه‌ها را برچینند تا استعداد‌ها شکوفا شود و ذوق و سلیقه و کشش و کوشش برای فرهنگ‌سازی به راه واقعی خود که عاری از سنگلاخ باشد، بیفتد و جامعه امروز و فردا از دستاورد‌های فکری و ذوقی صاحبان اندیشه و هنر بهره‌مند شوند. در این صورت مؤلفان و نویسندگان و سینماگران، آزادانه و راحت به معرفی مفاخر پیشین فرهنگی خواهند پرداخت و آنان را از دستبرد دیگران مصون خواهند داشت.

در دو، سه روز اخیر خبر مسرت‌بخشی در رسانه‌ها دیده و شنیده شد حاکی از اینکه تعداد زیادی از لوح‌های ایران ‌باستان که به‌صورت امانت در اختیار دانشگاه میشیگان بوده، با زور قانون پس از 80 سال از دست آمریکایی‌ها بیرون آمده و به ایران بازگشته است. این خبر خوب در میان علاقه‌مندان به فرهنگ و هنر ایران‌زمین بازتاب دامنه‌داری داشت. آثار دیرینه و ارزشمند بازگردانده‌شده به زادگاهشان، در زمره دستاورد انسان‌های هنرمند روزگارانی است که این‌گونه فعالیت‌ها برای آنها ارج و قرب داشت. خودشان مانده‌اند اما آفرینندگان آنها به فراموشی سپرده شده‌اند. نگارنده به بهانه این خبر خوش، وارد مقوله‌ای بسیار گسترده‌تر از این آثار خشتی و گلی ارزشمند می‌شود و به ضرورت پاسداشت همیشگی انسان‌های افتخارآمیز تاریخ ایران به‌ویژه ایران دوران اسلامی می‌پردازد. ‌فرهنگ کشورمان سرشار از شخصیت‌های هنری، ادبی، فرهنگی و علمی بوده و هست که متأسفانه نه‌تنها برای جوانان که برای بزرگ‌سالان کشورمان نیز ناشناخته مانده‌اند. زمانی که مدیر گروه ادب و هنر شبکه اول سیما بودم، یک گروه برنامه‌ساز را فرستادم به خیابان‌هایی که اسامی مفاخر فرهنگی کشورمان روی آنهاست تا از رهگذران آن خیابان‌ها یا از ساکنان و مغازه‌دارانی که حتی نام آن خیابان‌ها را برای مغازه خود انتخاب کرده‌اند، درباره آن خیابان بپرسند.

اینکه کسی را که نامش روی این خیابان است، می‌شناسند؟ همکاران ما از همان خیابان‌های اولیه نزدیک جام جم شروع کردند. با کمال تأسف در خیابان‌های میرداماد و ملاصدرا، در میان ده‌ها پرسش‌شونده، حتی یک نفر هم نگفته بود که می‌شناسم. ظاهرا هیچ‌کس از اهالی آن منطقه در این چهل‌وچند سالی که خیابان میرداماد و ملاصدرا، نام این دو شخصیت بزرگ بر پیشانی آنهاست، از خود نپرسیده‌اند که ملاصدرا یا میرداماد چه کسانی هستند و چه‌کاره بوده‌اند و چه اهمیتی داشته‌اند که نامشان را روی این خیابان‌ها گذاشته‌اند؟ البته در خیابان سنایی وضع امیدوارکننده بود، از میان ده‌ها نفر، یک خانم دانشجو جواب داده بود: فکر کنم سنایی شاعر است! سبب این ناشناخته‌ماندن بزرگان و مردان و زنان افتخارآمیز در بین مردم چیست؟ پاسخ تا حدودی روشن است.
کم‌اهمیت‌بودن آنان برای مقامات فرهنگی دهه‌های اخیر که نسبت به مطرح و معرفی‌کردن آنان کوتاهی کردند و نیز بی‌اعتنایی هنرمندان، نویسندگان، روزنامه‌نگاران، سینماگران و دیگر صنوفی است که باید تولیدکننده مواد فرهنگی در راستای نکوداشت و معرفی بی‌وقفه مفاخر دینی و ملی میهن عزیزمان باشند. بدیهی است نگارنده نمی‌خواهد فشار‌های خارج از حوزه تصمیم‌گیری مسئولان ذی‌ربط را نادیده بگیرد. این فشار‌ها وجود دارد و متأسفانه کم‌وبیش اثر هم می‌گذارد. نمونه‌اش را در همین یکی، دو هفته دیدیم که از درون حوزه علمیه قم فتواهایی علیه ساخت فیلمی که قرار است شمس تبریزی و مولوی در آنها مطرح شوند، صادر شد تا از ساخت آن توسط یک فیلم‌ساز متعهد جلوگیری شود؛ اما باید بپذیریم که هر خوبی در جامعه مخالفانی هم دارد. اگر قرار باشد اهالی فرهنگ و هنر رسالت خویش را فراموش کنند و به درد نیاز فرهنگی جامعه نرسند و متولیان فرهنگی هم در مقابل بعضی اظهارنظر‌ها پا پس بکشند، تاریخ فرهنگی ایران‌زمین ضرر‌های جبران‌ناپذیرتری را خواهد دید. همسایه‌های غربی ما مولوی را از آن خود می‌کنند. همسایه‌های شمالی ما فردوسی را به نام خود می‌کنند و همین‌طور قله‌های ادب و هنر ایران‌زمین و ساخته‌شده در دنیای فرهنگ‌آفرین زبان فارسی را به خود وصل می‌کنند و بر عظمت زبان فارسی که مورد تأکید مقامات ارشد نظام نیز هست خدشه وارد می‌کنند. از طرفی در سه، چهار دهه اخیر، جمع قابل اعتنایی از ادیبان و دانشمندان و هنرمندان ایران به دلایل گوناگون جلای وطن کرده و عزم اقامت در دیار دیگران کرده‌اند و در دیار غربت آثار گوناگون خود را به زبان‌های غیر و با فرهنگ اغیار عرضه می‌کنند. این پدیده هم در به‌وجود‌آمدن شرایط کنونی تا حدودی نقش‌آفرین بوده است.
همه این تلخی‌ها را می‌توان جبران کرد به شرط اینکه همه دست به دست هم بدهند و در راه اعتلای فرهنگ ایران بکوشند و به بازآفرینی دوران فرهنگ‌ساز ایران اسلامی اقدام کنند. شکی نیست که فرهنگ و هنر با دستور و بخش‌نامه‌های شفاهی و کتبی نه‌تنها رونق نمی‌گیرد بلکه به سمت افول هم خواهد رفت و نیز شکی نیست که خلق آثار ارزشمندی مانند دیوان حافظ و گلستان سعدی و شاهنامه فردوسی و شفای بوعلی و هزاران اثر ادبی و علمی و هنری ماندگار دیگر در دوران فرهنگ‌ساز ایران، یعنی قرون چهارم تا هشتم هجری، زیر نظر هیچ اداره کتاب و هیچ سانسورخانه‌ای نبوده است. مقامات دوست‌دار‌ ادب و هنر و علاقه‌مند به رسیدن مجدد ایران به روزگاران پرافتخار فرهنگی، در آغاز این راه باید بساط تعیین تکلیف بر شاعر، نویسنده، فیلم‌ساز، موسیقی‌دان، مجسمه‌ساز و رسانه‌ها را برچینند تا استعداد‌ها شکوفا شود و ذوق و سلیقه و کشش و کوشش برای فرهنگ‌سازی به راه واقعی خود که عاری از سنگلاخ باشد، بیفتد و جامعه امروز و فردا از دستاورد‌های فکری و ذوقی صاحبان اندیشه و هنر بهره‌مند شوند. در این صورت مؤلفان و نویسندگان و سینماگران، آزادانه و راحت به معرفی مفاخر پیشین فرهنگی خواهند پرداخت و آنان را از دستبرد دیگران مصون خواهند داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.