درك روزمرگي
ناهید احمدیان*
دو سال پیش در دانشگاه مریلند، برای دانشجویانی که زبان مادریشان انگلیسی بود و فارسی رشته و زبان دوم آنها، پنج جلسه کارگاه نمایشنامهخوانی ترتیب دادیم. رقص مادیانهای محمد چرمشیر را با هدف روانخوانی متون ادبی فارسی، آشنایی با لحنگذاری در قالب چهرههای نمایشی و نیز اجرای عملی ادای درست کلمات و آنچه لحن مناسب گفتوگوها میدانستم انتخاب کردم.
قرار بر این بود که دانشجویان برای هر جلسه بخشی از نمایشنامه را آماده کنند و در کلاس نقشها را بازخوانی کنیم. امیدوار بودم دستکم بتوانیم در این دوره تمام نمایشنامه را یکبار بخوانیم، اما در نهایت از 59 بند آن، اگر درست یادم مانده باشد، به 23 یا چهار بند بیشتر نرسیدیم- بازخوانی تازهای که به همان اندازه که برای دانشجویان جذاب بود، برای من، به لطف نگاه بکر و تازه آنها، درهای بسیاری نهفقط از فهم متن که از زبان و لحنی که این اندازه آن را بدیهی و سهل میشمردم گشود.
نخستین دستاوردم از این کارگاه، آگاهی از میزان غفلتم از پیچیدگیهای زبانی بود که فکر میکردم نهتنها از تمام جوانب آن آگاهم که بر آن تسلط نیز دارم. با سؤالات دانشجویانم اما که هیچ چیز متن؛ از ساختار دستور زبانی آن تا چینش کلماتش برایشان بدیهی نبود و وهم اظهرمنالشمس نداشت، دانستم که چنین نیست.
علاوهبرآن، گاهی ادای یک کلمه با لحنی که چاشنی زبانی غیرفارسی داشت، گاهی با گذاشتن تکیه کلمه بر جایی غیر از آنچه در زبان فارسی متداول است، گاهی با ادای تکیهکلام در جایی از جمله جز آنچه مورد انتظار من بود و تلاش من برای ارائه صورتهای دیگری از این الحان، نشانم داد که چه اندازه از بالقوگی زبان فارسی و متن نمایش دورم. سومینبار بود که رقص مادیانها را میخواندم، اما طراوت و تازگی مواجهه نخستینبار را برایم داشت. کندخوانی و مکث از درهای گشایش است.
خواندن فاصلهها، سکوتها، جملاتی به کوتاهی سه کلمه و تماشای فاصلههای سفید بین کلمات، رمز عبور به غار متن است. به لطف مکث، تأمل و کندخوانی در همین کارگاه بود که با طنازیهای فارسی محاوره مکتوب که «شکسته»اش نیز میخوانیم آشنا شدم و اینکه این شکستهبازیها که از ملزومات شاعرانگی چرمشیر نیز هست، چه اندازه میتواند با مهندسی قوامیافتهاش، خوشنشینیِ غیرقابل تعویضی برای کلمات بیافریند و همزمان جلوههای شنیداری و دیداری آن را رقم بزند. به یاد دارم همان جلسات اول نمایشنامهخوانی بود که یکی از دانشجویان گفت این متن، شعر است. درکی اینچنین، دور از انتظارم بود، اما وقتی کمکم یاد گرفتم از چشمان و گوشهای بکر آنها به صدای متن گوش کنم و خطوط آن را تماشا، دیدم درک شاعرانگی آن دور از انتظار نیست.
اینکه فارسیِ محاوره مکتوب چه قابلیتهای الحانی ملونی دارد و چه اندازه انعطاف برای آفرینش قوافی و ریتمهای ضرباهنگداری که در نهایتِ سادگی لطیفشان، شور ربابهای بخارا و بلخ را دارند، شاید وقتی در جایی جز خانه خوانده میشود بهتر فهمیده شود. ادبیات آمریکا، وامدار نیمایش، والت ویتمن است؛ شاعری که با نثر- نظم آزاد و رهایش، شور زندگی مردم پاییندست را به تصویر کشید و خاستگاه زایش شعری شکسته از فرهنگی مردمی شد.
کسی که با نظم منثور ویتمن آشنا باشد و خطوطی را بشناسد که در انفرادهای جداافتادهشان از همدیگر، بستر نثری مردمی و درهمتنیدهاند، میتواند شاعرانگی فارسی محاوره رقص مادیانها را نیز بیابد. فارسی شکسته، آنچنان که دانشجویان غیرفارسیزبان من میشنیدند و ما هم اگر بکرتر گوش دهیم میشنویم، فرصتهای بسیاری برای آفرینش دارد.
نمایشی که ما بخشی از آن را مرور کردیم سرشار از آهنگهایی بودند که با توازی اصوات، سکوت بینشان و تکرار گاهوبیگاه ساختارها و کلمات سنجیدهشان، ویژگیهای منحصربهفردی را آشکار میکردند. این زبان، قابلیت تصویرسازی و شخصیتپردازی ممتازی دارد و وقتی مکتوب میشود دستکم در مدیوم نمایش، واجد زیباییشناسی ادبی و تئاتری بالایی میشود. فارسی محاوره، زبان افشاست و ابهام، زبان کیفیتهای متناقض زیستن و همزمانی این کیفیتها. این زبان ریشه در ادبیات و فرهنگی دارد که جایی میان آسمان و زمین، دلالتی به هر دو دارد، و در ساحتی آستانه فارغ از هر دوست. فارسی شکسته، شعر است و روزمره و زیباست چون ساده است، آنچنان که ویتمن میخواست: «اوج شکوه بیان، در سادگی آن است».
*مدرس ادبیات تطبیقی دانشگاه مریلند
دو سال پیش در دانشگاه مریلند، برای دانشجویانی که زبان مادریشان انگلیسی بود و فارسی رشته و زبان دوم آنها، پنج جلسه کارگاه نمایشنامهخوانی ترتیب دادیم. رقص مادیانهای محمد چرمشیر را با هدف روانخوانی متون ادبی فارسی، آشنایی با لحنگذاری در قالب چهرههای نمایشی و نیز اجرای عملی ادای درست کلمات و آنچه لحن مناسب گفتوگوها میدانستم انتخاب کردم.
قرار بر این بود که دانشجویان برای هر جلسه بخشی از نمایشنامه را آماده کنند و در کلاس نقشها را بازخوانی کنیم. امیدوار بودم دستکم بتوانیم در این دوره تمام نمایشنامه را یکبار بخوانیم، اما در نهایت از 59 بند آن، اگر درست یادم مانده باشد، به 23 یا چهار بند بیشتر نرسیدیم- بازخوانی تازهای که به همان اندازه که برای دانشجویان جذاب بود، برای من، به لطف نگاه بکر و تازه آنها، درهای بسیاری نهفقط از فهم متن که از زبان و لحنی که این اندازه آن را بدیهی و سهل میشمردم گشود.
نخستین دستاوردم از این کارگاه، آگاهی از میزان غفلتم از پیچیدگیهای زبانی بود که فکر میکردم نهتنها از تمام جوانب آن آگاهم که بر آن تسلط نیز دارم. با سؤالات دانشجویانم اما که هیچ چیز متن؛ از ساختار دستور زبانی آن تا چینش کلماتش برایشان بدیهی نبود و وهم اظهرمنالشمس نداشت، دانستم که چنین نیست.
علاوهبرآن، گاهی ادای یک کلمه با لحنی که چاشنی زبانی غیرفارسی داشت، گاهی با گذاشتن تکیه کلمه بر جایی غیر از آنچه در زبان فارسی متداول است، گاهی با ادای تکیهکلام در جایی از جمله جز آنچه مورد انتظار من بود و تلاش من برای ارائه صورتهای دیگری از این الحان، نشانم داد که چه اندازه از بالقوگی زبان فارسی و متن نمایش دورم. سومینبار بود که رقص مادیانها را میخواندم، اما طراوت و تازگی مواجهه نخستینبار را برایم داشت. کندخوانی و مکث از درهای گشایش است.
خواندن فاصلهها، سکوتها، جملاتی به کوتاهی سه کلمه و تماشای فاصلههای سفید بین کلمات، رمز عبور به غار متن است. به لطف مکث، تأمل و کندخوانی در همین کارگاه بود که با طنازیهای فارسی محاوره مکتوب که «شکسته»اش نیز میخوانیم آشنا شدم و اینکه این شکستهبازیها که از ملزومات شاعرانگی چرمشیر نیز هست، چه اندازه میتواند با مهندسی قوامیافتهاش، خوشنشینیِ غیرقابل تعویضی برای کلمات بیافریند و همزمان جلوههای شنیداری و دیداری آن را رقم بزند. به یاد دارم همان جلسات اول نمایشنامهخوانی بود که یکی از دانشجویان گفت این متن، شعر است. درکی اینچنین، دور از انتظارم بود، اما وقتی کمکم یاد گرفتم از چشمان و گوشهای بکر آنها به صدای متن گوش کنم و خطوط آن را تماشا، دیدم درک شاعرانگی آن دور از انتظار نیست.
اینکه فارسیِ محاوره مکتوب چه قابلیتهای الحانی ملونی دارد و چه اندازه انعطاف برای آفرینش قوافی و ریتمهای ضرباهنگداری که در نهایتِ سادگی لطیفشان، شور ربابهای بخارا و بلخ را دارند، شاید وقتی در جایی جز خانه خوانده میشود بهتر فهمیده شود. ادبیات آمریکا، وامدار نیمایش، والت ویتمن است؛ شاعری که با نثر- نظم آزاد و رهایش، شور زندگی مردم پاییندست را به تصویر کشید و خاستگاه زایش شعری شکسته از فرهنگی مردمی شد.
کسی که با نظم منثور ویتمن آشنا باشد و خطوطی را بشناسد که در انفرادهای جداافتادهشان از همدیگر، بستر نثری مردمی و درهمتنیدهاند، میتواند شاعرانگی فارسی محاوره رقص مادیانها را نیز بیابد. فارسی شکسته، آنچنان که دانشجویان غیرفارسیزبان من میشنیدند و ما هم اگر بکرتر گوش دهیم میشنویم، فرصتهای بسیاری برای آفرینش دارد.
نمایشی که ما بخشی از آن را مرور کردیم سرشار از آهنگهایی بودند که با توازی اصوات، سکوت بینشان و تکرار گاهوبیگاه ساختارها و کلمات سنجیدهشان، ویژگیهای منحصربهفردی را آشکار میکردند. این زبان، قابلیت تصویرسازی و شخصیتپردازی ممتازی دارد و وقتی مکتوب میشود دستکم در مدیوم نمایش، واجد زیباییشناسی ادبی و تئاتری بالایی میشود. فارسی محاوره، زبان افشاست و ابهام، زبان کیفیتهای متناقض زیستن و همزمانی این کیفیتها. این زبان ریشه در ادبیات و فرهنگی دارد که جایی میان آسمان و زمین، دلالتی به هر دو دارد، و در ساحتی آستانه فارغ از هر دوست. فارسی شکسته، شعر است و روزمره و زیباست چون ساده است، آنچنان که ویتمن میخواست: «اوج شکوه بیان، در سادگی آن است».
*مدرس ادبیات تطبیقی دانشگاه مریلند
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.